YEWTERE FII PIIJI SOƁUƊI

Baaba en an fuɗɗii yewtere nden ko ɓe maakuɓe:

Accu mi waɗa yeeso ma’a ƴi’al huuɓungal jogii ngal himme mawɗo e nder gurndan ma’a ko woni ngal (kala huunde hino laaɓi) ka’a huunde..maaje ɗen, ndiyan saaƴay ɗan ɗan, canɗi ɗin, leɗɗe ɗen, kollaaɗe ɗen pelle ɗen, conci ɗin fow, e siɓɓe ma’a julɓe ɓen..e ..e ..piiji ɗin fow hino laaɓi.

Huunde fow hino laaɓi fannii nde soɓaali, si wonaa..

• Si wonaa hon ɗun?

- Si wonaa ko soɓe e hoore mu’un, e tagu mu’un, (hoore mu’un).

• Ko honɗun woni ko soɓani hoore m’un maa e tagu mu’un.

- Ko piiji sappo mi lintanteɗi e nder ɗe’e toɓɓe arayɗe ɗo’o:

1,2-Coofe neɗɗanke e soɓe makko on, e coofe e soɓe kala mumuunte mo teewu mu’un harmi ñaamugol, si tawii mummunte on hirsaama ƴiiƴan ɗan yaltay wano ñaariiru [ko wano non ko tawata si hirsaama ƴiiƴan mu’un yuppotaako kono hino mari teewu].

• Ko honɗun woni ko ƴiiƴan mu’un yuppotoo?

- Ɗun ko konngol gollitirtee ngol ngol saatiɗaa hawrude e mu’un laabi buy, hino moƴƴi nde yewteten fii maggol seeɗa wi’en: wonnde on mummunte ko mo ƴiiƴan mu’un yuppotoo si tawii ɗan bugondirii e hoore doole fewndo  ka o hirsetee ɗon, sabu woodeede ɗaɗi ƴiiƴan.

Wi’en: o’o mummunte ɗo’o alaa mo ƴiiƴan mu’un ilata si tawii ƴiiƴan ɗan ko seeɗanii yaltata tuma o hirsaa e hoore doy. Sabu tawde ɗaɗi ƴiiƴan alaa wano liƴƴi.

 3-Jiibe immorde e mummunte jogiiɗo ƴiiƴan ilay ɗan haray si tawii ko dagiiɗo ñaameede, ko wano non tere makko taƴaaɗe e makko hara himo wuuri.

• Ko honɗun woni jiibe?

- Ko kala ko maayi tawi hirsaaka e laawol sari’a lislaamu on.

• Waɗanee lan misal?

- Wano mummunte maayuɗo sabu nawnaare e piyude misal, maa sabu goɗɗun go’o maa o hirsee e laawol ngol wonaa laawol sari’a ngol ɗun ɗon fow ko jiibe.

• Enee si tawii neɗɗo maayii haray ɓanndu makko ndun hino soɓi?

- Eyyo, si wonaa hara ko yanuɗo sahiidi maa lootiiɗo fii yo sari’a on rewu e hoore makko maa yottagol ngol e makko.

• Ko wonaa ɓen ɗon ɗiɗo haray ɓanndu on tigi ndun hino soɓi ?

- Wonaa non woniri, ko woni ɓanndu mayɗo on laaɓay no’o fewniraa fewnanɗe ɗen tati miɗo satii firangol ma fii majji e nder yewtereeji arooji ɗin.

4-Maniyyu neɗɗanke e maniyyu kala mummunte mo ƴiiƴan mu’un ilata si tawii o hirsaama [hay si tawii on mummunte ko mo teewu mu’un ñaametee].

5-Yiiƴan yaltuɗan e ɓanndu neɗɗanke e kala mummunte mo ƴiiƴan mu’un ilata si tawii hirsaama.

• Yiiƴan mummunte mo tawi wonaa non woniri?

- Hino laaɓi wano ƴiiƴan liƴƴi.

6-Bareeru njordi ɓanndu mayru on fow, ndu wuuri ndu maayi.

7-kose njordi ɓanndu mayru on fow, ndu wuuri ndu maayi.

• Bare e kose nder ndiyan ko hon ɗun woni ñaawoore majji?

- Hiɗi laaɓi.

8-Beere e nooneeji mayre on fow.

9-Keefeero o wuuri o maayi si wonaa Annasaarankeejo e alyahuudi yankeejo e majuusi yankeejo.

10-Lakkere mummunte ñaamuɗo soɓe neɗɗanke.

Ɗi’i ɗoo piiji sappo ko soɓuɗi e tagu majji, soɓe on eggay e majji yaha e kala ko hawri e mu’un meemi ɗun foppondiri e mu’un hara ɓuuɓol hino woodi.

• Si tawii non ɓuuɓaa?

- Si tawii ɓuuɓaa soɓe on eggataa, sabu o eggataa tuma tawi hino yoori.

• Enee coofe e jaañe mummunteeji ñaameteeɗi ɗin wano nagge maa dammi, maa gerto maa colli ɗin e nooneeji majji on fow hino laaɓi kaa hino soɓi?

- Hino laaɓi.

• Leeɓi jiibe, e peɗaali ɗin e galaaɗi ɗin e ƴi’e mu’un ɗen, e ñiiƴe ɗen e peɗaali ɗin ?

- Ɗun ɗon fow hino laaɓi.

• Teewu ngu soodeten fii ñaamugol ngun hiɗen yi’a nder ton ƴiiƴan?

- Ɗan ƴiiƴan ɗon hino laaɓi..kala ƴiiƴan heddii ɗan e nder kirse si tawii hirsaama e laawol sari’a on haray hino dagii, hino laaɓi soɓaa.

• Jaañe doombi e sulume?

- Hino soɓi laaɓaa. Si tawii a miijitike seeɗa e nder toɓɓe ɗe mi lintan maa ɗen a waawayno jaabanaade nga’al lanndal hoore ma’a...ko non woniri a waawayno jaabanaade hoore ma’a ɓaawo hino mari ɗaɗi ka ƴiiƴan ɗan piɗɗoroo si tawii hirsaama, ɓaawo ɗun ɓe maaki:

- Mi fuɗɗoranino ma ƴi’e huuɓuɗe jogiiɗe batte mawɗo e nder ngurndan ma’a, mi timminiray yewtere nden ƴi’e huuɓuɗe nafayɗe ma kannje kadi jogiiɗe batte mawɗo e nder ngurndan ma’a ɗan.

- Kala huunde nde wonunoonde laaɓunde ko feƴƴi, ɓaawo ɗun sikkitiɗaa taw hara si tawii nde tuunirii soɓe kaa haa jooni hinde e laaɓal marye feƴƴungal ngal on saa’i..haray hinde laaɓi.

• Piyanee lan misal e ɗun.?

- ƴi’al aranal ngal: Ndaɗɗudi ka waalotoɗaa ɗon hari hino laaɓi, hiɗa sikkitii jooni, enee hara soɓe go’o heɓii ndi tuunini ndi, kaa haa jooni hindi e hoore laaɓal mayri on ? A wi’ay ndaɗɗudi ka waalotoɗaa ɗon hino laaɓi.

Ƴi’al ɗiɗaɓal ngal: kala huunde soɓunoonde ko feƴƴi ɓaawo ɗun sikkitiɗaa, taw hara si a laɓɓiniinde kaa haa jooni hinde tuuni? Haray hinde tuuni.

• E misal ?

- Hari junngo ma’a ngon hino tuuni, hiɗa hoolii ɗun ko adii jooni, ɓaawo ɗun a sikkitike taw hara si tawii a laɓɓinii mo e soɓe makko arane ɗen, kaa a laɓɓinaali ngo?

A wi’ay junngo an ngon hino soɓi.

Ƴi’al tataɓal ngal: kala huunde nde a anndaa alhaali arano mayre on, hari ko soɓunde ado jooni kaa hari ko laaɓunde.

• E misal?

- Huunde no e nder  taasi a anndaa ko wonunoo alhaali mayre arano on, a anndaa si tawii hari hinde soɓi maa hinde laaɓi a wi’ay huunde wonunde ka nder taasi nden hino laaɓi.

ƴi’al nayaɓal ngal: kala huunde nde sikkitiɗaa taw si soɓe heɓiinde ɗun tuunini nde kaa a falju heɓaali nde, on tuma waɗɗaaki ma ɗaɓɓitugol fii yo a anndi si hino laaɓi. Ko woni tun a wi’ay hino laaɓi, ko aldaa e ɗaɓɓitugol, hay si tawii ɗaɓɓitugol ngol hino weli fii e ma’a.

• E misal?

- Conci ma’a ɗin hino laaɓi ko adii jooni hiɗa felliti ɗun a sikkitike jooni enee hara coofe heɓiiɗi ɗun tuunini ɗi maa haa jooni hiɗi laaɓi?

On tuma..ndaarugol jonci ma’a ɗin fawaaki ma, maa ɗaaɓɓitugol batte coofe ɗen e majje hay si tawii ngol ɗaɓɓitugol hino weli fii e ma’a, ko woni tun a wi’ay: Conci an ɗin hino laaɓi.

* * * * * *