back

HUUNDE KO ƁEYNGUURE SUUDU NELAAƊO NDUN NE’IRI WONNDIƁƁE MAƁƁE

next

 

NDAƊƊUDI.

WONNTINƊINNGOL MEEƊEN E FII:

- A-Du’aaji

- Du’aaji Sahiifat Sajjaadiyya.

- Juuragol ghaburuuji.

- Ko honɗun konngol sii’a firi.

- Tooñe e bonki.

- Wallondirgol e tooñooɓe ɓen.

- Ko honɗun woni golle e nder doole tooñayɗe.

-Noddugol yo julɓe ɓen fow wonu huunde wootere.

- Ko honɗun woni hagghee julɗo e hoore julɗo ɗimmo makko.


NDAƊƊUDI:

Imaamuuɓe ɓen ka ɓeynguure Nelaaɗo anndiino ko adii wonnde laamu maɓɓe ngun hootataa e juuɗe maɓɓe e nder ngurndan maɓɓe e wonnde kamɓe e wallooɓɓe ɓen ɓe wonay e ley koyɗe woɓɓe goo taway ɓe faamu mu’un on ko dartogol ɓe doole e nder laawi ɗin fow.

Hari hino jeyaa e tagu nde ɓe jogitotoo hoore maɓɓe ɓe waɗa (Tagghiyya) ka diina e ka wonkiiji maɓɓe kamɓe e ɓen iwtirɓe ɓaawo maɓɓe, ɓaawo tun tagghiya on dannday ƴiiƴan maɓɓe ɗan, ɗun bonnataa e woɓɓe go’o bonnataa ka diina kadi, fii yoɓe waawu wonude e nder oo jamaa wonnduɗo e boneeji...

Hari hino waɗɗii tippude e almamaaku maɓɓe ngun- e nder banŋe goo- nde ɓe wonata e jannugol iwtirɓe ɓaawo maɓɓe ñaawooje sari’a ɗen e waajagol ɓe waajuuji diina yankeeji moƴƴuɗi, ɓe fewnaɓe e laawol jamaa yanke wol nafayngol, fii yo ɓe wonu misal julɗo feewuɗo nunɗuɗo.

Laawol Ahul bayti en ngol ka jannugol waawataa heƴude e nder nde’e deftere ɗoo, ko defte hadiise mawɗe ɗen fawtii saakitugol ɗun immorde e ɗin faamuuji diina yankeeji, si wonaa tun ella alaa nde joopoto ɗen ɗoo seeɗa e ko nanndi e ko naatata e nder finndeeji yowitiiɗi e ko ɓe ne’iri wonndiɓɓe maɓɓe immorde e neediiji wattayɗi ɓe e laawol jamaa yanke wol nafay ngol, ɓattinay ngol ɓe ka Allaahu seniiɗo on hattirde e ɓattinngol, laɓɓina ɓerɗe maɓɓe ɗen e tuundi junuubi ñidduɗi, waɗaɓe nunɗuɓe goongooɓe.

Yewtugol fii Taggiyya on feƴƴiino, on tawayɗo ko jeyaaɗo e ɗin neediiji nafyɗi ɓe, hiɗen jantaade ɗoo ko newanii en e nder ɗin neediiji.

******

WOOTINƊINNGOL MEEƊEN FII DU’AA

Nelaaɗo Allaahu on (s a w) maakii:

الدعاء سلاح المؤمن, وعمود الدين ونور السموات والأرض.

{Toragol Allaahu on ko kaafa gomɗinɗo, e tugalal diina kan e annoora kammuuji ɗin e leydi ndin}.[1]

Ko nii du’agol toroo Allaahu on wontiri ko jeyaa ɗun e piiji ɗi sii’a hertori, ɓe wallifike ko heewi e fii ɓural makko e neediiji makko, hino e nder du’aaji fillaaɗi e ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun ko yoni defte sappo, yanñaaɗe e raɓɓinɗinaa ɗe, huunde ko Nelaaɗo Allaahu on (s a w) e ɓeynguure maɓɓe nden faandinoo e fii du’aa kon hino waɗaa e nder ɗen defte, immorde e rerɗinngol fii makko, haa fillaama e maɓɓe wonnde ɓe maakii:

أفضل العبادة الدعاء.

{ko ɓuri moƴƴude e dewal ko du’aagol toroo Allaahu}.[2]

وأحب الأعمال إلى الله عز وجل في الأرض الدعاء.

{Ko ɓuri moƴƴude ka Allaahu seniiɗo on ka nder leydi ɗoo ko du’agol toroo Allaahu}.[3]

Hay fillaama e maɓɓe kadi:

إن الدعاء يرد القضاء والبلاء.

{Anndee du’agol toroo Allaahu on yiltay ñaawoore e balaa’u}.[4]

e wonnde ko’o: شفاء لكل داء

{ko’o lekki kala nawnaare}.[5]

Gomɗii fillaama e imaamu Alii (a s) wonnde hari ko’o heewuɗo du’agol toroo Allaahu, ko woni ɗun hari ko’o heewuɗo toraade Allaahu seniiɗo on, ko non haaniri ɓaawo ko kanko woni koohoojo gomɗimɓe ɓen e imaamuujo wootimɓe ɓen.

Du’aaji makko ɗin hino wa’i wa khutbaaji makko ɗin ko ɗi maande e maandeeji yottagol ɗenngal aarabuuɓe ɓen, wano oo du’aa wi’eteeɗo du’aa’u Kumayli Ibn Ziyaad lolluɗo on,[6] du’aa on hino mofti ko heewi e nder faamuuji diina yankooji, e fewjooje diina yankooje gasay ɗe wonude laawol ɓantii ngol fii julɗo selluɗo.

Ka goonga, du’aaji fillaaɗi e Nelaaɗo Allaahu on (s a w) e ɓeynguure maɓɓe nden ko ɗun ɓuri moƴƴude laawol si tawii on tigi lugginii ndarɗe e majji, ɗi okkay mo doole liimanaaku e finnde, e ruuhu sakkagol hoore makko e fii laawol goonga, ɗi anndinay mo gunndoo dewal e dakimitaare noddugol Allaahu seniiɗo on, e weemugol e makko, ɗi anndinay mo huunde ko waɗɗii e hoore neɗɗanke anndugol fii diina makko kan, e huunde ko ɓattinta mo ka Allaahu hattirde e ɓattagol, woɗɗina mo e bonkiiji e mbeleeɗe wonkii e bidi’a bonɗo.

Ka raɓɓinɗinnde haala, ɗii du’aaji waɗaama e majji suutanɗe faamuuji diina yankooji ɗin ka banŋe njikkuuji e ka ne’ugol wonkiiji e ka banŋe finnde lislaamu, hay ko jeyaaɗi e ko ɓuri himmude e nder ruttorɗe pehe filosofi yankooje e wiɗorɗe gannde yankeeje ka nder gannde finnde e ka gannde needi yankooje.

Si tawno yimɓe ɓen waawiino -ɓe fow ɓe waawataa-nde ɓe feewata e ngal peewal ngal ɗii du’aaji woni joopaade e mu’un e nder faamuuji majji toowuɗi, a tawataano e nder ɗin boneeji -hebbinraa ɗi leydi ndin- batte, o femmbayno ɗin wonkiiji kolmbiraaɗi boneeji e nder weeyo goonga kan hara koɗi accitaaɗi, kono ko honno neɗɗanke waawiri heɗagol konngol moƴƴinay ɓe ɓen e noddooɓe e goonga ɓen, Allaahu seniiɗo on ittii e maɓɓe konngol makko:﴿إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ﴾  

﴿وَمَا أَكْثَرَ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ ﴾

Ko goonga, mutugol bonki e nder neɗɗanke ko accitoragol mo hoore e majjintinagol mo ɓawre ɓawre e jillondirgol makko e wonkii makko kin wonnde ko’o wonuɗo moƴƴinnde golle e nder ko’o woni e waɗude kon, o tooña o ɗaɓɓita o fena o janfoo o ɗoftoo mbeleeɗe wonkii makko ɗen kala ko ɗe faalanaa mo, fii ma ɗun himo janfinkinaade hoore makko wonnde o waɗaali si wonaa ko’o haani waɗude kon, maa o ommba gite makko ɗen e piiji bonuɗi ɗi o woni e waɗude ɗin, o fanɗinkina goopi makko ɗin e gite makko ɗen.

Ɗii du’aaji fillaaɗi ɗin taway ɗi ko ñeɗaaɗi ka nder ɓunndu wahayu hiɗi haɓa fii waɗugol neɗɗanke fowtanagol hoore makko e weɗɗagol fewta ka Allaahu on, sabu lonnginorgol mo ghirritagol faljere makko nden, e wonnde ko kanko woni bakkonɗinɗi waɗɗiiɗi fewtude ka Allaahu seniiɗo on fii ɗaɓɓugol tuubuubuyee, wano nde neɗɗanke wi’ata ka nder du’aau Kumayli Bun Ziyaad:

إِلهَيِ وَمَوْلاَي ! أَجْرَيْتَ علي حُكْماً إِتَّبَعْتُ فِيهِ هَوَى نَفْسِي, وَلَمْ أَحْتَرِسْ فِيهِ مِنْ تَزْيِينِ عَدُّوِي, فَغَرَّنِي بِمَا أَهْوَى وَأَسْعَدَهُ عَلَى ذَلِكَ الْقَضَاء, فَتَجَاوَزْتُ بِمَا جَرَى عَلَيَّ مِنْ ذَلِكَ بَعْضُ حُدُودِكَ وَخَالَفْتُ بَعْضَ أَوَامِرِكَ.

Jooma an! A rewnii e hoore an ñaawoore mi jokki e nder mbeleeɗe wonkii an.

Sikke woo alaa wonnde sifa ngol ɗoo ghirritagol e nder gunndoo hino ɓuri hoyannde neɗɗanke ghiritagol yeeso yimɓe ɓen, hay si tawii non kadi ɗun ko jeyaa ɗun e ko ɓuri sattude e wonkii, hay si tawii ko hakkunde makko e wonkii makko kin e nder gunndoo, si tawii ɗun ɗon waɗanii neɗɗanke haray himo mari fiyaake mawɗo ɗuytugol townitaare wonkii makko bonuki kin, e rerɗingol ki e ɗaɓɓugol moƴƴere.

Kala faalaaɗo ne’ude wonkii makko kin ko bee o waɗana ki on gunndoo ɗoo e miijitagol e nder ɗun e hoore ndimu fii ñaawugol ki, ko ɓuri moƴƴude laawol fii ngol weddagol e ñaawitagol ko yo’o duumo e janngugol ɗii du’aaji fillaaɗi ɗin du’aaji ɗi firo mu’un naatata ka wonkii neɗɗanke on, wano nde o janngata du’aaji Abii Hamzat Simaalii-yo Allaahu on yurme mo- :

أَيْ رَبِّ جَلِّلْنِي بِسِتْرِكَ وَاعْفُ عَنْ تَوْ بِيخِي بِكَرَمِ وَجْهِكَ !

{Ko an yo jooma an! Teddiniran heedoode ma’a nden, yaafano lan bonki an kin sabu teddude yeeso ma’a ngon}.[7]

Miijitii konngol  (جَلِّلْنِي) hino e nder konngol huunde battinay nde e nder wonkii kin rerɗugol makki on e nder suuɗugol huunde ko ki jokki immorde e ellaaji fii yo neɗɗanke on wattan yila e ko suumii, o ɗaɓɓa naadugol ɗun haa o hgirritoo ɗun fewndo o wi’ata yeeso ɗon:

فَلَوْ إِطَّلَعَ الْيَوْمَ عَلَى ذَنْبِي غَيْرَكَ مَا فَعَلْتُهُ, وَلَوْ خِفْتُ تَعْجِيلَ الْعُقُوبَةِ لاَ جْتَنَبْتُهُ.

Si tawii goɗɗo go’o yi’iino junuubaaji an ɗin hannde mo wonaa an mi waɗataani ɗi, si tawno mi hulluno yaccinaneede lette mi woɗɗitotono ɗi

Ngol ghirritagol golle wonkii kin e yeƴƴitagol makko e rerɗugol e hoore suuɗugol ko’o mari ka nder ɓernde makko ɗin piiji ɗon ɗiɗi hino finndina ɗaɓɓugol yaafaneede e yawtaneede immorde ka Allaahu seniiɗo on, fii wata o hersine yeeso yimɓe ɓen, si tawii Allaahu on faalaama lettugol mo ka nder aduna ɗoo maa ka laakhira sabu golle makko ɗen, neɗɗanke on wona e nder on saa’i ɗon noddugol e gunndoo o weddoo e rewugol Allaahu seniiɗo on o yetta mo wonnde o yaafike mo ɓaawo hattangol mo lettugol mo, o hersinaali mo yeeso yimɓe ɓen, ɓaawo himo wi’ude ka nder du’aa, ɓaawo ko feƴƴi kon:

فَلَكَ الْحَمْدُ عَلَى حِلْمِكَ بَعْدَ عِلْمِكَ, وَعَلَى عَفْوِكَ بَعْدَ قُدْرَتِكَ.

(Yettoore woodanii ma e hoore muñal ma’a ngal ɓaawo ganndal ma’a ngal, yettoore woodanii ma e hoore yaafuyee ma’a on ɓaawo bawɗe ma’a).

Ɓaawo ɗun du’aa on ɓanngina ka wonkii laawol ngantinagol e ko ki yawti e mu’un kon tippude e nden yaltaneede immorde ka Allaahu seniiɗo on, fii wata jokkondiral ngal taƴu hakkunde jiyaaɗo on e jooma makko e fii lonngingol jiyaaɗo on wonnde woopugol makko ngol wonaa yeddugol Allaahu on e hoynugol yamirooje makko ɗen, ɓaawo himo wi’a:

وَيَحْمِلُنِي وَيُجْرِئُنِي عَلَى مَعْصِيَتِكَ حِلْمُكَ عَنِّي, وَيَدْعُونِي إِلَى قِلَّةِ الْحَيَاءِ سِتْرُكَ عَلَيَّ, وَيُسْرِعُنِي إِلَى التَّوَثُبِ عَلَى مَحَارِمِكَ مَعْرِفَتِي بِسَعَةِ رَحْمَتِكَ وَعَظِيمِ عَفْوِكَ.

(ko muñal ma’a ngal suusintammi defammi woopugol mo, ko heedoode ma’a nden e hoore an defatammi fanɗude hersa, anndugol an yaajude yurmeende ma’a nden e mawnude yaafagol ma ngol yaccinammi e waɗugol ko haɗuɗaa kon).

Ko’e hoore sifa ngo’ol laawol ɗoo du ’aaji ɗin rewata ka nder noddugol ka gunngoo, fii ne’ugol wonkii kin e rerɗinngol ki e ɗoftaareeji e accugol waɗugol goopi.

Ndee ɗoo deftere waawataa ɗuɗɗinnde sifa ɗee mise ɗoo, kaawee! Ko ɗe ɗuuɗi.

Addugol mise du’aaji fillaaɗi e laawol jojjitugol e Allaahu seniiɗo on fii ɗaɓɓugol yaafaneede e yawtaneede, sifa ko janngataa e nder du’aa’u Kumayli Bun Ziyaad:

وَلَيْتَ شِعْرِي يَا سَيِّدِي وَمَوْلاَيَ, أَتُسَلِّطُ النَّارَ عَلَى وُجُوهٍ خَرَّتْ لِعَظَمَتِكَ سَاجِدَةً, وَعَلَى أَلْسُنٍ نَطَقَتْ بِتَوْحِيدِكَ صَادِقَة, وَبِشُكْرِكَ مَادِحَة, وَعَلَى قُلُوبٍ إِعْتَرَفَتْ بِإِلَهِيَّتِكَ مُحَقِّقَةً وَعَلَى ضَمَائِرَ حَوَتْ مِنَ الْعِلْمِ بِكَ حَتَّى صَارَتْ خَاشِعَةً وَعَلَى جَوَارِحَ سَعَتْ إِلَى أَوْطَانِ تَعَبُّدِكَ طَائِعَةً, وَأَشَارَتْ بِاسْتِغْفَارِكَ مُذْعِنَة ؟ ! مَا هَكَذَا الظَّنُ بِكَ وَلاَ تُخْبِرْنَا بِفَضْلِكَ عَنْكَ يَاكَرِيمُ ...

(ko an yo jooma an ! mi faaleteno, enee hara a wurtay yiite e hoore geece ruuyɗe sujji sabu manngural ma’a e hoore ɗenɗe yewtuɗe fii tawhiid ma’a on e hoore goonga, yettugol ma on ko ɗe mantooje e hoore ɓerɗe girritiiɗe Allaahu yaagal ma’a ngal e hoor ko ɗe fellitu ɗe e gunndooji ɗi ɓe haa ɗe wonti huluɗe ma e tere yahuɗe e koɗanɗe rewugol ma ko ɗe ɗoftiiɗe ɗe joopori jantagol ma ko ɗe fellitu ɗe..

Fillito janngugol ɗii sagara haalaaji ɗoo, liggin miijitagol e newagol jojjidugol e yottagol maggol on e gunndoo laaɓugol maggol on e nder saa’i mo’o faaminta wonkii kin ghirritagol raɓɓinɗinaare makki on, himo lonngina ki anngal taƴagol yurmeende Allaahu seniiɗo on e manngural makko ngal, ɓaawo ɗun o yewta wonkii kin.. e banŋe suuɗiiɗo, fii yo’o lonngin ki waajibiiji makki toowuɗi ɗin, ɓaawo himo farli e nder makko wonnde ki waɗii ɗin waajibiiji fow, ɓaawo ɗun himo anndina ki wonnde neɗɗanke si tawii waɗii ɗin waajibiiji haray himo hanndi e ɓurnireede immorde ka Allaahu seniiɗo on yaafeede, ko ɗun ɗoo weltinta neɗɗo haa o yiltoo e wonkii makko kin o waɗa ko’o haani waɗude kon si tawii o waɗaali ɗin waajibiiji.

Ɓaawo ɗun janngu laawol goo e on jojjugol e nder on on du’aa tigi:

فَهَبْنِي يَا إِلَهِي وَسَيِّدِي وَرَبِّي صَبَرْتُ عَلَى عَذَابِكَ فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَلَى فِرَاقِكَ !وَ صَبَرْتُ عَلَى حَرِّ نَارِكَ فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ إِلَى كَرَامَتِكَ !

(Jooma an mo mi rewata! Mi munñike e hoore lette ma’a ko honno mi munñortoo e hoore seedugol e ma’a? Mi munñike e hoore yiite ma’a ngen ko honno mi munñorta ga’e habbitagol tettungal ma’a ngal !)

Ɗun ɗoo ko lonngingol wonkii kin laruura dakmitorgol ɓattagol Allaahu seniiɗo on e seedagol manngural makko ngal e bawɗe makko ɗen e yiɗugol ko woni ka makko kon, e wonnde ndee dakmitannde hino haani nde hewtata ka toowi ka tawata battingol accugol mo ngol e hoore wonkii kin ko ɗun ɓuri mawnude idii lette ɗen e nguli yiite ngen, si tawii en ƴettii wonnde neɗɗanake on waawii munñaade e nguli yiite ngen haray o waawataa munñaade accude ɗun ɗoo, wano tawiri kadi ɗii sagara haalaaji ɗoo hino faamina en wonnde ngol giggol e dakmitagol ɓattagol Allaahu seniiɗo on ko ɗun ɓuri moƴƴude tefanayɗo bakkonɗinɗo ka Allaahu seniiɗo on, fii yo’o yaafo mo’o yawtana mo.

******

 

DU’AAJI ƊIN KA SAHIIFA SAJJAADIYYA

 

Ɓaawo hare e suno waɗunooɗo karbalaa on,[8] e weddorgol Umawi yankooɓe ɓen laamagol mofte lislaamu ɗen - - Imaamu Zenul Aabidiina heddino ka nder suudu maɓɓe ko ɓe suniiɓe yoosuɓe, ka nder suudu maɓɓe gooto ɓattotaako ɓe, tawi ɓe waawataa yeetaade yimɓe ɓen huunde ko waɗɗii ɓe e huunde ko haananiɓe.[9]

Ɓe ɓittori nde ɓe ƴettata laawol du’agol ngol-ngol laawol ngol wi’uɗen ko gooto e laawi jannirɗi ɗin fii ne’ugol wonkiiji ɗin -faale saakitugol janndeeji Alghu-r’aana on, e neediiji lislaamu ɗin e laawol ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun (Ahlul Bayti) e lonngingol yimɓe ɓen ruuhu diina kan e ruɗagol, e huunde ko waɗɗii immorde ne’ugol wonkiiji ɗin e neediiji ɗin.

Ngol ɗon laawol ko kamɓe udditi ngol ka lonngil ngol, jiɓiliɓiiji raɗotooɓe ɓen wonngataa takko maggol, ngol imminantaaɓe hujja e hoore makko, ko fii ɗun waɗi ko ɓuri heewude ɗin du’aaji yottiiɗi mooɓaama e nder deftere wi’etee nde (Sahiifat Sajjaadiyya) nden deftere wi’aande kadi (Zabuuri Aali Muhammad) ki arii ka nder laawol makki e nder ko ɓuri moƴƴude e laawi ɗi ɗenngal aarabu ɗin waɗi ngal, e ko ɓuri toowude e gunngooji diina newiika kan e ko ɓuri luggude gunndooji tawhiidi ɗin e annabaaku ngun, e ko ɓuri sellude e laawol janngingol neediiji nelaaɗo Allaahu on (s a w) e neediiji lislaami yankeeji e nder nooneeji jannginiɗi needi yankooje ɗin fow, ɗun ko maandeeji diina kan e neediiji ɗin e nder laawol toragol Allaahu ngol, maa ko du’aa kono ko laawol anndinirgol diina kan e neediiji ɗin, nden deftere kadi ko goonga -ɓaawo Alghur’aana on e Nahajul Balaakha on- ko immorde e ko ɓuri e toowude laawi ɓannginirɗi ka ɗenngal aarabu, ko nde ɓunndu ɓurundu laaɓude e yarirɗe filosofii ɗen ka nder gannde yowitiiɗe e fii Allaahu on e neediiji ɗin.

Hino e nder nden deftere ko anndinay maa ko honno teddinirtaa Allaahu on laɓɓinaa mo dewal, mantaa mo yettaa mo, tuubaa ruttoɗaa e makko.[10]

Hino e nder nden deftere ko anndinay maa ko honno noddirtaa mo (Kanko Allaahu) weddodaa e makko e gunndooji ma’a ɗin, fewtaa e makko.[11]

Hino e nder nden deftere ko firanay maa ko honɗun woni juulugol e annabiijo e nelaaɓe makko ɓen e laaɓuɓe ɓen e tagu makko ngun e ko honno ɗun waɗirtee.[12]

Hino e nder nden deftere ko anndinay maa yo’a ɗiggan yumma ma’a e baaba en ma’a.[13]

Hino e nder nden deftere ko anndinay maa haggheeji baabiraawo e hoore geɗal mu’un maa hagghee ɓiɗɗo e hoore baaba en makko, maa haggheeji kawtal ngal, maa haggheeji joomiraaɓe enɗan ɗan, maa haggheeji julɓe ɓen e mbaadi hertii ndi, maa haggheeji waasuɓe ɓen e hoore alɗuɓe ɓen maa asku mu’un.[14]

Hino e nder nden deftere ko yeƴƴintinay maa e hoore ko waɗɗi maa e hoore ñamaale yimɓe ɓen e huunde ko haanuɗaa waɗude ɗun e nder fiyakuuji marugol jawdi e ko yowitii e fii mu’un, e ko honno haanuɗaa wonndude e ñokonndooɓe maa ɓen e wonndiɓɓe maa ɓen e yimɓe ɓen fow e ɓen ɓe huutortaa ɗun e nder nafaaji maaɗa.[15]

Hino e nder makki ko mooɓanay maa neediiji tedduɗi ɗin fow, ko tawata hino waawi wonude laawol timmu ngol fii ganndal needi.[16]

Hino e nder nden deftere huunde ko hino anndine ko honno monñortaa e satteendeeji ɗin e tanaaji ɗin, ko honno hawrirtaa e alhaaliiji nawnaare e cellal.[17]

Hino e nder nden deftere huunde ko hino firane ko waɗɗii konuuji julɓe ɓen e ko honɗun woni waajibiiji yimɓe ɓen wonndude e maɓɓe...[18] e ko wonaa ɗun ɗoo ko tawata hino sifori neediiji annabaaku ngun, e sari’a immorɗo ka Allaahu seniiɗo on, ɗun ɗon fow ko’e laawol toragol Allaahu ngol tun.

Ko faamotoo e konnguɗi immaamu on ɗin ka nder du’aa ko piiji buy:

Aranun e mu’un:

Ɗi anndinay Allaahu seniiɗo on e manngural e bawɗe makko ɗen e banngin gol wootinɗin ngol mo ngol e laɓɓinirgol mo konngoɗi ganndal yankooji ɓuruɗi luggude, ɗun hino fillitoo e nder du’aa kala e laawi seeduɗi, sifa huunde ko janngataa ka nde du’aa makko arano:

الْحَمْدُ للَّهِ الأَوَّلِ بَلاَ أَوَّلٍ كَانَ قَبْلَهُ, وَالآخِر بِلاَ آخِرٍ يَكُونُ بَعْدَهُ, الَّذِي قَصُرَتْ عَنْ رُأْيَتِهِ أَبْصَارَ النَّاظِرِينَ, وَعَجِزَتْ عَنْ نَعْتِهِ أَوْهَامَ الْوَاصِفِينَ. إِبْتَدَأَ بِقُدْرَتِهِ الخْلَقَ إِبْتِدَاعاً, وَاخْتَرَعَهُمْ عَلَى مَشِيئَتِهِ إِخْتِرَاعاً.

(Yettoore woodanii Allaahu adiiɗo ko aldaa e adiiɗo mo woodunoo ɗo ado makko, on sakkitiiɗo ko aldaa e sakkitiiɗo wonay ɗo ɓaawo makko, on mo tawi ndaarooɓe ɓen waataa yi’ude mo, on mo miijooji sifotooɓe ɓen ronki waawude sifaade o fuɗɗori bawɗe makko ɗen tagu ngun ka sincugol o sinciɓe e hoore muuyaa ngo makko ka sincugol).

A janngay firo arano e sakkitiiɗo no luggiri, laɓɓinaa mo nde gite maa sikke huɓindotoo mo, faamaa luggude firo tagugol e sincugol.

Ɓaawo ɗun janngaa laawol goo ɓanngingol bawɗe makko ɗen (senaade woodanii mo) e fewjoore  makko nden ka nder du’aa jeegaɓo:

الحمد لله الذي خلق الليل والنهار بقوته, وميز بينهما بقدرته, وجعل لكل منهما حدا محدودا, يولج كل واحد منهما في صاحبه, ويولج صاحبه فيه, بتقدير منه للعباد فيما يغذوهم به, وينشئهم عليه, فخلق لهم الليل ليسكنوا فيه من حركات التعب ونهضات النصب, وجعله لباسا ليلبسوا من راحته ومقامه, وفيكون ذالك لهم جماما وقوة, لينالوا به لذة وشهوة.

(Yettoore woodanii on tagirɗo jemma on e ñalorma on bawɗe makko ɗen, o waɗani gooto kala e majji keerol happaa ngol himo naadira gooto kala kannji ɗiɗi e nder oya e eɓɓoore immorde ka makko fii jiyaaɓe ɓen e nder ko’o okki ɓe kon o tagi ɓe e hoore mu’un, o tagani ɓe jemma on fii yoɓe fowto e tampere, o waɗi jemma on conci e fowtaare makko nden e nokku makko on, ɗun wonana ɓe fowtaare e doole fii yo ɓe heɓir ɗun dakmitaare e sahawu).

Haa ka lannoode ka o jantii fii tagugol jemma e ñalorma e huunde ko waɗɗii neɗɗanke yettugol immorde e ɗin neemaaji.

Aranun e mu’un:

Ɓanngingol ɓural Allaahu seniiɗo on e hoore jiyaaɗo on e ronkugol neɗɗanke on tottugol hagghee makko on no’o ɗoftori woo e no’o rewire mo woo e no’o weddori e rewugol mo woo, ɗun ko wano janngirtaa e du’aa 37:

اللهم إن أحدا لا يبلغ من شكرك غاية إلا حصل عليه من إحسانك ما يلزمه شكرا و لا يبلغ مبلغا من طاعتك وإن اجتهد إلا كان مقصرا دون إستحقاقك بفضلك, فأشكر عبادك عاجر عن شكرك, وأعبدهم مقصر عن طاعتك.

(Yaa an Allaahu on yettuɗo ma hewtataa e fonndo si wonaa si wonaa hara ko moƴƴere ma’a nden o heɓiri ɗun huunde ko hino waɗɗina mo yettugol ma, o hewtataa e nokku e yettugol ma hay si tawii o tinnike si wonaa ko’o raɓɓinɗiniiɗo ko hanndirɗaa bural ma’a, ɓuruɗo yettude ma e jiyaaɓe ma’a ko ronkuɗo yettugol ma, ɓuruɗo e maɓɓe doole on ko raɓɓinɗiniiɗo e ɗoftagol ma).

Ko sabu mawnude neemaaji Allaahu ɗin e hoore jiyaaɗo on taway ɗi lannataa o hunnantaa yettugol mo (kanko Allaahu okkuɗo mo ɗin neemaaji), ko honno ɗun wonirta si tawii himo yeddude mo e hoore tewaare, no’o gerdi woo ɓaawo ɗun o waawataa hoore makko yawtaneede junuubu gooto, ko ɗun ɗii sagara haalaaji wonuɗi arude ka nder du’aa 16 ɗoo woni mbaadinnde:

يا إلهي لو بكيت إليك حتى تسقط  أشفار عيني, وأنتحب حتى ينقطع صوتي, وقمت لك حتى تتنشر قدماي, وركعت لك حتى ينخلع صلبي, وسجدت لك حتى تتفقأ حدقتاي , وأكلت تراب الأرض طول عمري, وشربت ماء الرماد آخر دهري, وذكرتك في خلال ذالك حتى يكل لساني, ثم لم أرفع طرفي إلى آفاق السماء أستحياء منك, ما استوجب بذالك محو سيئة واحدة من سيئاتي.

(Jooma an si tawno mi wulliino ka ma’a haa mbaymbaykooji gite an ɗen yanii, mi wullii haa hito an ngon uddii, mi juulanii ma haa koyɗe an ɗen saakitike, mi waɗaniima rukuu’u haa keeci an ɗin taƴii, mi sujjaniima haa nenndiire gite an ɗen ɓorike, mi ñaamii mbullaari leydi ndin e nder ngurdan an ɗan fow, mi yari ndiyan duudi ka lannoode ngurndan an, mi janti maa e nder ɗun fow haa ɗenngal anngal ronki, ɓaawo ɗun hara gite an ɗen ndaaraali ka sera kammuuji ɗun fow hara ko hersugol ma ɗun waɗɗintaa montaneede junuubu gooto e junuubaaji an ɗin).

Diɗaɓun e mu’un:

Anndinngol mbarjaari e lette, yiite e aljanna, e wonnde mbarjaari Allaahu ndin fow ko’e hoore ɓural makko heɓotoo e wonnde jiyaaɗo hino hanndi e lette sabu ko ɓuri fanɗude e bakkaatu mo’o faggitii ɗun, Allaahu seniiɗo on hino mari hujja e hoore makko.

Du’aaji ɗin fow ka Sahiifa Sajjaadiyya ko e ngol ɗoo laawol battinay ngol woni, sabu waɗugol ka wonkii hulugol lette Allaahu seniiɗo on e jortagol mbarjaari makko ndin, ɗun ɗoo fow ko seedee e hoore ɗun e laawol majji yottii ngol ka ɗenngal aarabeeɓe, ngol laawol waɗay ngol ka nder ɓernde miijitotooɗo kulol e ɗenƴere immorde e waɗugol bakkaatu, sifa wano ko janngataa e du’aa 46:

حجتك قائمة لا تدحض, وسلطانك ثابت لايزول, فالويل الدائم لمن جنح عنك, والخيبة الخاذلة لمن خاب عنك, والشقاء الأشقى لمن اختر بك. ما أكثر تصرفه في عذابك, وما أطول تردده في عقابك, وما أبعد غايته من الفرج, وما أقنطه من سهولة المخرج, عدلا من قضاءك لا تجوز فيه, وإنصافا من حكمك لا تحيف عليه, فقد ظاهرت الحجج, وأبليت الأعذار...

(Hujja ma’a on ko dariiɗo mo bontataa, laamu ma’a ngun ko tabitu ngu ngu iwataa, bone duumuuɗo woodanii on woɗɗitiiɗo ma, hayrungol woppaangol woodanii on woppuɗo ma, malkiseede tiiɗunde woodanii on welsindiiɗo e ma’a, kaawee golle makko ɗen ko heewi ka nder lette ma’a !Kawee ko yaha ara makko on juuti ka nder lette ma’a! Kaawee ko faale makko on waoɗɗii ballal ma’a! Kaawee ko taƴini mo hoyugol yaltirgal ma’a! Dun ko nunɗan immorde e ñaawoore ma’a, a tooñataa e nder mayre, ɗun ko laaɓal immorngal e ñaawoore ma’a a tooñataa e hoore maggal, gomɗii a fenñinii hujjaaji ɗin a fenñinii ngantooji ɗin).

E sifa ko janngataa e nder du’aa31:

اللهم فارحم وحدتي بين يديك, ووجيب قلبي من خشيتك, واضطراب أركاني من هيبتك, فقد أقامتني يا رب- ذنوبي مقام الخزي بفنائك, فإن سكت لم ينطق عني أحد, وإن شفعت فلست من أهل الشفاعة.

(Yaa an Allaahu! Yurme weddagol an ngol yeeso ma’a e nguli ɓernde an nden immorde e holugol ma e hulugol tere an ɗen jaati ma’a kin, junuubaaji an ɗin darnii lan darnde jaasunde, si tawii mi fankii gooto yewtataa fii an, si tawii mi tefanii hoore an wonaa mi hannduɗo e tefugol).

E sifa ko janngataa e nder du’aa 39:

فإنك إن تكافني بالحق تهلكني, وإلا تغمدني برحمتك توبقني... وأستحملك من ذنوبي ما قد بهظني حمله, وأستعين بك على ما قد فدحني ثقله, فصل على محمد وآله, وهب لنفسي على ظلمها نفسي, ووكل رحمتك بأحتمال إصري...

(Si tawii a yoɓirii lan goonga kan a halkaylan, si wonaa ɗun suumiran yurmeende ma’a nden, miɗo ɗaɓɓire munñagol junuubi an ɗin huunde ko ŋaƴƴilimmi ronndagol, miɗo ɗaɓɓire ballal e huunde hersinnde lan tuddude mu’un, juulu e nelaaɗo Muhammadu on (s a w) e ɓeynguure makko).

Tataɓun e mu’un:

Pooɗirgol noddoowo on ɗii du’aaji ɗoo e waɗɗitagol makko bonɗi ɗin e sifaaji kaanuɗi ɗin fii laɓɓinngol wonkii makko kin e laɓɓinngol ɓernde makko nden, sifa wano janngirtaa e nder Du’aa 20:

اللهم وفر بلطفك نيتي, وصحح بما عندك يقيني, واستصلح بقدرتك ما فسد مني..

اللهم صل على محمد وآل محمد ومتعني بهدى صالح لا استبدل به , وطريقة حق لا أزيغ عنها, ونية رشد لا أشك فيها.

اللهم لا تدع خصلة تعاب مني إلا أصلحتها, ولا عائبة أؤنب بها إلا حسنتها, ولا أكرومة في ناقصة إلا أتممتها.

(Yaa an Allaahu! Waɗu sabu neweende ma’a nden moƴƴinaa annuyee an on, Selliniraa huunde ko woni ka ma’a kon pellital an ngal, moƴƴintinir huunde ko boni e an kon bawɗe ma’a ɗen, Yaa an Allaahu ! Juulu e nelaaɗo Muhammadu e ɓeynguure Muhammadu neeminiraa mi peewal ngal mi wattitataa ɗun e laawol goongawol ngol mi ooñotaako e mu’un e annuyee peewal ngal mi sikkitotaako e mu’un, Yaa an Allaahu! Wata a accanan geɓal ngal mi ŋiñirtee si wonaa moƴƴintinaa ngal, wonaa teddungal e nder ko ɗuytii si wonaa timminanaa mi ɗun).

Nayaɓun e mu’un:

Anndingol noddoowo on waɗɗagol yonndinagol e yimɓe ɓen e ronkugol jaasinanagol ɓe e wonnde wata o waɗu haaju makko e juuɗe hay e gooto si wonaa Allaahu seniiɗo on, e wonnde tanƴinagol ko woni e juuɗe yimɓe ɓen kon ko huunde ɓurunde jaasude e huunde nde neɗɗanke sifortee, sifa ko ajnngataa e nder oo du’aa ɗoo:

ولا تفتني بالا ستعانة بغيرك إذا اضطررت, ولا بالخشوع لسؤال غيرك إذا فتقرت, ولا بالتضرع إلى من دونك إذا رهبت, فأستحق بذلك خذلانك ومنعك وأعراضك.

(Wata jarriboran wallinorgol mo wonaa an tuma mi ɓittii wonaa kadi yankinanagol mo wonaa an fii toragol mo tuma wonaa kadi lorrinagol e mo wonaa an tuma mi huli mi hanndira sabu ɗun woppeede e haɗeede e ɗurneede immorde ka ma’a).

Jeegaɓun e mu’un:

Ko jannugol yimɓe ɓen waɗɗagol reenugol haggheeji yimɓe ɓen e wallondirgol e maɓɓe e yiɗindirgol yurmondira hakkunde maɓɓe e ɓurnindir gol hakkunde maɓɓe, fii waɗugol siɗɗoyaagal ngal lislaamu on yamiri ngal, sifa ko janngataa e du’aa 38:

اللهم إني أعتذر إليك من مظلوم ظلم بحضرتي فلم أنصره, ومن معروف أسدي إلي فلم أشكره, ومن مسيء أعتذر إلي فلم أعذره, ومن ذي فاقة سألني فلم أؤثره, ومن حق ذي حق لزمني لمؤمن فلم أوفره ومن عيب مؤمن ظهر لي فلم أستره...

(Yaa an Allaahu! Miɗo ngantinoo e ma’a fii on tooñaaɗo yeeso an mi wallaali mo e moƴƴere nde mi waɗanaa mi jarnaali jooma mayre e bonnuɗo ngantinii e an mi jaɓanaali mo nganto makko ngon e wonnduɗo e tampere lanndii lan mi ɓurnaali mo e hoore an e hagghee goɗɗo fawiiɗo lan tottude e gomɗinɗo mo waɗaali mo e ayyibe gomɗinɗo feeñanɗo lan mi surraali mo).

Ngo’ol ngantinagol ɗoo hino jeyaa e ko ɓurata anndinnde wonkii kin huunde ko ki haani waɗude immorde e ɗii njikkuuji toowuɗi immorɗi ka Allaahu seniiɗo on.

Ka nder du’aa 39 ko ɓeydii e hoore ɗun, hiɗi anndine ko honno yaafortaa bonnuɗo ma, himo rentine e yottagol...

اللهم وأيما عبد نال مني ماخظرت عليه, وانتهك مني ما حجرت عليه, فمضى بظلامتي ميتا, أو حصلت لي قبله حيا, فاغفر له ماألم به مني, واعف له عما أدبر به عني , ولا تقفه على ما أرتكب في, ولا تكشفه عما اكتسب بي, واجعل ما سمحت به من العفو عنهم, وتبرعت من الصدقة عليهم أزكى صدقات المتصدقين, وأعلى صلاة القربين, وعوضني من عفوي عنهم عفوك, ومن دعائي لهم رحمتك, حتى يسعد كل واحد منا بفضلك.

Kaawee ko oo sagara haala sakkitoro ɗoo weli! Kaawee ko fotini yanugol mo ka nder wonkiiji moƴƴuɗi! Fii anndintingol ɗi waɗɗagol sellugol annuyee wonndude e yimɓe ɓen fow e ɗaɓɓangol malal fii gooto kala hay on tooñayɗo  mo ɗaɓɓita mo. Sifa ɗun ɗoo hino heewi ka nder du’aaji Sahiifa Sajjaadiyya, kaawee ko mawnini ko heewi e makko sifa ɗii ɗoo janndeeji immorɗi ka Allaahu seniiɗo on ne’ayɗi wonkiiji neɗɗanke, si tawno hiɓe feeway noo.

 

WOOTINƊINNGOL MEEƊEN FII JUURAGOL GHABURUUJI

 

Hino jeyaa e ko imaami yankooɓe ɓen hertori, juuragol ghaburuuji- Ghaburuuji Annabiijo on e ɓeynguure suudu maɓɓe nden- e mahugol ɗi e darnugol cuuɗi njani e hoore majji, ko fii majji sakkoora kala ko ko hoyi e ko satti e hoore laaɓal ɓernde.

Ɗun ɗon fow ko imaamuuɓe ɓen ɓe yi’iri ɗun, hino heewi tew e nder wasuyeeji maɓɓe ɗin, ɓe rerɗinii wallooɓe ɓe ɓen e juuragol ghaburuuji ɗin, ɓe rerɗiniri ɓe ɗun mbarjaari ɗuuɗu ndi ka Allaahu seniiɗo on[19] ɓaawo ko ɗun ɓuri moƴƴude ɗoftaareeji ɗin e ɓattorɗi Allaahu seniiɗo on ɓaawo waajibiiji toɗɗaaɗi ɗin, ɓaawo ɗin ghaburuuji ko nokkeeli ɓuruɗi moƴƴude fii jaabaneede toraare e rewugol Allaahu seniiɗo on.

Ɓe waɗi ɗun ko timmingol hunngol Ahadi imaamuuɓe ɓen, ɓaawo {Kala imaamuujo hino mari ahadi e daaɗe njaatigiiɓe makko ɓen e sii’aaɓe makko ɓen, hino jeyaa e timmingol hunngol ahadi e tottugol moƴƴungol juuragol ghaburuuji maɓɓe ɗin, kala juuriiɗo ɓe hara ko faale juuragol ɓe e goongingol ko ɓe rerɗi e mu’un kon, haray imaamuuɓe maɓɓe ɓen ko tefanayɓe ɓe ñannde darngal}.[20]

Nafaaji hino e nder juuragol ghaburuuji ko addi yo imaamuuɓe me’en ɓen toppito fii mu’un.

E nder on saa’i ɗon tigi ɗun ɓeyday jokkondiral ɗoftagol e yiɗugol ngol hakkunde imaamuuɓe ɓen e weldiɓɓe maɓɓe ɓen, heyɗintinay annditugol batteeji maɓɓe ɗin e neediiji maɓɓe ɗin e jihaadiiji maɓɓe ɗin e nder laawol diina Allaahu goonga ha kan, ɗun mooɓay julɓe seeduɓe ɓen e nokkuure wootere, fii yo ɓe wowtondir ɓe anndindira.

Ɓaawo ɗun ruuhu yankinanagol Allaahu seniiɗo on naata ka nder o on naata ka nder ɓerɗe maɓɓe e weddagol e rewugol mo e ɗoftagol yamirooje makko ɗen e lonngingol ɓe firooji sagara haalaaji yottiiɗi e nder konnguɗi fillaaɗi e ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun, yewtay ɗi fii haghiigha tawhiidi e ghirritagol laaɓugol lislaamu on e nelal Nelaaɗo Muhammadu on e huunde ko waɗɗii e hoore julɗo immorde e njikku toowungu e yankinana gol taguɗo tagooreeji ɗin e yettugol neemaaji makko ɗin, telen ɗoo ɗi sertaa e golle du’aaji fillaaɗi e immaamuuɓe ɓen, ɗi janti ɗen fii mu’un e nder ko feƴƴi kon.

Hay yoga e majji hino jogii ko ɓuri yottaade e konnguɗi, wano {Ziyaaratul Amiini} ko woni ɗun ko juuragol fillaa ngol e imaamu Zeynul Aabidiina fewndo ɓe juurinoo ghabru Soro maɓɓe on imaamu Ali {a s}.[21]

Wano tawiri ngol juuragol fillaa ngol e imaamuuɓe ɓen hino tinndina darnde maɓɓe nden (a s) e sakkagol hoore maɓɓe fii laawol wallugol goonga kan e fenñinngol diina lislaamu kan, e weddagol maɓɓe ngol e fii rewugol Allaahu seniiɗo on, ɗun arii ka nder ɗenngal aarabeeɓe ɓen e laawol sellungol e ɗenngal laaɓu ngal e konnguɗi taway ɗi fow waawayɗi faamude, hiɗi firi ko ɓuri toowude e firooji tawhiidi e ko ɓuri luggude e mayri e toragol Allaahu seniiɗo on ruttoo ka makko.

Ko ɗi ɓuruɗi toowude ka ɗenngal diina yanke wal ɓaawo Alghur’aana on e Nahajul Balakha on e du’aaji fillaaɗi e imaamuuɓe ɓen, ɓaawo hino waɗaa e nder majji suutannde gannde imaamuuɓe ɓen, ko tawata hino yowitii fiyakuuji diina yankeeji ɗin e needi yankeeji ɗin.

Ɓaawo ɗun hino e nder neediiji juuragol ngol kadi immorde e anndingol e fewnugol huunde ko honi tentina waɗugol ɗin firooji diina yankeeji toowuɗi e banŋe ɓantugol dewal julɗo e wallitagol naadugol neweende e hoore baaso e noddugol mo e moƴƴere njikku e huuwondiral moƴƴal e yiɗugol jillondirgol e yimɓe ɓen, hino woodi neediiji ɗi on tigi haani waɗude ko adii o naatude ka nder belebon laɓɓinaaɗo e juuragol makko ngol.

Hino e ɗun ko’o haani waɗude e nder juuragol ngol, jooni en adday yoga e ɗin neediiji, fii anndintingol faandaareeji majji on ɗi wi’uɗen ɗun:

******

HINO JEYAA E NEEDIIJI JUURAGOL NGOL:

1- Hino waɗɗii juurotooɗo on nde’o fewnotoo ko adii o fuɗɗaade juuragol ngol o laɓɓintinoo, ko woni nafa ɗun e nder ko faame ten kon ko laaɓu ɗun, ko woni ɗun ko nde neɗɗanke laɓɓinta ɓanndu makko ndun e tuundi fii yo ɗun danndu mo ko heewi e nawnaaje e fii wata luuri makko ndin okko yimɓe ɓen e fii yo laɓɓin hoore makko e tuundiiji.

Arii e fillayee nde juurotooɗo on janngata oo du’aa ɗoo si tawii o gaynii lootaade, fii anndintingol mo e yewtugol faandaareeji toowuɗi, on tigi wi’a:

اللهم اجعل لي نورا وطهورا, وحرزا كافيا من كل داء وسقم, ومن كل آفة وعاهة, وطهر به قلبي وجوارحي, وعظامي ولحمي ودمي, وشعري وبشري ومخي وعظمي, وما أقلت الأرض مني, واجعل لي شاهدا يوم حاجتي, وفقري وفاقتي.

(Jooma an waɗanan annoora e laaɓal e huunde haɗay nde kala nawnaare e malkiseede, laɓɓiniraa ɗun ɓernde an nden e tere an ɗen e ƴi’e an ɗen, teewu an ngun, ƴiiƴan an ɗan, sukundu an ndun, guril an ngil, ngaandi an ndin, ƴi’e an ɗen e ko leydi ndin ɗuyti e an kon, waɗanan seedee ñannde mi hatonnjini mi waasi mi tampi).

2- Nde o wattotoo ko ɓuri moƴƴude e ko ɓuri laaɓude e conci, wattagol conci moƴƴuɗi e nder tummbondire njane ɗen waɗay giggol hakkunde maɓɓe, ɓannindira ɓe, ɗun ɓeyday teddungal wonkiiji ɗin e so’ugol e himme tummbondiral ngal o tawaa e mu’un ngal.

Ko faala ɗen yeƴƴintinnde ko wonnde waɗɗaaki e juurotooɗo on wattagol ko ɓuri moƴƴude e conci, ko woni ko’o o watto emmbere no feere heɓori woo, ɓaawo wonaa wonɗo woo waawi waɗude ɗun, ɗun ɓittinay ɓe alaa ɓen, ndii ɗoo needi ko kafaandi hakkunde maruɗo e mo maraa e lo’uɗo.

3- Nde’o waɗata anngiri no’o heɓri feere woo, nafa mu’un on hino wa’i wa nafa wattagol conci moƴƴuɗi ɗin.

4- Nde o ittata sadaka o jonna waasiɗuɓe ɓen emmbere feere makko nden, nafa ittugol sadaka e nder ɗin alhaaliiji ko anndaa ɗun, hino e nder ɗun wallitagol ɓe alaa ɓen e semmbingol yurmegol ɓe ngol.

5- Nde o yahata e hoore deeƴere hara ko’o hippuɗo gite makko ɗen, ɗun ɗoo ko feeñuɗun wonnde ko jeyaa ɗun e teddinngol Haramu on e juuragol ngol e teddinngol juureteeɗo on e fewtugol e Allaahu seniiɗo on, wonndude e woɗɗitagol ɓiƴugol yimɓe ɓen e ɓittugol ɓe ka nder laawi nder ton, e anngal bonagol yoga maɓɓe e hoore yoga.

6- Nde o habbirta o wi’a : (Allaahu Akbar) o fillitoo ɗun embere ko’o waawi woo, hino waawaa happeede haa ɗi hewta teemedere, nafa wonuɗo e nder ɗun on ko hollugol wonkii kin manngural Allaahu seniiɗo on ngal, e wonnde hay e huunde alaa ko ɓuri mo e wonnde juuragol ngol wonaa si wonaa rewugol Allaahu seniiɗo on mawnina mo e laɓɓinngol mo e nder wurnitugol si’aaruuji Allaahu ɗin e semmbinngol diina makko kan.

7- Si tawii on tigi gaynii juuragol annabiijo on maa imaamuujo on o juula darɗe ɗiɗi ko ɓuri e fanɗude kon, naafiila e fii rewugol Allaahu seniiɗo on, fii yo’o yettu mo e hoore ko’o hawrinndini mo kon, o nelda mbarjaari julde nden mo’o ari juuragol on.

Arii e nder du’aa fillaaɗo juurotooɗo on du’ora on si tawii o gaynii nden julde hino e nder on du’aa ko faaminta wonnde julde makko nden e golle makko ɗen ko Allaahu on tun o waɗani ɗe e wonnde o rewataa ko wonaa kanko, juuragol ngol wonaa si wonaa ɓattor ɗun Allaahu seniiɗo on, fenndo o wi’ata:

اللهم لك صليت, ولك ركعت, ولك سجدت وحدك لا شريك لك, لأنه لا يكون الصلاة والركوع والسجود إلا لك , لانك أنت الله لا إله إلا أنت. اللهم صل على محمد وآل محمد, وتقبل مني زيارتي , وأعطني سؤلي, بمحمد وآله الطاهرين.

(Jooma an! Ko an mi juulani, ko an mi waɗani rukuu’u, ko an tun mi sujjani a maraa kafidaaɗo sabu julde e waɗugol rukuu’u e sujuudu alanaa si wonaa an, ɓaawo ko an woni Allaahu mo tawi reweteeɗo e hoore goonga alaa si wonaa an, Yaa an Allaahu! Juulu e nelaaɗo Muhammadu e ɓeynguure Muhammadu jaɓanaami juuragol an ngol, okko-raami ko mi torii kon barki Muhammadu e ɓeynguure makko laɓɓinaande nden).

Hino e nder sifa oo noonee e needi ɗoo huunde ko hino ɓannginana kala faalaaɗo faamude haghiigha on ko honɗun imaamuuɓe ɓen e sii’aaɓe maɓɓe ɓen faandii e juuragol ghaburu e huunde ko majjintintooɓe ɓen ŋatata hayre fewndo ɓe sikkata wonnde Sii’a hino waɗi juuragol ghaburuuji noonee e rewugol ghaburuuji ɗin e ɓattorgol ɗi e sirkanngol Allaahu seniiɗo on.

Ko ɓuri heewude e sikke kon ko wonnde sifa ɓee ɗoo faandaare maɓɓe nden ko raɗagol e nder ko pooɗanta jamaa imaami yankkoɓe ɓen immorde e nafooreeji diina yankooji e jamaa yankooji ɗi ɓe heɓata e nder ɗen tummbondire juuragol, ɓaawo ɗun wonii jooni bullal ngal ayɓe ɓeynguure suudu Nelaaɗo Muhammadu (s a w) on yuwirtee, si wonaa ɗun en sikkaa wonnde hiɓe majjaa faandaaeji ɓeynguure suudu ndun e nder juuragol ghaburuuji ɗin. Ɓen laɓɓinamɓe Allaahu on annuyeeji maɓɓe ɗin hino moolii Allaahu on, ɓe laɓɓinanii mo ka nder dewe maɓɓe, ɓe waɗii tinnaare fii wallugol diina makko kan, ɓen hino moolii Allaahu on noddugol yimɓe ɓen sirkangol Allaahu on.

8- Hino jeyaa e neediiji juuragol ngol: nde juurotooɗo on moƴƴondirta e mo’o wonndi on e fanɗinngol yewtugol si wonaa moƴƴere e ɗuɗɗinngol jantagol Allaahu seniiɗo on[22]e hulugol ɗuɗɗina julde juula e Annabiijo Muhammadu (s a w) e ɓزظeynguure makko nden e nde o hippata gite makko ɗen e nde o wallata yimɓe makko ɓen si tawii o yi’ii hatonnjinɗo e siɓɓe makko ɓen, o moƴƴoo e maɓɓe, o rentoo ko’o haɗaa kon e wennjondirgol e ɗuɗɗingol woondugol e wennje ɗe woondugol woni e mu’un.[23]

Ɓaawo ɗun o annda juuragol Nelaaɗo on e imaamuuɓe ɓen wonaa si wonaa salmingol ɓe tippude e wonnde ﴿أَحْيَاء عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾  

{Ko ɓe wuuruɓe ka jooma maɓɓe wonaaɓe e arsikeede}[24].

Hiɓe nana konngol, hiɓe jaaboo, hino yona e nder ɗun nde o wi’ata : السلام عليك يا رسول الله

Si wonaa tun ko ɓuri moƴƴude ko nde on tigi janngata du’aaji fillaaɗi e ɓeynguure nelaaɗo nden fii juuragol hgaburuuji ngol, sabu huunde ko woni e majji-immorde e faandaareeji toowuɗi- e naafooreeji diina yankooji wonndude e yottagol majji on e laaɓugol majji on ka nder ɗenngal aarabeeɓe ɓen e huunde ko woni e nder majji immorde e du’aaji toowuɗi ɗi neɗɗanke waawata fewtirde ka Allaahu seniiɗo on tun.

******

 

WOOTINƊINGOL MEEƊEN KO HONƊUN WONI FIRO TASSAYU’U ON KA ƁEYNGUURE SUUDU NELAAƊO ON (S A W)

Imaamuuɓe ɓen ka ɓeynguure suudu Nelaaɗo on (s a w) ɓe maraano himme ɓuri ne’ugol julɓe ɓen, ne’aɓe needi moƴƴiri wano Allaahu seniiɗo on faaliraa ɗun e maɓɓe non, hari kala iwtirɗo ɓaawo maɓɓe mo ɓe hoolii e gunndooji maɓɓe ɗin, ɓe wakkilotono e hoore soobee anndinngol mo ñaawooje sari’a ɗen e lonngingol mo gannde Nelaaɗo on (s a w) hiɓe anndinay noo mo huunde ko woodani mo e huunde fawiinde mo.

Ɓe lintataano gorko ko iwrtirɗo ɓaawo maɓɓe jeyaaɗo e sii’aaɓe maɓɓe ɓen si wonaa hara ko o ɗoftiiɗo yamiroore Allaahu nden, hara ko woɗɗitiiɗo mbeleeɗe makko ɗen, gollitiray ɗo ko ɓe janni mo kon e peewal maɓɓe ngal.

Ɓe lintataano yiɗugol ɓe ngol tun yonay ko dannda ... o foltotaako ɗoftaare Allaahu nden, ɓe lintataano yiɗugol ɓe ngol ko dannday ɗun si wonaa hara takkondir e golle moƴƴe, iwtirɓe ɓaawo maɓɓe ɓen sifora goonga e hoolaare e rentaare e kulol Allaahu.

{Ko an yo Khaysamatu! Yeeto ɓen iwtirɓe ɓaawo amen wonnde men gaynantaa ɓe ka Allaahu hay e huunde si wonaa sabu gollal (moƴƴal) e wonnde ɓe waawataa heɓude iwtirgol ɓaawo amen si wonaa e hoore rentaare e wonnde ko ɓuri sattude e yimɓe ɓen hasboore ñannde darngal ko on sifiiɗo fii nunɗal ɓaawo ɗun o lunndii ngal..).

Ko woni hiɓe yiɗi yo taw iwtirɓe ɓaawo maɓɓe ɓen ko nodday ɓe e goonga, ko tinndinay ɓe e moƴƴere e peewal e wonnde noddirgol ngol golle ɗen ko ɗun ɓuri moƴƴude idii noddirgol ɗenngal ngal {Wonee ko on noddayɓe yimɓe ɓen hara wonaa ɗenɗe mo’on ɗen, fii yo ɓe yi’u e mo’on tinnaare e goonga e rentaare}.

Jooni meɗen janngande ma yewtere waɗunde hakkunde maɓɓe e iwtirɓe ɓaawo maɓɓe ɓen, fii yo’a anndu ittiniri sattingol maɓɓe ngol e rerɗugol maɓɓe e moƴƴinngol njikkuuji yimɓe ɓen:

1- Yewtere hakkunde Abii Jaafaru Baaghiri (a s) e Jaabirul Ja’afii:

{Ko an yo Jaabiru!  Ennee hino e on takkiiɗo e sii’a nde o wi’ata himo yiɗi men menen ɓeynguure suudu ndun? Mi woondirii Allaahu on wonaali sii’aajo amen si wonaa on huluɗo Allaahu ɗoftii mo.

Ɓe anndaano si wonaa yankinaare e kulol Allaahu e hoolaare e ɗuuɗugol jantagol innde Allaahu seniiɗo on, e hoorugol juula ɗiggana neene e baaba, walla kawtal immorde e waasuɓe e tampuɓe e ñawliiɓe e alyatiimaaɓe e wowlugol goonga, jannga Alhgur’aana on e accugol wowlugol yimɓe ɓen si wonaa moƴƴere, ɓe woniino ko hoolaaɓe e gori maɓɓe ɗin e nder piiji ɗin.

Hulee Allaahu gollanon ko woni ka makko kon, ɓattondiral enɗan alaa hakkunde Allaahu on e hay e gooto, ko ɓuraa yiɗeede e jiyaaɓe ɓen ka Allaahu seniiɗo on ko ɓurooɓe hulude mo woo e ɓen ɓuruɓe waɗude ɗoftaare makko nden.

Ko an yo Jaabiru! Mi woondirii Allaahu on, men ɓattortaa Allaahu on si wonaa ɗoftaare, men maraa ko danndata men e yiite, men maranaa gooto e hoore Allaahu on hujja, kala ɗoftiiɗo Allaahu on haray ko’o walliyyu amen, kala yedduɗo Allaahu haray ko’o gaño amen, ɗoworgol men ngol heɓortaa si wonaa golle moƴƴe e rentaare.

2- Yewtere waɗunoo nde hakkunde Abii Jaafar (a s) kadi e Sa’iidu Bun Hassan:

Abuu Jaafar (a s) wi’i: {Enee gooto e mo’on hino ara ka siɗɗo mu’un o ukka junngo makko ngon ka nder saaku makko o ƴetta haaju makko hara o yoɓataa?

Sa’iidu: Mi anndaa ɗun hakkunde me’en.

Abuu Jaafar (a s) : Awa hinaa hay e huunde.

Sa’iidu: Awa on tuma ko halkaare!

Abuu Jaafar (a s): Yimɓe ɓen jonnaali taho koyɗi maɓɓe ɗin.[25]

3- Yewtere waɗunde hakkunde Abii Abdillaahi El kinaani (s a) e Abi-Sabaahil Kinaa’ii:

Kinaanii wi’i Abii Abdillaahi (a s): Ko honɗun men woni hawrude e yimɓe ɓen fii ma’a?

Abuu Abdillaahi: Ko honɗun wonuɗaa hawrude e yimɓe ɓen ?

Al kinaanii: Konngol seerataa hino wona hakkunde amen e gorko, o wi’a: Ko jaafiri yankeejo soɓuɗo.

Abuu Abdullaah (a s): Yimɓe ɓen.. sabu an?

Al Kinaanii: Eyyo!

Abuu Abdullaahi wi’i: Kaawee ko fanɗi jokkayɓe Jaafaru e mo’on ! Anndee ko woni wonndiɓɓe an ɓen ko on mo rentaare mu’un nden tiiɗi, o gollani taguɗo mo on, o tanƴinii mbarjaari mo’on ndin. Ko ɓee ɗoo woni wonndiɓɓe an ɓen ![26]

4- Abii Abdillaahi hino mari konnguɗi e nder ngal dammbugal ɗoo suuten e majji ko woni arude ɗoo kon:

a)-

ليس منا ولا كرامة – من كان في مصر فيه مائة ألف أو يزيدون, وكان في ذالك المصر أحد أروع منه.

{Alaa e amen wonuɗo e nder nokkuure hara guluuji teemedere yimɓe hino e mayre maa ko ɓuri, hara hino woodi e nder nden nokkuure ɓuruɗo mo rentaade}.

b)-

إنا لا نعد الرجل مؤمنا حتى يكون لجيمع أمرنا متبعا ومريدا, ألا وإن من اتباع أمرنا وارادته الورع فتزنوا به يرحمكم الله.

(Menen men lintataa gorko ko gomɗinɗo haa tawa fii fiyakuuji amen ɗin fow himo jokki himo yiɗi, faamee wonnde hino jeyaa e jokkugol fiyaake amen on yiɗa mo rentaare, cuɗoree ɗun yo Allaahu on yurme on).

c)-

إنما شيعة جعفر من عف بطنه وفرجه, واشتد جهاده, وعمل لخالقه ورجا ثوابه, وخاف عقابه. فإذا رأيت أولئك فأولئك شيعة جعفر.

******

 

WOOTINƊINNGOL MEEƊEN E FII TOONE

 

Ko ɓuri mawnude e ko imaamuuɓe ɓen mawninayno e juniuubi ko tooñe e jaggitugol e hoore goɗɗo tooña yimɓe ɓen, ɗulle ko jokkugol huunde ko jippinaa ka nder alghur’aana tedduɗo immorde añugol tooñugol:

﴿وَلاَ تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الاَبْصَار﴾.

{Wata a sikku Allaahu on ko welsindiiɗo e huunde ko tooñooɓe ɓen woni e waɗude kon, anndu ko nennanta ɓe ko haa e ñalaande.. }.

Arii e nder yewtere Amiiril Muuminiina (a s) ko ɗuuɗi e bonugol tooñe e woɗɗitagol ɗe wano konngol makko jantaa ngol ka Nahajul Balaakha e nder adanu 219.

والله لو أعطيت الأقاليم السبعة بما تحت أفلاكها على أن أعصي الله في نملة أسلبها جلب شعيرة ما فعلت.

(Mi woondirii Allaahu on si tawno mi jonnanoo ma nokkeeli ɗin jeeɗiɗi non hara ko wona ka senngo ley falakuuji majji kon fii yo mi yeddu Allaahu on e korndolil mi jaɓa abbere ngawri e juuɗe maggil mi waɗataano).

Ko ɗun ɗoo neɗɗanke waawata mbaadinnde e nder woɗɗitagol tooñe rentoo e bonki, e añugol ɗen golle.

Wonnde o tooñataa ñuungii e nder abbere ngawri, hay si tawii o okkaama nokkeeli ɗin jeeɗiɗi non, ko honno ɗun wonirta si tawii ko yaroowo ƴiiƴan julɓe ɓen jatta jawle maɓɓe ɗen, hoyfinɗina fii maɓɓe e neɗɗankaaku maɓɓe ngun e teddungal maɓɓe ngal?

Ko honno golle on eɓɓindirirtee e golle imaamu Ali (a s)? ko honɗun wonata nokku makko e faamu imaamu Ali ?

Pellet ko ɗun ɗoo woni needi toowundi immorndi ka Allaahu ndi diina kan ɗaɓɓiri neɗɗanke.

Ko goonga, pellet tooñe ko ko ɓuri e mawnude immorde e ko Allaahu on harmini kon, ko fii ɗun waɗi si tawii hadiiseeji Ahlul Bayti ɗin e du’aaji maɓɓe ɗin ƴetti nokkuure toowunde e ŋiñugol tooñe e woɗɗingol wonndiɓɓe maɓɓe ɓen e majje.

Ko ɗun ɗoo wonunoo politiki maɓɓe on (s a), ko ɗun ɗoo woni needi maɓɓe ndin hay e hoore on ɗaɓɓituɗo ɓe, e teeɗiiɗo nokkeeli maɓɓe ɗin.

Gghissa muñal imaamu Hasana (a s) ngal ko anndaa ɗun hakkunde makko e Saami yankeejo on, on teeɗinooɗo ɓe hoyni ɓe, imaamu on newanii mo yurmaa mo, haa o anndini mo golle makko ɗen[27].

Ko jooni jannguɗaa e nder du’aa Seyyidu Saajidiina needi toowundi e nder yaafagol ɗaɓɓitaayɓe ɓen e toragol yo Allaahu on yaafoɓe, ko ɗun woni ko ɓuri toowude e ko needi toowata e neɗɗanke yaagal timmu ngal, hay si tawii non yottagol e tooñuɗo emmbere ko’o tooñumaa kon ko dagii ɗun ka nder sari’a, ko wano non kadi huɗugol mo hino dagii ko newnaa ɗun, kono dagagol ngol ko feere, yaafagol ngol kadi ko feere, hay ka imaamuuɓe ɓen ɗuɗɗingol huɗugol tooñoowo ko tooñe, imaamu Saadighi (a s) en maakii e nder hadiise:

إن العبد ليكون مظلوما فما يزال يدعو حتى يكون ظالما.

{Jiyaaɗo hino wona tooñaaɗo o seerataa himo huɗude haa o wona tooñuɗo}.[28]

ko ɗun firi ko haa o wona tooñoowo e nder ko’o huɗata mo kon sabu ɗuuɗugol fillitagol ngol.

Senaade woodanii Allaahu on! Enee huɗugol tooñoowo si tawii yawtii hino wonta tooñe? Jooni non ko honɗun woni alhaali fuɗɗorayɗo tooñe e bonki, ɗaɓɓita yimɓe ɓen, maa o jatta jawle yimɓe ɓen maa bonnugol innde maɓɓe ka tooñooɓe ɓen, maa o janfooɓe o naadaɓe e nder halakuyeeji maa o jamma ɓe o lorraɓe, maa o tefaɓe? Ko honɗun woni alhaali sifa ɓee ɗoo ka nder fighiha Ahlul bayti (a s)?.

Ko sifa ɓee ɗoo yimɓe ɓuri woɗɗitaade Allaahu seniiɗo on, ko kamɓe ɓuri tiiɗude bakkaatu e lette, ko kamɓe ɓuri golle bonɗe e njikku.


 

 

WOOTINƊINNGOL MEEƊEN E FII HUWWONDIRGOL E TOONOOƁE ƁEN

Hino jeyaa e mawnude bone tooñe Allaahu seniiɗo on haɗii huwwondirgol e tooñooɓe ɓen e hoolagol ɓe ɗun ko konngol joomiraaɗo seniiɗo on:

﴿وَلاَ تَرْكَنُواْ إِلَى الذِينَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَالَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لاَ تُنْصَرُونَ﴾.

(Wata on liiƴor feewude e ɓen tooñuɓe sakko yiite ngen meema on, o maraa njaati ko wonaa Allaahu on ɓaawo on wallataake)

Ko ɗun ɗoo woni needi Alghur’aana ndin, ko ɗun woni needi ɓeynguure suudu ndun, fillaama e maɓɓe ko heewi e woɗɗitagol hoolagol tooñooɓe ɓen e humondirgol e maɓɓe e kafidugol e maɓɓe e nder golle wonuɗe woo e wallondirgol e maɓɓe hay ko fotata e feccere tamaroore.[29]

Sikke woo alaa wonnde ko ɓuri mawnude e huunde nde nde lislaamu on e julɓe ɓen  ko hoyfintinagol wonndude e yimɓe bomɓe ɓen,... e huuwondirgol e maɓɓe, hinaa non fere liiƴodugol e maɓɓe wallondira e maɓɓe walla ɓe e hoore tooñe maɓɓe ɗen.

Mofte julɓe ɓen heɓaali bonooji si wonaa e selugol laawol sawaaba e goonga ngol, haa diina kan lo’i no duuɓi ɗin woni feƴƴirde non, doole makka on ɗaati, ka hewti nokku ka ka woni ɗon hannde, ka hooti ko ka koɗa, julɓe ɓen maa innitiiɓe julɓe ɓen wonti e ɗun, ɓe maraa ko wonaa Allaahu on njaatigii ɓaawo ɗun kadi wonaa ɓe walletee ɓe, hay e hoore ɓuruɓe lo’ude e ayɓe maɓɓe ɓen e ɓuruɓe jaasude e ɗaɓɓitayɓe ɓe ɓen, wano alyahuudi yankeeɓe ɓen, ittii non sikke e Saliibi yankooɓe ɓen.

Imaamuuɓe ɓen (a s) etike woɗɗingol ɓen jokkondirɓe e maɓɓe wallondirgol e tooñooɓe ɓen, ɓe sattinani njaatigiiɓe maɓɓe ɓen huwwondirgol e tooñooɓe ɓen, ko ɓe jantii e fii ɗun kon lintotaako, hino jeyaa e ɗun ko imaamu Zeynul Aabidiina winndannoo Muhammad bun Muslim Zaharii ɓaawo ɓe rentinii mo e wallugol tooñooɓe ɓen e hoore tooñe maɓɓe ɗen:

{E wonaa sabu ko ɓe noddumaa kon fewndo ɓe noddu maa ɓe waɗirmaa ɓoggol ngol ɓe yiilir maa ɓoggol tooñe maɓɓe ɗen, ɓe waɗumaa ƴanngal hiɓe lummbira ngal e boneeji maɓɓe ɗin, ɓe waɗumaa ƴawrugal ngal ɓe ƴawirta ɓe yaha ka majjere maɓɓe, ko’a nodduɗo e bewre maɓɓe nden, ko’a jokkuɗo laawol maɓɓe ngol hiɓe naadire sikke e hoore joomiraaɓe gannde ɓen, ɓe ɗowormaa naatugol ka ɓerɗe majjuɓe ɓen, ko ɓuri fanɗude e wallooɓe maɓɓe ɓen e ɓuruɓe jogaade doole e wallooɓe ɓen hewtaali si wonaa gaanin ko hewtuɗaa kon e moƴƴinngol (wallugol ɓe) bonki maɓɓe kin, e luutondirgol yimɓe ɓen fow yahugol ka maɓɓe, kaawee ko huunde koɓe jonnumaa fanɗi! E nder emmbere ko ɓe jaɓi e juuɗe maa, kaawee ko fanɗini ko ɓe mahammaa kon e nder banŋe ko ɓe liɓɓamma kon! Ndaaran hoore maaɗa, anndu goɗɗo go’o ndaarantaa ma, ñaawu wonkii ma’a kin ñaawoore gorko lannditeteeɗo ...}[30]

Kaawee ko mawnini ngo’ol konngol (ñaawu wonkii ma’a kin ñaawoore gorko lannditeteeɗo), neɗɗanke si tawii mbeleeɗe makko ɗen foolii mo o hoyfinɗinay teddungal makko ngal, ko ɗun firi ko wonnde o yi’ay hoore makko wonnde wonaa o lannditeteeɗo golle makko ɗen, o hoyfinɗinay goɗɗe ɗe o woni e waɗude ɗen, o sikka wonnde wonaa kanko woni on ñaawitirtee ɗo huunde ko golli e ko’o woppi ɗun, ɗun ɗoo ko gunndoo wonuɗo e nder wonkii neɗɗanke felitotooki, imaamu on faalaa anndintinnde Zahirii on gunndoo wonkii yankeejo wonuɗo ka nder wonkii makko, fii wata sikke foolu mo o feƴƴinta e nder ko’o lannditetee kon fii wonkii makko kin.

Ko ɓuri ndee ɗoo yewtere mbaadinnde fii harmugol wallondirgol e tooñooɓe ɓen ko hadiise Safwaana Al jammaal hakkunde makko e imaamu Muusa Al Kaazim (a s) o woniino ko’o jeyaaɗo e sii’aaɓe makko ɓen, ko jeyanooɗo e fillotooɓe hadiise hoolaaɗo o wi’i- tippude e ko Kasiyyi fillii ka nder deftere makko Rijaal e yewtere Safwaan-:

Mi naatiino ka makko o wi’immi: (Ko’an yo Safwaan! Kala huunde e ma’a hino moƴƴi hino labaa, si wonaa huunde wootere).

Mi wi’i mo: Alla yo mi sottire ma! Ko honɗun woni nden huunde ?

O maaki: ko luwingol ma ɗii ngelooɗi ma’a oo gorko (ko woni on ko Haaruuna Rasiid).

Mi wi’i: Mi woondirii Allaahu on ...., wonaa kadi fii waaño, wonaa fii mbeleeɗe, ko woni tun ko fii ngol ɗoo laawol tun mi luwinirani mo (yahugol Makka) wonaa min tigi woni waɗannde hoore an.. ko woni tun ko golloowo an on mi woni e nelude.

O maaki : Ko an yo Safwaana! Hiɗa luwinannde ɓe ?

O wi’i: Ko non woniri.

O maaki : Hiɗa faalaa yoɓe luttu haa hettaa njoddi luwugol ngol.

O wi’i: Eyyo!

O maaki: Kala faalaaɗo heddagol maɓɓe ngol haray ko’e maɓɓe o jeyaa, kala tawaaɗo e maɓɓe naatay yiite.

Safwaana wi’i: Mi yahi mi yeeye ngelooɗi an ɗin fow.

Si tawii hay yiɗugol wuurugol tooñooɓe ɓen e heddagol ɓe wano nii ko ella, ko honno ɗun wonirta si tawii ko ɓen wallay ɓe ɓe e hoore tooñe ɗen maa semmbinaɓe e janfagol ngol, ko honɗun woni alhaali ɓen naatay ɓe e jamaa maɓɓe maa golla golle maɓɓe ɗen maa okkoo e nder huwwondire maɓɓe ɗen maa ɗowora yamiroore maɓɓe nden.

******

WOOTINƊINNGOL MEEƊEN FII KO WONI GOLLE NEƊƊANKE E NDER LAAMU TOOÑAY NGU.

Si tawii hay wallondirgol e tooñooɓe ɓen ko fotata e feccere tamaroore hino boni, haray yiɗugol heddagol ɓe hino jeyaa e ko imaamuuɓe ɓen rentini fii mu’un, haray ko honno ɗun waɗetee si tawii on tigi kafii laamu e maɓɓe naatii e nder golleeji maɓɓe ɗin e ɗoftike ɓe? Hay ko honɗun woni on tawuɗo ko kanko e maɓɓe sincidi laamu, maa hara ko jeyaaɗo e tugaale laamu ngun e ɓen mutuɓe e semmbinngol laamu maɓɓe ngun (ko woni sabu ɗun ko tawde wonnde ɗoftagol lanɗo bonɗo ko jannganɗe goonga kan fow, e wurnitugol meere nden nde fow, e fenñinngol tooñe ɗen e bonki kin ki fow) wano ɗun ariri e nder hadiise deftere wi’eteende tahful Ughuuli, oo hadiise ko’e imaamu Saadighi (a s) fillaa.

Si wonaa tun fillaama e maɓɓe (a s) dagagol ɗoworgol lanɗo bonɗo si tawii nunɗal ngal hio reeneede ñinndude sari’aaji Allaahu ɗin e moƴƴagol e gomɗimɓe ɓen, hara o yamiray ko moƴƴi o haɗay ko boni (Hino woodani Allaahu e nder dammbuɗe tooñooɓe ɓen on mo Allaahu on jalbinirani ɗun dalil, o jonni mo leydi ndin (o lammini mo) o danndira ɓe njaatigii ɓe makko ɓen, o moƴƴinira ɓe fiyakuuji julɓe ɓen... ko ɓen woni gomɗimɓe ɓen e hoore goonga, ko ɓen ɓen woni ndaygu Allaahu ngun ka nder leydi, ko ɓen woni annoora Allaahu on ka nder ngaynaako makko ..) wano tawiri oo hadiise ɗoo ko fillaaɗo e imaamu Muusaa Bun Jaafara (a s).[31]

Hadiiseeji heewuɗi hino e nder nga’al dammbugal ɓannginay ɗi ko laawol honngol laamu ngun e gollooɓe ɓen haani jokkude, sifa ko woni ka ɓataaki imaamu Saadighi (a s) winndinoo Abdullaahi Najaasii lanɗo Ahwaaz on (ndaaru deftere wasaa’il ka dammbugal yeeyugol 77.

******

WOOTINƊINNGOL MEEƊEN E  NODDUGOL JULƁE ƁEN FOW FII YO ƁE WONU HUUNDE WOOTERE.

Ɓeynguure suudu ndun (a s) anndinii en rerɗugol maɓɓe e heddagol lislaamu on e noddugol e teddungal makko on e fii yo julɓe ɓen fow wonu huunde wootere e reenugol siɗɗo yaagal wonu ngal hakkunde maɓɓe ngal e ittugol ngañanaadiiji wonuɗi ka nder ɓerɗe ɗin.

Darnde imaamu Alii (a s) nden hakkunde makko e lontinooɓe adiiɓe mo ɓen, wonndude e ko’o añi kon fow e fiɓugol makko wonnde ɓe jattii mo hagghee makko on, fiima ɗun o kawtirno e maɓɓe o wonndi e maɓɓe o haɓaali ɓe, hay o tonnguno feere makko nden wonnde ko kanko woni toɗɗaaɗo fii lontal ngal, hay o fenñinaali yeeso jamaa wonnde lontal ngal ko kanko hanndi e maggal si wonaa ɓaawo o lontinaa ma, sahaabaaɓe heddinooɓe ɓen seeditii fii hadiise khadiir on ñalaande anndaande nden.[32] 

O nennotaako joopagol e huunde nde nafa mu’un yiltotoo e julɓe ɓen e lislaamu on, heewii ko’o joopotonoo e mu’un o wi’a:

فخشيت إن لم أنصر الإسلام وأهله أن رأى فيه ثلما أو هدما.

(Mi huli si tawii mi wallaali lislaamu on e yimɓe makko on nde mi yi’ata e makko ɗuytaare maa yanugol).

Wano tawiri huunde yuway nde laamu maɓɓe ngun iwraali e makko, maa ko lo’inta doole maɓɓe, maa ko ɗuytata mirin maɓɓe, o waawi jogitaade hoore makko o heƴa ka nder suudu makko wonnde kala hari himo reeni ko ɓe woni e waɗude kon.

Ɗun ɗon fow ko waɗi ko sabu reenugol nafa lislaamu huuɓuɗo on e reenugol fii wata ɗuytaare e lancugol waɗu ka nder diina lislaamu, hari Umaru Bunil Khattaahi hino wi’aynoo fillitoo: (Wata Allaahu on waɗan e nder tummbondiral taway ngal Abul Hassan (Ali) alaa e maggal)[33] maa : (Si wonaano Alii Umar halkotono)[34].

Sulhu ko imaamu Hassana (a s) waɗunoo hakkunde makko e Mu’aawiya wonaa yejjtitaa ɗun[35] ɓaawo ɓe tawii wonnde jokkindirgol jihaadi ndin hino saatii waylitude ɓeynguure suudu ndun, e leydi nunɗal ngal, hay diina lislaamu on haa ka sakkitoode ngurndan, sari’a lislaamu montee, heddiiɓe e ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun mulee, o suɓii reenugol mbaadi lislaamu on e innde makko, hay si tawii o sulhondirii e Mu’aawiya wonndude e ko o tanƴinii immorde e tooñe e hoynde ko hewtata mo kanko e iwtirɓe ɓaawo makko ɓen, hari kaafaaje banii Haasimi ɗen e kaafaaje sii’aaɓe makko ɓen hino fontaa fii hettugol hagghee makko on e dartanagol mo, kono maslaha lislaamu toowuɗo on hari hino ɓurani mo piiji ɗin fow.

Si tawii non ko imaama Husaynu (a s) ko waɗi si’o immii ko ɓaawo o tawii wonnde si tawii o accii banii Ummaya e nder alhaali mo ɓe woni e mu’un on o dartaaki ɓe o fenñina miijo maɓɓe bonngo ngon, ɓe montay fii lislaamu on, ɓe monta dokkal makko on, o faalaa tabintinannde taariika on tooñe maɓɓe ɗen e ɗaɓɓitugol maɓɓe ngol, o ñorta ko ɓe woni buumorde sari’a Nelaaɗo on, ɗun woniri no’o faaliranoo non. Si tawno wonaano immagol makko e ndin jihaadi makko barkinaa ndi lislaamu on yewayno o lutta ko filleteeɗo fii mu’un a sikkay ma ko diina meereha.

Ko waɗi si tawii sii’aaɓe ɓen hino wurnita fii makko e nder hitaande bee e nooneeji ɗin fow ko timminngol dartagol makko ngol e nder yoɓugol tooñe e bonki e wurnitugol fii makko ka ɗoftagol yamiroore imaamuuɓe ɓen ɓaawo makko.

Rerɗugol ɓeynguure suudu ndun e fii heddagol teddungal lislaamu ngal hino ɓanngana en ka darnde imaamu Zeynul Aabidiina (a s) hakkunde makko e lamɓe Banii Umayya ɓen, ko kanko woni mo siɓɓe mu’un ɓen fow waraa o waawaali yottanaade ɓe, ko kanko woni mo tummbere suudu mu’un jumpaa e nder jamaanu maɓɓe, ko kanko woni suniiɗo ko ɓe waɗi baaba en makko e ɓeynguure maɓɓe nden ka hare Karbala, kono kanko- wonndude e ɗun fow- hari hino torantonoo koneeli julɓe ɓen foolugol, toranoo lislaamu on teddungal, toranoo julɓe ɓen kisal e nder ko feƴƴi kon en anndiino hari ko wonunoo kaafa makko kan fii saakitugol gannde diina kan ko du’aa, o anndini julɓe ɓen ko honno ɓe du’anorta koneeli julɓe ɓen, wano du’aa makko anndiraaɗo (Du’aa Ahli Sukhuur) mo’o wi’i e mu’un:

اللهم صل على محمد وأل محمد, وكثر عددهم , واشحذ أسلحتهم, واحرش حوزتهم, وامنع حومتهم, وألف جمعهم, ودبر أمرهم, وواتر بين ميرهم, وتوحد بكفاية مؤنتهم, واعضدهم بالنصر, وأعنهم بالصبر, والطف لهم في المطر.

Haa o wi’a : ɓaawo nde’

o huɗi yedduɓe ɓen:

اللهم وقو بذلك محمال أهل الأسلام, وحصن به ديارهم وثمر به أموالهم, وفرغهم عن محاربتهم لعبادك, وعن منابذتهم للخلوة بك حتى لا يعبد في بقاع الأرض غيرك , ولا تغفر لأحد منهم جبهة دونك. 

Ko non o yaari e nder du’aa makko yottiiɗo on- ko du’aa jeyaaɗo e du’aaji ɓuruɗi juutude- waajagol koneeli julɓe ɓen e huunde ko ɓe haani waɗude immorde e neediiji timmuɗi, himo hawtindira janndeeji fii hare ɗin ka jihaadi e ɓannginngol ko honɗun woni faandaare e mu’un e ko honɗun woni nafa mu’un, wano tawiri himo anndintina julɓe ɓen e noonee no ɓe rentorta e ayɓe maɓɓe ɓen e huunde ko waɗɗii ɓe waɗugol e nder huuwondiralji maɓɓe ɗin e huunde ko waɗɗii ɓe e weddagol rewa Allaahu seniiɗo on e accugol huunde ko’o haɗi kon e laaɓangol mo kanko Allaahu e nder jihaadiiji maɓɓe ɗin.

 Ko wano on kadi imaamuuɓe heddiiɓe ɓen wonirnoo hakkunde maɓɓe e lamɓe jamaanu maɓɓe ngun, hay si tawii ɓe hawrii e maɓɓe nooneeji lette ɗin fow e huuwondiral bonu ngal, ɓaawo ɓe anndii wonnde dawla goonga ha kan yiltotaako e maɓɓe ɓe jokki janngugol yimɓe ɓen diina maɓɓe kan e fewnugol iwrtirɓe ɓaawo maɓɓe ɓen peewal diina yankewal toowu ngal.

Kala ko alawiyankooɓe ɓen dartiinoo kon e ko wonaa kamɓe e nder jamaanu maɓɓe hari ɓe alaa ɓaawo mu’un, ko woni tun ngol dartagol fow hari ko lunndii ɗun yamirooje maɓɓe ɗen, hari ko kamɓe ɓurunoo yimɓe ɓen fow rerɗude e reenugol dawla julɓe ɓen, hay e jamaanu lontinooɓe banul Abbaasi ɓen tigi.

Janngugol meeɗen wasuyee imaamu Muusaa Bun Jaafar (a s) mo ɓe wasiyinoo sii’aaɓe maɓɓe ɓen:

{Wata on hoynu hoore mooɗon sabu accugol ɗoftagol lanɗo mo’on on, si tawii ko nunɗuɗo toree Allaahu yo’o luttu, si tawii ko bonɗo toree yo Allaahu on moƴƴin mo, anndee moƴƴere mo’on nden ko e nder moƴƴere lanɗo mo’on on woni, anndee lanɗo nunɗuɗo hino wa’i wa baabiraawo yurmeteeɗo, yiɗanee mo ko yiɗan ɗon hoore mo’on kon, añanee mo ko añanɗon hoore mo’on kon}.[36]

Ko ɗun ɗoo woni hattoode ko sifetee e nder reenugol ngaynaako ngon e hoore sellugol laamu ngun, nde ɓe yiɗanta laamu ngun huunde ko ɓe yiɗani hoore maɓɓe, ɓe añana ngu ko ɓe añani hoore maɓɓe.

Ɓaawo ɗun ɗoo, kaawee bone ko yoga e winndooɓe e nguu jamaanu woni e winndude e hoore sii’a wi’a wonnde sii’a ko jamaa gunndoojo lancayɗo, maa ko fedde bonnoore!

Ko goonga hino jeyaa e njikku neɗɗo julɗo jokkuɗo janndeeji ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun (a s) añugol tooñe e tooñooɓe ɓen e woɗɗitagol yimɓe bomɓe ɓen e yedduɓe ɓen e ndaarugol wallooɓe ɓe ɓen ndarɗe añugol ñiddina lunndoo ɗun ko’e mummunte  yaagal jeyaa, hoyfinɗina fii mu’un, haa jooni nguu njukku ɗoo hiɓe sifori ngu e nder wonkiiji maɓɓe hiɓe ronindira ngu gire gire, kono wonndude e ɗun janfagol e ɗaynugol wonaa maande maɓɓe, wonaa dartagol e hoore laamu diina yankewu wonu ngu e innde lislaamu, kene e gunndoo, ɓe daginanaa hoore maɓɓe moltagol wara julɗo no laawol makko ngol wa’i woo, tippude e ko ɓe janngi e juuɗe imaamuuɓe maɓɓe ɓen (a s).

Ko woni kala julɗo seediiɗo seedeeji ɗin ɗiɗi jawdi makko ndin ko reenaandi, ƴiiƴan makko hibbataake, horma makko wirtataake, {Jawdi neɗɗo julɗo dagotaako si wonaa e wela makko}.

Ko woni julɗo ko siɗɗo julɗo ɗimmo mu’un, haggheeji siɗɗo yaagal ngal hino fawii mo wano woni arirde e nder wiɗannde wonunde e arude nden.

 

WOOTINƊIN NGOL MEEƊEN E FII HAGGHEE JULƊO E HOORE  JULƊO ƊIMMO MAKKO.

Ko ɓuri moƴƴude e ko ɓuri fotude e ko lislaamu noddi e mu’un ko siɗɗindirgol hakkunde julɓe ɓen e nooneeji maɓɓe ɗin fow, wano tawiri ko ɓuri jaasude e ko julɓe ɓen waɗi hannde e ko adii hannde ko wonsindagol maɓɓe e ngal siɗɗo yaagal.

Sabu ko ɓuri welude fii e ɗun – wano woniri e arirde non e nder maaku imaamu Saadighi (a s): { ko nde julɗo yiɗanta siɗɗo mu’un julɗo ko’o yani hoore makko kon, o añana mo huunde ko’o añani hoore makko kon}.

Luggin ndarɗe, mijitoɗaa e nder nde’e feccere fanɗunde ɗoo e nder miijo ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun, a taway ko huunde ɓurude sattude nde lislaamu on ɗaɓɓiri julɓe ɓen hannde, kamɓe hiɓe sifa ɗii njikkuuji wonuɗi e juuɗe maɓɓe woɗɗitii ɗi ruuru lislaamu on, miijito e nder ndee feccere ɗoo si tawno julɓe ɓen laaɓaniino hoore mu’un, ɓe anndii diina maɓɓe kan e hoore soobee, ɓe jettana diina kan yiɗangol julɗo ɗimmo mu’un on ko yiɗani hoore mu’un kon tun, a yiirataano hay e gooto tooñe wonaa ɗaɓɓitugol wonaa wujjugol wonaa fenugol, wonaa ñoore wonaa baddi, wonaa tuumugol ko boni, wonaa naatugol e meere, wonaa hoynugol wonaa townintinaare.

Ko goonga, si tawno julɓe ɓen etinoke faamugol ko ɓuri hoyude e geɓe siɗɗo yaagal ngal hakkunde maɓɓe, ɓe gollitiri ɗun, tooñe e ɗaɓɓitugol accayno ka hoore leydi, a tawayno neɗɗanke ko siɓɓe hiɓe jooɗii e hoore danɗe ko ɓe fewtondirɓe, ɓe hewtayno e ka ɓuri toowude e darjaaji malal jamaa yankewal, koyɗi filosofii ɓe ɓen ka madiina waɗayno, ɓe hatonnjinataano – tuma ɓe waɗi giggol e yurmondiral hakkunde maɓɓe-e laamuuji e nokkeeli ñaawirɗi, wonaa kadi poliisi maa kaso, wonaa kadi waɗugol sari’a njoddi lettugol e ñaawooje keeri e yottagol, ɓe yankinantaako jattoowo leyɗe, ɓe wonataano e ley koyɗe mawnintiniiɗo, bewɓe ɓen huutortaano ɓe, leydi ndin wattiteteno leydi goo, ndi wonta aljanna neema e galle malal. 

Janngoowo tedduɗo mi ɓeydante wonnde si tawno yiɗindirgol huuɓituno neɗɗanke fow- wano diina kan faaliraa non- on tuma en nanataano fii konngol nunɗal hino yewtee ko ɗun firi ko wonnde harayno e hatonnjinaa e nunɗal e sari’aaji mu’un  haa tawa hiɗen hatonnjini e huutorgol konngol ngol, harayno sari’a giggol on yonayno fii saakitugol moƴƴere e kisal e malal, ɓaawo haray on saa’i ɗon neɗɗanke hatonnjinaa e gollitirgol nunɗal sari’a on kadi ɗaɓɓirtaa mo ɗun, si wonaa hara o heɓaali giggol e on mo’o haani nunɗidude e mu’un, si tawii non ko on yiɗayɗo mo- wano baaba e ɓiɗɗo- on moƴƴoto tun e makko, o liiƴanoo mo e piiji buy ɗi o faalaa sabu giggol ngol e rerɗugol ngol e laaɓere ɓernde nden wonaa sabu nunɗal maa nafa.

Ko woni gunndoo on e ɗun ko ɓaawo neɗɗanke yiɗataa si wonaa hoore mu’un e huunde ko yaadi e wonkii makko kin, waawaa wonude ka o yiɗa huunde maa goɗɗo mo wonaa kanko si wonaa ɓe humondir e makko ka nder wonkii makko mbaadi nanondirndi e wonkii makko kin.

Wano tawiri o yeeyataa wonkii makko kin fii makko e suɓagol makko kanko, e nder faaleeji makko ɗin e piiji ɗi o yiɗi ɗin fii neɗɗo goo mo yiɗaa ɗun, si wonaa hara o heɓu finnde tiiɗunde e nder faaleeji makko ɗin, wano finnde anndugol wonnde moƴƴugol e hoore goɗɗo e nunɗal hino moƴƴi, on saa’i ɗon o yeeyay wonkii makko kin sabu gooto e faaleeji makko ɗin ko’o waɗirta ɗun ko fii faale goo wano wootinɗinngol nunɗal hino moƴƴi, kon ko tawata ko feccere e faaleeji makko ɗin, hino waawi wonude hay ko feccere e wonkii makko kin.

Siga ndee finnde ƴettirtee nde misal ɗoo fii yo nde wonu e nder wonkii neɗɗanke hino hatonnjini nde tawata ruuhu makko hino e hoore dow piiji ɓanndu yankeeji ɗin; fii yo’o anndu misal ɓurngal toowude ngal ka nder nunɗal e moƴƴagol e woɓɓe goo, ɗunlle ko tuma o ronki waɗude ka nder wonkii makko so’ugol siɗɗoyaa gal sellu ngal e yurmeende hakkunde makko e hakkunde yimɓe luttuɓe ɓen.

Arannde darjaaji ɗi neɗɗo julɗo haani siforde ko nde o so’ata siɗɗoyaa gal hakkunde makko e yimɓe luttuɓe ɓen, si tawii o ronkii ɗun – ko‘o ronkoowo ɗun ko ɓuri heewude kon e nder Alhaaliiji ɗin, sabu foolugol faaleeji makko ɗuuɗuɗi ɗin- haray hino fawii mo nde o waɗata finnde nunɗal e huuwugol ko moƴƴi ka jokkugol yamirooje lislaamu ɗen, si tawii on ronkii ɗun o waawataa wonude julɗo si wonaa innde nden tun, haray o yaltii e nder ɗoftaare Allaahu nden, haray o maraa hay huunde ka Allaahu tippude e konngol imaamu on wonu ngol arude ngol.

Neɗɗanke -ko ɓuri heewude kon- faaleeji makko ɗin foolay mo, o wona ko ɓuri sattude e makko ko jaɓugol finnde nunɗal, ittii non sikke nde o heɓanta mo finnde timmunde foolay nde doole mbeleeɗe makko ɗen.

Ko fii ɗun waɗi si tawii  tottugol haggheeji siɓɓe ɓen haray hino jeyaa e ko ɓuri sattude e makko e nder waajuuji lislaamu ɗin si neɗɗanke on maraa annuyee laaɓuɗo fii siɓɓe makko ɓen, ko fii ɗun waɗi si imaamu Abii Abdillaah Saadigh (a s) faalanoo laɓɓinannde on lanndinooɗo ɓe – ko gooto e wonndiɓɓe maɓɓe- wi’eteeɗo Mu’ulaa Ibnu Khunays fii haggheeji siɓɓe ɓen ko ɓuri ɗuuɗude e ko’o haani ɓannginande mo ko kulol wata o janngu ko’o waawataa gollirde:

Mu’ulaa wi’i: Mi wi’i mo: ko honɗun woni hagghee julɗo e hoore julɗo ɗimmo makko ?

Abuu Abdullaahi jaabii mo: (Himo mari haggheeji jeeɗiɗi waɗɗii, hay e gooto mo waɗɗaaki alaa e nder majji, si tawii o yeebii gooto e majji haray o yaltii e laamu Allaahu ngun e ɗoftaare makko nden, haray Allaahu on maraa geɓal e makko).

Mi wi’i mo: ko honɗi woni ɗin?

O wi’i: (Ko an yo Mu’ulaa! Miɗo hulammaa, miɗo huli wata a yeebu ronkaa huutorde, anndaa hara a golliraali).

Mi wi’i : ko Allaahu on tun mari doole.

On tuma imaamu on yewti haggheeji ɗin jeeɗiɗi, ɓaawo nde o yewti arano e majji on o maaki: ko ɓuri hoyude e haggheeji ɗin ko yo a yiɗan mo huunde ko yiɗanɗaa hoore maaɗa, añanaamo ko añanɗaa hoore maaɗa kon).

Ɗu’un hino hawnii nee! Ko ɗun ɗoo woni hagghee hoyuɗo on, ko honno tawirten – enen julɓe ɓen hannde- wonnde oo hagghee ɗoo hino hoyi?

Mi yi’ii geece buy nodditotoo ɗe lislaamu hara ɗe gollirtaa ko ɓuri hoyude e ko farlaa e hoore majje immorde e haggheeji.

Ko fii taariika kan tun, e fii yo en anndu hoore me’en e raɓɓinɗinaare nde wonnduɗen nden mi woni yewtirde ɗii haggheeji jeeɗiɗi ɗi imaamu on (a s) ɓannginini fii mu’un:

1- Yiɗangol siɗɗo maaɗa julɗo ko yiɗanɗaa hoore ma’a kon, añanaa mo huunde ko anñanɗaa hoore ma’a kon.

2- Woɗɗitoɗaa ko tikkinta mo kon, jokkaa ko welata mo kon, ɗoftoɗaa yamiroore makko nden.

3- Walliraa mo hoore ma’a e jawdi ndin, e ɗenngal ma’a ngal e junngo ma’a ngon, koyɗe ma’a ɗen.

4- Nde wonataa yiitere makko e dalil makko e ndaarorgal makko.

5- Wata a haaru hara himo weelaa, wata ɗonɗitu hara himo ɗonɗaa, wata a watto hara himo holi.

6- Nde tawata hiɗa mari golloowo siɗɗo ma’a on maraa golloowo, haray hino waɗɗi maa nde immintaa golloowo ma’a on, o wuppa conci makko ɗin o moƴƴina ñaametee makko on, o weƴƴita danki makko kin.

7- Si o noddiima nootoɗaa, si tawii o nawniraama ndaaroyaa mo. Si tawii a anndii himo mari haaju immoɗaa wallaa mo, wata habbo haa o lanndo maa mo, ko woni a waɗay mo tun.

Ɗaawo ɗun imaamu on timminiri yewtere maɓɓe nden:

{Si tawii a waɗii ɗun haray a jokkindirii huuwondiral maaɗa ngal e huwwondiral makko ngal, e huwwondiral makko ngal e huwwondiral maaɗa ngal}.[37]

Fillayeeji ɗuuɗuɗi hino fillaa e imaamuuɓe me’en ɓen taway ɗi hino yewti firo oo hadiise ɗoo, ko heewi e majji hino winndaa e nder deftere wi’etee nde (Al Wasaa’il) e nder dammbuɗe sertuɗe.

Woɓɓe goo e me’en hino waawi sikkude wonnde ko faandaa e konngol (siɓɓe) ngol  ka nder hadiiseeji imaamuuɓe ɓen, ko julɓe sii’aaɓe iwtirɓe ɓaawo maɓɓe ɓen tun, kono si tawii en ndaarii e nder fillayeeji maɓɓe ɗin ɗi ittanay en on sikke ɗon- hay si tawii e nder banŋe go’o hiɓe sattina e lunndii ɓe laawol maɓɓe ngol hara jaɓaali ngol, si tawii en janngii hadiise mo Mu’aawiya Bun wahab fillii on ɗun ɗon yonay en:

Mi wi’i mo- Imaamu Saadigh (a s) : Ko honno men haani gerdude hakkunde amen e yimɓe amen ɓen e hakkunde amen e yimɓe ɓe men ukkundiri hara wonaa jeyaa ɓe e laawol amen ngol?

O wi’i: {On ndaaray imaamuuɓe ɓe ñentinton ɓen, waɗon ko ɓe waɗata kon, Mi woondirii Allaahu on kamɓe hiɓe ndaaroya nawnuɓe maɓɓe, hiɓe tawee surrugol ɓe, hiɓe jaɓa seedee maɓɓe hiɓe jaɓa seedee e hoore maɓɓe, hiɓe totta hoolaare e maɓɓe}.[38]

Si tawii non ko siɗɗo yaagal ngal imaamuuɓe ɓen faalaa hakkunde iwtirɓe ɓaawo maɓɓe haray ngal ɗon hino toowi ɓuri ngal ɗoo, a janngii e nder keerol feƴƴugol fii hunagol innde sii’aaɓe ɓen hadiiseeji go’o, janngugol ma ndee yewtere waɗunde hakkunde Abaana Bun Takhlib e imaamu Saadigh (a s) e nder hadiise mo Abaana fillii on kanko tigi.

Abaana wi’i: Hari miɗo wanngaade ka suudu Kaaba min e Abii Abdullaahi, gorko e wonndiɓɓe amen men ɗaɓɓirimmi hari o lanndike lan yo mi ɗowtu mo e haaju makko, o sappii lan, Abuu Abdullaahi yi’i men.

O wi’i: Ko an yo Abaana!

Mi wi’i: Eyyo.

O wi’i: (kanko kadi himo e sifa ko wonuɗaa e mu’un kon?}

Mi wi’i: Eyyo.

O wi’i: {Accitu wanngagol ngol yahaa tawaa mo}.

Mi wi’i: Hay si ko tawwaafu farlaaɗo on?

O wi’i : {Eyyo}.

Abaana wi’i: Mi yahi, ɓaawo ɗun mi naati mi tawi mo, mi lanndii mo fii hagghee, o wi’i: {Accitu mo wata ruttu mo}.

Mi seedaali miɗo jonnita mo haa o wi’i: (Ko an yo Aabaana! Senndodu e makko feccere jawdi ma’a ndin).

Ɓaawo ɗun o ndaarin mi –o yi’i ko mi ɓittii kon- o maaki : Ko an yo Abaana, enee hara a anndaa wonnde Allaahu seniiɗo on ɓurnooɓe yimɓe ɓen e hoore mu’un?

Mi wi’i: Eyyo, mi nanii.

O maaki: (si tawii a senndodii e makko haray a ɓurnaali mo e hoore ma’a, ko si tawii a jonnii mo feccere luttunde nden haray a ɓurnii mo hoore ma’a).[39]

 


[1] - Al Kaafii: Suutannde 2 ɓere hello 339, hadiise 1.

[2] - Al Kaafii : Suutannde 2 ɓere hello 338 e nder hadiise arano on.

[3] - Al Kaafii : Suutannde 2 ɓere hello 339, hadiise 8 ɓo on.

[4] -Ndaaru deftere: Al Kaafii suutannde 2 ɓere hello 341 hadiise 1-8.

[5] -Al Kaafii suutannde 2 ɓere hello 341 hadiise 1no.

[6] - Ko woni on du’aa ko du’aa mo Imaamu Alii (a s) anndinoo kumayli bun Ziyaad Nakha’ii, ko on woni du’aa wi’eteeɗo wonnde ko du’aa khidri (a s), himo innee kadi du’aa’u kumayli sabu tawde wonnde Kumayl ko jeyanooɗo e wonndiɓɓe imaamu Ali (a s) e wonndiɓe imaamu Hasan (a s) huwwondiraaɓe huwwondiral hertii ngal, ko on du’aa o fillii e imaamu Alii (s a), o wi’i wonnde hari hiɓe noddiraynoo mo e jemma feccere lewru juldaandu hara hiɓe sujji, hino yiɗaa janngugol on du’aa e nder jemma alkhamisa no weetude juma, maa e nder lewru bee laawol, maa hitaande bee laawol, maa e nder ngurndan ɗan fow laawol, ndaaru deftere wi’eteende: Misbaahul Mujtahid 844, Al Misbaahu Li kAf’amii: Suutannde 2 Hello 282.

[7] - Oo du’aa ɗoo Abuu Hamzat Simaarii fillike mo e imaamu Zeynul Aabidiina Ali (a s) ɓaawo himo wi’i: O juulayno e nder jemmaaje suumayee ɗen fow si tawii hewtii ka sulletee o du’ora oo du’aa ɗoo.

[8] - Ko ɗen hare ɗe Imaamu Alhusaynu Sahinndinanoo e mu’un ñannde sappo jommbente hitaande 61 fergu, wonndude e ɓeynguure makko nden e wonndiɓɓe makko ɓen ka hare Iraak, heddanooki e nder maɓɓe si wonaa imaamu Sajjadu (a s) geɗal imaamu Alhussaynu (a s) ɗen hare woniino huunde ɓurunde ɗenƴinnde e hoore piiji waɗuɗi ka fuɗɗoode taariika lislaamu, ko kayre ɓurunoo marude batte e nder taariika mofte ɗen mise ɓuruɗe moƴƴude fii dartanagol finnde e layyagol hoore mu’un fii fuɗɗoode, taariika yankooɓe ɓen jantike ɗun e mbaadiiji juutuɗi, gimɗi yuɓɓaaɗi e fii ɗun hino heewi tef defte ɗen.

[9] - Mbaandinino e nder ngurndan imaamuuɓe ɓen ka ɓeynguure Nelaaɗo ɗereeji tedduɗi e nder taariika mofte ɗen, tippude e golle maɓɓe ɗowirɗe ɗe ɓe okkaa ɗen, battane golle mawɗe kala imaamuujo wonaano si wonaa e nder annoora ƴettirteeɗo misal, e jolokowol kanŋe yanke wol jokkondirgol, kamɓe ko ɓe annoora gooto.

Yoga etike fii winndugol ngurndan imaamu Sajjaadu geɗal Ali Bun Hussaynu Zeynul Aabidiina (a s) mooɓa ɗan e banŋe softeende maɓɓe dewal yankoore nden, e ngurndan maɓɓe maanaa yanko jan ɗan e etugol golle maɓɓe jamaa yankooje ɗen e ihaadi yankooje ɗen, ɓaawo hoolagol maɓɓe wonnde golle imaamuuɓe laɓɓinaaɓe ɓen yonndinorii sahinndineede Imaamu Husaynu koohoo sahinndi naaɓe ɓen (a s).

Ɓe seeditori e ɗun huunde ko yiitaa e imaamu Sajjaadu (a s) ka nder ɓataaki maɓɓe lolluki fii du’aa (Zabuuri Aali Muhammadu) e ka ɓataaki maɓɓe (Risaalatul Hughuugh). E nder on saa’i mo taweten wonnde imaamu Sajjaad watti e golle maɓɓe jannugol ɗen e ne’ugol jamaa gomɗinɗo rentiiɗo, e moƴƴinngol jamaa moƴƴuɗo janndeeji lugguɗi ɗin tinndinii wonnde (imaamu Sajjaadu waɗuno golle politiki yankooje kelɗuɗe, hari hiɓe mari njuɓɓudi e fewjoore seeɓunde hinde waawaa ƴetteede wonnde ko nde ɓurunde moƴƴude e laawi politiki ɗin e nder sifa ɗin saa’iiji ɗon.. ko hino tinndina wonnde jihaadi politiki yankeeri ndi imaamu Sajjaadu (a s) waɗunoo ndin fii siinugol pehe maɓɓe ɗen hino lintee e ko ɓuri luggude e mbaadiiji golle politiki yankeeje, e ko ɓuri foolude e majje.

Seyyid Allaama Al Muhagghigh Al Hujja Seyyid Muhammadu Rida Husaynii Al Jalaalii ɓannginii ka nder jannde makko (Mawsuu’a) (Jihaad Imaam Sajjaad (a s) ) – nder deftere yaltunde ko neeɓaa-ko udditanta janngooɓe ɓen kadi fii wiɗagol darnde imaamu Zeynul Aabidiina (a s) nden e nder pitilol huunde ko hino sellina feere aranere nden.

 

[10] - Ndaaru Sahiifatu Sajjaadiyya: Du’aa 2 ɓo on: hino jeyaa e du’aaji maɓɓe (a s) fii yettugol Allaahu seniiɗo on e mantugol mo.

[11] -Ndaaru ka Du’aa makko (a s) fii lorrinagol ka Allaahu, e ko wonaa ɗun immorde e du’aaji heewuɗi, hino e nder majji noddaali laaɓuɗi e yankinanaade Allaahu seniiɗo on.

[12]- Ndaaru du’aa ɗiɗaɓo on: Juulugol e Nelaaɗo on e ɓeynguure maɓɓe nden, e du’aa 3 ɓo on: juulugol e ronndii ɓe arsi on. E Du’aa nayaɓo on: juulugol e hoor egomɗimɓe nelaaɓe ɓen.

[13] -Ndaaru Du’aa (24) Du’anagol ɓe baaba en maɓɓe.

[14] -Ndaaru ɗii du’aaji ɗoo: 24,25,26,: Du’anagol ɓe baaba en maɓɓe, e du’anagol geɗal maɓɓe ngal, e du’anagol ɓe kawtal maɓɓe ngal.

[15] - Ndaaru Du’aa (30) du’aaji makko ɗin e wallinorgol e yoɓugol ɗi.

[16] - Ndaaru Du’aa (20) Du’aaji makko ɗin e nder neediiji timmuɗi.

[17] - Ndaaru Du’aa (15) Du’aa makko tuma o nawni.

[18] - Ndaaru Du’aa (27)

[19] Si Tawii a faalaama ɓeydaade hiɗa waawi yiltaade e deftere wi’eteende Kaamilu Ziyaaraat, arii e nder nden deftere, hadiiseeje sifiiɗe wonnde juuragol Annabiijo on e imaamuuɓe ɓen ka ɓeynguure makko hino mari mbarjaari heewu ndi.

[20] Dun ɗoo hino jeyaa e maaku Imaamu Ridaa {a s} ndaaru deftere wi’eteende kaamilu Ziyaarat ballafuyee ibnu Ghawlawayh hello 122 dammbugal 44 mbarjaari on juuriiɗo imaamu Husaynu (a s).

Ndaaru kadi : Al kaafii suutannde 4 ɓere hello 567 hadiise ɗiɗaɓo, Man laa yahaduruhul Fahgiih suutannde 2 ɓere hello 577 hadiise 3160

[21]- Ndaaru deftere wi’eteende Kaamilu Ziyaaraat Hello 39 dammbugal 11 –Juuragol ghabru Amiiril Muuminiina {a s}.

[22] -Ko faandaa e jantagol Allaahu on wonaa ɗuɗɗingol fillatagol Subhaanallaahi maa Allaahu Akbar e ko nanndi e mu’un tun, ko woni ko faandaa kon ko wano imaamu Jaafaru Saadighi (a s) e nder yoga e hadiise e nder firtugol firo jantagol innde Allaahu on ko heewi wonnde ɓe maakii: (Min dey mi wi’ataa Subhaana-laahi wal hamdu-lillaahi wa laa’ilaaha illaahu wallaahu Alkbar, hay si tawii non ɗun hino jeyaa e mu’un, kono ko annditugol Allaahu seniiɗo on e nder nokkuure kala nde ɗoftaare maa woopugol arimmi).

[23] -Ndaaru deftere wi’eteende Kaamilu Ziyaarat. Hello 131 hadiise 1.

[24] -Ɗun ko joopagol e gonngol joomiraaɗa

﴿وَلاَ تَحْسِبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ.﴾

[25] - AL Kaafii suutannde 2 ɓere hello 132 hadiise 13.

[26] -Al Kaafii Suutannde ɗiɗaɓere hello 62 hadiise 6.

[27]- Ndaaru Manaaghib Ibnu Sahru Aasuub: suutannde 4 ɓere hello 19, Mubbaridu e Ibnu Aa’isa kadi fillike oo gghissa, o wi’i: wonnde Saamiyankeejo yi’iino mo hari himo waɗɗii o woni e huɗugol mo tawi kono immaamu Hassana allaa e hjaabaade mo, ɓaawo o gaynii imaamu Hasana fewti mo salmini mo o jali, o w’i: {Ko an yo mawɗo! Miɗo tanƴinii ko’a koɗo, hino gasa hara a faljii, si tawii a ɗaɓɓirii men ɗaɓɓii felugol men felete, si tawii a torike men men jonnete, si tawii a ɗaɓɓirii men fewnugol men fewnete, si tawii a ɗaɓɓirii men ronndagol ma men ronndoto ma, si tawii hiɗa weelaa men okkorta ñaamaa haa haaraa , si tawii ha holi men holtinte, si tawii ko’a holuɗo men holtinte, si tawii a maraa men alɗinte, si tawii ko’a raɗaaɗo men wernete, si tawii hiɗa mari haaju men huntante mo, si tawii a arii ka amen hara ko’a koɗo amen haa saa’i mo yahataa on, ko ɗun ɓurumaa moƴƴannde, sabu meɗen mari nokkuure jaɓɓorde e jaahu weeɓitiiɗo e jawdi ɗuuɗundi). Ɓaawo gorko on nanii yewtere makko nden o wulli, ɓaawo ɗun on wi’i: Miɗo seedii wonnde an ko’a lontiiɗo Allaahu on ka nder leydi makoo, ko Allaahu on anndi ko honto waɗata nelal makko ngal, hari tagu Allaahu ngun fow ko an e baaba en ma’a mi ɓuri añude, jooni tagu Allaahu ngun fow ko an mi ɓuri yiɗude. O naɓi donngal makko ngal ka makko (kanko imaamu on) o woni koɗo maɓɓe haa o yahi o woni ko’o fiɓuɗo yiɗugol ɓe.

[28] - Ko konngol Allaahu seniiɗo on:

﴿فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمثْلِ مَا اْعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُواْ اللَّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ﴾.

{ kala ɗaɓɓituɗo on yottee e makko yeru ko’o ɗaɓɓiti on kon, hulee Allaahu anndon wonnde Allaahu on hino wonndi e hulayɓe ɓen}. Suuratu Bagharati aaya 194.

[29] - Ndaaru deftere wi’eteende: Wasaa’ilu Sii’a suutannde 17 ɓere hello 183- dammbugal harminngol wallondirgol e tooñooɓe ɓen.

[30] - Tahful Ughuuli Hello : 275.

[31] - Bihaarul Anwaari: 75/ 381 hadiise 46. hadiise on fillaama e deftere wi’eteende Munyatul Muriid eggude e imaamu Rida (a s)

[32] - Ndaaru deftere Musnad Ahmad: Suutannde 1 nere hello 84, fadaa’il Ahmad hello 77, 115, Assunna Libni Abii Aasim : 593, hadiise 1374, e 1373, e 1374, Muskilul Aasaari suutande 2 hello 307, Khasaa’su Nisaa’ii 100 e 101 hadiise 85, 87, Al Mu’jam Sakhiiri Li-Tabraanii: suutannde 1 nere hello 65, Al Mu’jam Al awsat : 2 hello 68, Hiilatul Awliyaa’I : 5, 26, Al Maaghib Libnil Makhaazilii : 20, 27, kanzul Ummal: 13/ 157,  hadiise 36485, 36486, e 170, Hello 36514, 36515. Asadul Khaaya : 3/ 321, 4/28.

[33]- Ndaaru deftere wi’etee nde Tabaghaatun Libni Sa’ad suutannde 2 ɓere 339, Fadaa’il Ahmad: 155 hadiise 222, Ansaabul Asraafi Lil Balaazirii : 2/ 99 hadiise 29, Sarhu Nahajul balakha Libni Abil Hadiid El Mu’utazilii: Suutannde 1 nere hello: 18, Al Manaaghib Lilkhawaarezmii : 96-97 ka lannoode hadiise 97 e 98, Asadul Khaaba : 4/22, Kifaayat Attaalib : 217, Al isaaba : 2/509, Zakhiiratul Ughbaa 82, Tahziib-Tahziib: 7/296, Tazkiratul Khawaas: 134, 137, A-Riyaad- nadira : 3/ 161, Faraa’d Simtayni : 1/ 344, hadiise 267.

[34] - Manaaghibul Khawaarezmii: 80 hadiise 65, Tazkiratul Khawaas: 137, Sarhu Nahjul Balaakha Libni Abil Hadiid El Mu’utazilii :  suutannde 1 nere /18 e 141, e 12/179 e 223, Kifaayatu Ataalib: 219, Zakhaa’irul Ughbaa :82, Ariyaad Nadira: 3 / 161.

[35] - Hiɗen waawi ndaarude sulhu waɗunooɗo hakkunde imaamu Hassana e Mu’aawiya e nder banŋeeji heewuɗi hino jeyaa e majji:

Aranun e mu’un: Be etino ko Mu’aawiya faalanoo hollude yimɓe ɓen wonnde ko kanko woni faalaaɗo waɗude sulhu, Imaamu Hasana ɓanngini wonnde ka fuɗɗoode nganto maɓɓe ngon wonnde Mu’aawiya wonaa hinnayɗo sartiiji, wonaa neɗɗo holniiɗo e diina kan wonaa kadi e hoore mofte ɗen.

Ɗiɗaɓun e mu’un: Si tawno imaamu Hassan jokkindirno haɓugol Mu’aawiya hare ɗe maraa nanndo waɗayno.

Tataɓun e mu’un: Ɓaawo ɗun feeñi wonnde hersa Ma’aawiya kan ɓaawo o teddinaano sulhu fotaaɗo e hoore mu’un on hay e huunde,  ɓaawo ɗun ɗun feeñuno e nder golle Ubbayu Dayyimu e huunde ko’o waɗi immorde yeeyunoo hoore makko ko’o artiiɗo timmini golle imaamu Hasana ɗen fii dartagol tooñooɓe ɓen e surugol murtugol sutii ngol e mofte ɗen.

 

[36] Aamaali Saduugh: hello 277 hadiise 21, wasaa’ilu Sii’a: suutannde 16/ hello 220 hadiise 2140.

[37] - Ndaaru deftere wi’etee nde Al Kaafii nden: Suutannde 2 ɓere hello 135 hadiise 2, e ndeftere wi’etee nde wasaa’il Sii’a suutannde 12 ɓere hello 205 hadiise 6097. Deftere wi’etee nde Al khisaal suutannde 2 ɓere hello 350 hadiise 26 ɓo, Musaadaghatul ikhwaan: hello 143, Al Aamaalii ballafuyee Suyuutii hello 98 hadiise 149.

[38] Al Kaafii: Suutannde 2 ɓere hello 464 hadiise 4, Wasaa’ilu Sii’a suutannde sappo e ɗiɗi : hadiise 15497.

[39] Musaadaghatul Ikhwaan: Hello 38, hadiise 2, Wasaa’ilu Sii’a suutannde 12 ɓere hello 209 hadiise 16106.

 

index