YEWTERE FII ÑENTINGOL

Baaba en an maaki fewndo ɓe fuɗɗotoo yewtere fii ñentingol ngol:

- Accu mi firane taho ko honɗun wi’etee ñentingol.

Ko woni ñentingol: ko nde yiltitotoɗaa e fighihi yankeejo gollitiraa udditanɗe makko ɗen, waɗaa ko feere makko nden yaari yo waɗe kon, accaa ko feere makko nden yaari yo acce kon, assikay a waɗii golle ma’a ɗen ka daande makko ko a ronndinɗo mo golle ma’a ɗen yeeso Allaahu.

• Ko fii honɗun mi ñentinanta ?

- A anndii e nder ko feƴƴi kon wonnde jooma ma’a yamirii ma haɗii ma..o yamirii ma waɗɗiiɗi ɗi tawi bee waɗaa ɗun, o waɗiima harmuɗi waɗɗiiɗi e hoore ma’a accugol, kono ko honɗun o yamirmaa ko honɗun o haɗumaa? Yoga e piiji ɗi o yamirmaa ko laaɓuɗi ka nder sari’a –hino gasa hay- nokku ka wonuɗaa e wuurude ɗon himo waawumaa anndinde ɗun, e yoga ko’o haɗumaa e mu’un kon hino laaɓi wano non hiɗa waawi senndindirde, kono ko heewi e ko waɗɗii e ko harmi hino hakkunde majji taway ɗun ko a majjaaɗo ɗun, ko heewi e sifa ma’a anndaa ɗun.

Baaba en an ɓeyditi :

-  Hiɗa anndi sari’a lislaamu on hino huɓindii banŋeeji ngurndan ma’a ɗin fow, o waɗanii piiji ɗin fow kun kala ñaawoore, ko honno anndirtaa ñaawoore sari’a gootun kala e piiji ɗi wonuɗaa waɗude e nder ñallal, ko honno anndirtaa ngal ɗo’o gollal Allaahu hino dagini ngal waɗaa ngal, e wonnde ngal ɗaa gollal ko añaa ngal tertoɗaa ngal woɗɗitoɗaa ngal.

Enee hara hiɗa waawi yiltitaade ka dalilji sari’a yaltinaa ton ñaawoore sari’a nden?

• Ko fii honɗun haɗata?

- Hiɗa woɗɗi jamaanu sar’ingol ngol (wallingol sari’a on), e hoore ɗun ko heewi e ƴi’e sari’a on majjii, ɗate e laawi yewtugol ngol waylike, wattu ɗon waɗooɓe hadiise fenuɓe e hoore hadiiseeji heewuɗi ɓe jillindiriɗi e hadiiseeji me’en hoolaaɗi ɗin.

Ɓaawo ɗun ɓe yewti fii ella hoolagol fillayeeji ɗin ɗun kadi ko finnde go’o fiɓiinde e nder laawol ngol.

Ɓaawo ɗun ƴetten misal wonnde a waawii hoolaade seeɗa e fillotooɓe ɓen e ƴi’e ɗe ɓe fillii ɗen, e sellugol egganɗe maɓɓe ɗen, ƴetten misal wonnde a waawii faamude firo konnguɗi ɗin, enee hara hiɗa waawi heɓude ganndal luggungal, yaajungal, hatonnjinu ngal e ndaɗɗudi juutundi fii yo’a anndu ko wonuɗaa e anndinaade jooni kon, e wiɗagol fii mu’un.

• Kon honno ɗun gerdetee?

- A yiltitoto e ɗannuɓe nga’al ganndal ko woni ɓen ko fighihi yankooɓe ɓen, ƴettaa ñaawooje ma’a ɗen e juuɗe maɓɓe ..(ñentinaaɓe) ɗun non wonaa ka fighiha tun, ko woni ko e nder gannde ɗen fow, hannde jamaa on finii e weddagol e gannde ɗen, ɓaawo joomi ko ganndal bee e yimɓe mu’un tuma heɓuɗaa haaju woo ko e maɓɓe yiltotoɗaa fii ko yowitii e ngal ganndal ɗon.

Baaba en an jokkintini maaku maɓɓe on:

-ƴetten misal e ɗun ganndal ñawndugol..si tawii a nawnii-yo Allaahu dannde-ko honɗun waɗataa?

• Mi yahay ka ñawndoowo on, mi sifanoomo nawnaare an nden fii yo’o winndanan lekki ɓaawo ɗun.

- Ko fii hon ɗun an tigi a waawataa anndande hoore ma’a nawnaare nden winndanaa hoore ma’a lekki.

• Wonaa mi ñawndoowo.

- Alhaali on ko gooto ka ganndal fighiha. hiɗa hatonnjini e yiltagol e fighihi yankeejo lugguɗo ganndal fii anndugol yamiroore Allaahu nden e haɗoore makko nden, wano hatonnjinirɗaa e yahugol ka ñawndoowo annduɗo, fii anndugol alhaali ñawndugol, maa fii heɓugol cellal.

Wano tawiri nii hiɗa hatonnjini e ñentingol ñawn-doowo e nder ko’o janngani kon, hiɗa hatonnjini kadi e ñentingol fighihi yankeejo e ko’o luggini ganngal e mu’un kon.

Wano tawiri a ɗaɓɓay ñawndoowo annduɗo, tentinii si tawii nawnaare ma’a nden ko hulɓiniinde, ko wano non hiɗa waɗɗinaa ɗaɓɓugol fighihi yankeejo annduɗo fii yo’a ñentimmo ƴettaa e juuɗe makko ñaawooje sari’a ma’a ɗen tuma kala hatonnjinuɗaa e anndinagol ñaawoore sari’a nden e nder mu’un.

• Ko honno mi anndirta goɗɗo ko fighihi yankeejo maa ko kanko ɓuri anndude fighihi yankooɓe ɓen?

Baaba en an jaabii:

- Accu mi lanndomaa..Ko honno anndirtaa wonnde o’o ñawndoowo ɗo’o himo ɓuri anndude ñawndooɓe luttuɓe ɓen fii yo’a yahu ka makko, jonnaamo ɓanndu ma’a ndun, o waɗandu ko’o tanƴinii ñawndete?

Mi wi’iɓe:

Mi lanndoto annduɓe fii fiyakuuji ñawndugol ɓen, joganiiɓe ganndal humpitiiɓe gollirɓe, maa mi anndira sabu lollugol makko hakkunde yimɓe ɓen e saakagol innde makko nden fii ngal ganndal ɗon.

-Ko non tigi anndirtaa fighihi yankeejo, maa fighihi yankeejo ɓuruɗo anndude.

A lanndoto ɗoftiiɗo waajibiiji ɗin, mo waɗataa harmuɗi ɗin, hoolaaɗo, jogiiɗo mbawdi, e faamu, e ganndal e nunɗal e anndugol waawugol senndindirde gannde yimɓe ɓen e nder ko ɓe janngani kon.

Maa o lolla, innde makko nden anndee hakkunde yimɓe ɓen, faamugol makko fighiha on, maa lollugol ɓurugol ganndal makko ngal hakkunde fighihi yankooɓe ɓen ka tawata ngol lollugol hino yaaji.

•Enee sartiiji go’o hino ton fii ɓen waɗɗiiɓe en ñentingol tuma hellifa ɗen, hara wonaa sarti wonugol fighihi yankeejo?

- Yo taw mo ńentintaa on ko: gorko, hellifaaɗo, maruɗo hakkil, gomɗinɗo, nunɗuɗo, wuuruɗo hara wonaa mayɗo, laaɓuɗo jibinannde –ko woni ɗun ko yo taw ko’e laawol sari’a on o jibinaa-Hara wonaa heewuɗo faljude e yejjitude e welsindaade.

• Moƴƴi, e hino jooni ko mi hellifaaɗo, mi anndii seeɗa e ñentingol jooni ko honɗun waɗɗii lan waɗugol ?

- Ko yo’a ñentin fihgihi yankeejo ɓuruɗo anndude e jamaanu ma’a, golliraa udditanɗe makko ɗen e nder fiyakuuji ma’a ɗin fow..Ka ñaawooje salligii ma’a-e piyude e misal-e lonngal ma’a, e taamaamuyee ma’a e julde ma’a e korka ma’a e hajju ma’a e khumusu ma’a e jakka ma’a, e ko wonaa ɗun. Wano ñentinirtaa mo e huuwondiralji ma’a..e nder ñaawoore ngeygu ma’a e piyude e misal e soodugol ma’a e resugol ma’a e remugol ma’a e ko nanndi emu’un.

Mi woni e limugol min e baaba en an:

• E yamirgol ma’a ko moƴƴi haɗa ko añaa, e gomɗingol ma Allaahu on e Annabaaɓe makko ɓen e nelaaɓe makko ɓen e..

- Wonaa non woniri, gomɗingol Allaahu ngon e wootinɗinugol mo ngol, e annabaaku Annabiijo meeɗen on (s a w) e almagol imaamuuɓe ɓen sappo e ɗiɗo (a s), e fodoore nden ..ɗi’i ɗoo ko piiji ɗi dagaaki ñentineede e mu’un ɗin ɗon ko jeyaaɗi e lasiliiji diina kan, ñentigol goɗɗo ka lasiliiji diina dagaaki, ko woni tun hino waɗɗii julɗo bee fiɓangol ɗun finnde sellunde nde aldaa e sikke ko o hewtuɗo e fellitugol Allaahu on o ɗaɓɓitira mo wakkilaare makko nden ko’o eltuɗo ko Allaahu on okkimo kon e doole miijitagol hara ko’o rentiiɗo haa o hewta e pellital timmungal fuɗungal ngal dimmbotaako.

• Enee mi waawataa ñentinnde fighihi yankeejo hara ɓuruɗo mo anndude e nder ko’o janngi kon hino woodi?

- Hiɗa waawi ɗun e hoore sarti nde a anndaa woondeede luutondiral hakkunde mo ñentintaa on e uddite ɓuruɗo anndude on e nder lannde ɗe hatonnjinuɗaa ɗen gollirgol ɗen.

• Si tawii mi ñentinii ɓuruɗo anndude on, kono hara o alaa uddite e nder lannde himmuɗe lan ɗen? Maa hara himo mari kono mi waawaali henndaade ɗe.

• Hiɗa waawi yiltaade e ɓuruɗo mo ganndal ko woni ɗun hikkondirɗo e makko e ganngal.

• Si tawii luttuɓe ɓen hino fota ganndal ko honno mi waɗata ?

- Yiltoɗaa e ɓuruɗo rentaare woo, ko woni ɗun ko ɓuruɗo tabitude e feere nde’o ƴettata nden e ittital ngal o udditata ngal.

• Si tawii non ɓe ɓurdaa rentaare?

- Hiɗa waawi ƴettude udditannde kala mo faalaɗaa e maɓɓe si wonaa e nder alhaaliiji anndaaɗi ka tawata gollirgol ihtiyaatu hino waɗɗimaa mi waawataa fitannde ma ɗun ɗo’o.

• Moƴƴi..miɗo waawi anndunde feere ñawndoowo on e nder alhaali cellal an ngal tuma mi hatonnjini e ɗun, ko honno mi anndirta uddite mo mi ñentinta on e nder lannde sari’a ɗen? Ko honno mi henndorta uddite makko ɗen fii yo mi gollitirɗe? enee lanndal bee ko yo mi yahu mi lanndoomo?

Hiɗa waawi anndirde udditanɗe makko ɗen lanndagol mp kanko tigi maa lanndagol mo hooliɗaa egguɗe makko e hoore hoolaare maa janngugol defte makko wonnduɗe e hoolaare ɗen.

• Jooni non ɓaawo miɗo hoolii on wallee lan fii faamugol uddite mo mi ñentinta on.

Baaba en an moosi fota ɓe feewi ka nder darnde maɓɓe a sikkay gite maɓɓe ɗen hino joopaade jonnde aroore.

• Mi wi’i fuɗɗoren julde nden?

-Ɓe maaki fuɗɗoren julde nden.

Ɓe ɓeyditi:

- Kono non julde nden hino lanndii laaɓugol ɓanndu neɗɗanke on e kala ko tuuninta ndu.

• Ko honɗun tuuninta ɓanndu neɗɗanke?

- Hino tuunina ɓanndu neɗɗanke:

1-piiji meeneteeɗi wano piiji soɓuɗi ɗin.

2-Piiji maanaa yankeeji ɗi wonaa meemeteeɗi si tawii ɗi waɗii e sabu gooto e majji immorde e janaaba e fiilayeeru e ɓesungu maa meemugol mayɗo maa hibbugol ndiyan maa soɓe maa ittugol henndu, haray hino waɗɗii ittirgol ɗi salligii maa lonngal maa taamaamuyee.

Mbaadi wiɗannde nden hino ɗaɓɓi fii yo en hewtu ka julde yo en fuɗɗor yewtugol fii (piiji soɓuɗi ɗin), anndenɗi taho, ɓaawo ɗun annden (piiji laɓɓinirɗi ɗin) fii yo en hoolo laaɓal ɓanndu ndun e kala ko ittata laaɓal mayru on, tuunina ndu.

waɗen yewtere ɗiɗaɓere nden si tawii waɗii haray lootirgol ɗun salligii maa maskirgol taamaamuyee foti ko ko janaaba o taƴira maa ko fiilayeeru maa ko ɓesngu maa ko wonaa ɗun.

Fuɗɗito ɗen yewten sera yewtere nden si tawii tayre waɗii ko lootorgol lonngal, maa taamaamuyee foti ko e janaaba o tayraa maa ko fiilayeeru maa ko ɓesngu maa ko meemugol mayɗo.

Ko en ittuɓe kala ko heedata en e ɓattagol Allaahu ka julde, ko en foolirɓe daragol yeeso Allaahu ko en habbirɓe yettuɓe mo wootinɗimɓe mo e naatugol e jantagol mo e toragol mo ko en tanƴinii ɓe nde waɗata leɗɗe giggool makko ɗen ko tutii ɗun e nder ɓerɗe me’en.

Ko en yewtayɓe ɓaawo julde nden sifa mayre wano korka e hajju e ko wonaa ɗun.

• Awa fuɗɗoren piiji soɓuɗi ɗin taho?

- Hiɗen saatii fuɗɗorde ɗi janngo si Allaahu on newnii.

• Si Allaahu on jaɓii.

* * * * * *