back

HUNORDE

next

 

 

Bismillaahi-Rahmani-Rahiimi

E hino lan hannde mi heɓii duuɓi sappo e jowi e nder ngurndan an, mi faamaali fewndo mi fini ka ɗoyngol an bimbi muun wonnde ngaal allal an hannde ko wonndu ngal e ŋalaw e juhal, e weltaare humpitagol, annde goo ɗun ittay lan e jamaanu ngu mi feƴƴi e muun e nde mi naata e jamaanu ngu mi woni fuɗɗaade ɗun.

Mi fini bimbi law no mi woowiri non annde woo, no mi gaynirnoo waajibiiji an allal yankooji ɗin-ɗi mi waɗata ko adii mi ittude kooƴe-tun mi yii ka yeeso baaba en an huunde luutondirde e no mi woowiri yiude ɓe non, mi anndi kisan wonnde huunde himmunde lan hino e nder wonkii maɓɓe.

Gite maɓɓe ɗen hino tudditii ɓuri no woowiri non a sikkay ko ɓe weddittiiɓe toni maɓɓe ɗin hino hiɓɓondiri e goɗɗun a sikkay hiɗi faalaa yewtude huunde himmunde kono ɓe deƴƴa, golli maɓɓe ɗin hino diwnude ka hoore taabal ittirgal kooƴe ɗun hino holla wonnde ɓernde nden hino heewi tew huunde himmunde, hino tanƴinaa si tawii heewii nde hibbata.

No mi jooɗornoo takko maɓɓe ka snngo taabal ɓe wii lan kisan tawi gite maɓɓe ɗen hino heewi weltaare ɓe maaki:

Ko on yo ɓiɗɗo an hannde a waynike jamaanu e nder ngurndan maa a naatii e jamaanu hesu fuɗɗii ngu..Hannde a wonii e nder gite saria lislaamu on gorko timmuɗo hellifaaɗo..hannde Allaahu on okkiima o yewtiriima kellefuyee, e hoore neweende o yamiriima o haɗiima.

Baaba en an ɓeydi:

Ka saria lislaamu haa hanki hari koa paykun hari a hewtaali ka worɓe ɓen accitiraɗaa nii.. Hannde non piiji ɗin fow waylike..hannde a wonii gorko wano worɓe ɓen, hiɗa ghirritanaa ngorgu maa ngun e waawugol timmugol yewtere, ɓaawo a hewtii e oo nokku ɗoo, o jonnii ma ɗun, Allaahu okiima yewtireede yamiroore makko nden e haɗoore makko nden.

Accee hakkee mi faamaali ko honno Allaahu okkirtammi o yamirammi?

Enee yamiroore ko dokkal ?

-Accu mi fensitane fiyaake on haa anndaa ko honno yamiroore makko nden wonirta dokkal e hoore maa... Jooni hiɗa janngude ka duɗal, hiɗa wonndi e njaatigiiɓe maa ɓen ko janngooɓe, hino hakkunde moon maruɗo hakkil tinniiɗo arayɗo janngugol ɗoftiiɗo rentii-ɗo, hino hakkunde moon ɓe wonaa ɗun, on daroto habboɗon fiyaake keso saatiiɗo arude on, laamiiɗo on on ara ndaara on, no gite makko ɗen fonndiri e gite maa ɗen o ndaare ko a weltiiɗo ka aranun, ɓaawo ɗun o weltano maa ko feƴƴuɗaa e suudu ndu wonunoɗaa e hoyɗude ndun, hara himo ghirritanimaa wakkilaare maa timmunde nde hewtuɗaa e muun nden, koo senndindirɗo hakkunde maa e njaatigiiɓe maa luttuɓe ɓen, sabu huunde nde hannduɗaa e ghirritaneede wakkilaare maa nden.

Enee a faamataa nden annde teddungal hertii ngal e fiyaake makko on, e yiɗugol koo yamirmaa kon, e hoolagol hoore maa fii fewtingol yewtere e maa hara wonaa goreeɓe maa luttuɓe ɓen, ɗun ko iwtirɗun e wakkilaare waɗugol ko o yamirmaa kon..

Ɗun ɗon fow ko hooreejo duɗal maa ngal woni ko yamiri, ko honno ɗun wonirta si tawii ko hooreejo duɗe ɗen fow yamiri ? maa hara ko hooreejo ɓen ɗon fow woni yamirɗo on ?

Ko honno ɓernde maa nden si tawii yamirɗo on ko..

Baaba en an jokkindiri hiɓe ƴawa teppere teppere fii yamiroowo yewtaaɗo on, e kala teppere nde ɓe hewti ko suuɗinoo ɓaawo kon ɓurta ɓanngade lan..

No baaba en an hewtirnoo e fii yamiroore Allaahu nden e yewtere makko nden e an, e koo fawimmi kon tun mi ɗenƴii.

Allaahu yewtammi min .. o yamirammi min..min.

- Ko non woniri ɓiɗɗo on... ko an tigi Allaahu woni yamirde..a heɓii duuɓi sappo e jowi... ko an o woni fawude..ko an woni mo duuɓi sappo e jowi..ko an o woni yamirde..ko an o woni e haɗude.

Enee hara miɗo hanndi e ngal teddungal..taguɗo tagu ngun ɓe fow maɓɓe teddinammi fawammi, taguɗo kammuuji ɗin e leydi ndin yamirammi haɗammi..emmba ndee alaande an hino weli nee! Emmba ndee hitaande an hino weli nee! Emmba ngorgu hino foti.

- Ko an yo geɗal an hino fawimaa ɗoftagol ko taguɗo ma on yammirmaa teddinirmaa kon.

Mi etoto laawi ɗin fow e hoore weltaare gollitirgol aawooje makko yiɗaaɗe ɗen, kono..

- Kono honɗun..?

Kono ko honɗun woni kellefuyeeji ɗio fawimmi ɗin? ko honɗe woni aawooje ɗe o fewtini e an ɗen ?

-aawooje saria yankooje ɗen ko ɗe nooneeji jowi..ko waɗɗiiɗe e harmuɗe e yiɗaaɗe e aaaɗe e dagiiɗe.

Ko honɗun woni waɗɗiiɗe ɗen ? ko honɗun woni yiɗaaɗe ɗen ko honɗun woni aaaɗe ɗen e dagiiɗe ɗen?

-  Kala ko tawi bee waɗaa ko ɗun woni waɗɗiiɗe ɗin wano julde nden, hajju ngun, jakka on, khumusu on, yamirgol ko moƴƴi ngol, haɗugol ko aaa kon, e ko wonaa ɗun ko heewi.

Kala ko tawi bee accaa ɗun ko jeyaa ɗun e harmuɗi ɗin wano yarugol beere, maa waɗugol jinaa, maa wujjugol, maa funsugol, e fenugol, e ko wonaa ɗun ko heewi.

Kala ko moƴƴi waɗugol hara wonaa e hoore waɗɗagol, si tawii ko faandaa e muun ko ɓattorgol Allaahu haray ɗun ko jeyaa ɗun e yiɗaaɗun ɗun, wano ittugol sadaka jonna waasuɗo, e laaɓal e moƴƴere njikku, e huntugol haaju gomɗinɗo ɓittiiɗo, e julde jamaa, e wujagol labunnde, e ko wonaa ɗun e ko heewi.

Kala ko moƴƴi accugol e woɗɗitagol hara wonaa waɗɗingol accugol, si tawii ko faandaa e muun ko ɓattorgol Allaahu haray ko ɗun woni ko aaa, wano nennugol desal gorko e suddiiɗo, e ɗuɗɗingol teŋe, e salagol awlude gomɗinɗo hatonnjinuɗo e amaande hara hino woodi e ko wonaa ɗun.

Si tawii non ko ko accanaɗaa suɓanagol hoore maa waɗugol maa accugol, haray ɗun ko jeyaa ɗun e dagiiɗe ɗen wano aamugol e yarugol e ɗaanagol e jooɗagol e setagol e ko wonaa ɗun.

Ko honno mi senndindirta hakkunde waɗɗiiɗe ɗen e yiɗaaɗe ɗen, e harminaaɗe ɗen e aaaɗe ɗen, ko honno mi anndirta ɗun ɗoo ko waɗɗii ɗun mi waɗa mi ɗoftoo maa ko harmu ɗun mi acca mi woɗɗitoo, ko honno mi anndirta..

Baaba en an ndaarimmi ɓe moosi, ɓe ndaarimmi ndarɗe yurmeende e giggol ɓe faalaa maakude goɗɗun si wonaa tun ɓe maakaali, ɓe deƴƴiti ɓaawo ɗun ɓe naati e nder miijo luggungo.

Men fow men deƴƴi deƴƴere juutunde a sikkay men lannii yewtude, kono hari miɗo habbii ko hon ɗun ɓe maakata, on tuma ɓe maaki konngol ngol toowaa.

- Hiɗa saatii senndindirde ko waɗɗii e ko harmi, ko yiɗaa e ko aaa, si tawii a janngii defte fighiha ɗen, a taway goɗɗi e majji hino mari rukunuuji e e pecce e sartiiji, goɗɗi e majji hino mari mbaadiiji hertiiɗi, goɗɗi e majji hino mari.. hino mari..

Ndaaru defte fighiha ɗen a yiay nder ton ko majjan maa kon.. hiɗa saatii anndude wonnde fighiha ko ganndal yaajungal, defte teemeɗɗe winndaama e maggal, jooma gannde en hebbinii lannde maggal on wiɗanɗe, nanndo majje fanɗii taweede e nder gannde neɗɗanke yankeeje goo.

Enee hino waɗɗii lan anndugol ɗen defte ɗon fow fii yo mi anndu ko waɗɗii lan waɗugol.

- Hiɗa waawi yiltaade e ɓuraaɗe raɓɓinɗineede ɗen e ɓuruɗe welude faamude ɗen, a taway hiɗe senndaa e geɓe ɗiɗi:

Geɓal goo ko fii dewe ɗen tun, geɓal goo ko fii huwwondire ɗen tun ?

- Habbo seeɗa, rewtoɗaa defte fighiha ɗen, hiɗa saatii anndude seeɗa seeɗa ko faalaɗaa anndude kon.

* * * * *

Mi woni e yahugol ka suudu marirdu defte hino gasa mi waaway yiude defte fighiha ɗen...No mi yiirnooɗe mi weltii fota, ɓanndu an ndun fow mooƴi, mi sikkiri nii.

Awa e hino defte fighiha ɗen, jooni mi hewtii e faale an on..Miɗo saatii janngude ɗe, mi heɓay e nder majje jaabaaji laaɓuɗi fii lannde an ɗen..miɗo saatii fowtaade.

Mi hooti ka suudu hea ko mi weltorɗo golle ɗe mi waɗi ɗen, mi udditi baafal ngal e hoore hawjere, mi naati ka nder suudu e hoore miɗo hawji, mi udditi deftere an nden miɗo hawji. No mi fuɗɗornoo janngude mi fuɗɗii yiude binndi kesi e an, mi ɓittii kisan ɓaawo ɗun mi deƴƴinii mi ƴetti mbaadi goo.

Mi tawi miɗo janngude buy, mi faamaali hay e huunde e ko mi janngi kon, a yiii ko honno mi duncirta haaju an on.

Mi miijitii mi wii: Yomi jokkindir jannde nden mi ndaara si mi faamay, mi fillitoo janngugol ngol. Mi fillitoo ndaarugol si mi faamay hino gasa mi nafitoray.

Saai feƴƴi tawi hino satti, tawi ɓernde an nden hino ɓittii, nde alaa accude ɓittude lan, deftere nden hino yeeso an miɗo janngude, miɗo janngude, ɓaawo ɗun mi fillitoo ko mi janngi kon, kono mi alaa e faamude hay e huunde.

Duulere hayrugol fuɗɗii mooɓondirde takko an seeɗa seeɗa, ɓaawo ɗun nde woni e waylagol ko nanndi e duulere suno wonunde ƴawde ka gite an.

Mi janngii buy, kono miɗo haani ghillitaade wonnde mi faamaali hay e huunde e ko mi janngi kon ko sifee.

Mi tawi yeeso an konguɗi ɗi mi nanaali haa hannde mi anndaali ko ɗii konnguɗi arayɗi ɗoo firi:

(Annisaab, Al Bayyinatu, Al maunatu, Al arch, Al Masaafal mulaffagha, Al hawlu, Al aabigh).

Wano mi yiiri konnguɗi e yuɓodiralji hino anndoo e majji ko huutorteeɗi e ganndal ngal tawi hari mi janngaali, mi faamaali ko honnɗun wietee (ilmul ijimaalii) e hukkmu takliifii.

Ɓaawo ɗun mi janngi sagara haalaaji yuɓindiraaɗi  yuɓɓondiral feerewal, ngal tawi hari mi wowtaa ɗun, e sagara haalaaji yewtuɗi fii aawooje ɗi mi yiaali ɗun e nder ngurdan an, mi anndaa ko fii honɗun  ɗi yewtanaa, ɗun acci lan e hoore ŋalaw.

Hari mi anndaa sagara haala (Sikkitagol ka darɗe julde hino waiwa pellital, si tawii non o sikkitike ka golleeji wano non ɗun ɗon hay hino jiiɓii..).

E ko heewi e konnguɗi ɗi mi janngi mi waawaali faamude. Aduna on fow yiilondiranimmi..hakkille an ɗen yahi.

Ko honno mi faamirta ko Allaahu on dagini kon mi waɗa ɗun? Mi annda ko o harmini kon mi woɗɗitoo ɗun?

Mi ɓanti juuɗe an ɗen ka asama, tawi gite an ɗen hino ɓesude gonɗi mi torii...

Jooma an! Miɗo anndi a fawii lan kono mi anndaa ko honɗun wawuɗaa mi..

Jooma an! Ko honno mi anndirta ko ɗaɓɓirɗaami kon, fii yo mi waɗu ko ɗaɓɓirɗaami kon.

Jooma an! Waɗu defte fihgiha ɗen defte laaɓuɗe ɓannginayɗe ko faalaɗaa kon, fii yomi faamu ko faalaɗaa wiude kon.

 

* * * * * *


Nden annde jemma mi habbii baaba en an ka taabal hiraande..

Ɓaawo niɓɓii, tawi gite an ɗen hino ronki mbaymba-ykooji an ɗin hino heli ka fuɗɗoode.neeɓaali ɗe hentii ɗe wai wa kaalisi.

No baaba en an hewtirnoo ɓernde an nden fuɗɗii tappude ɓanndu an ndun fow wuli a sikkay ko reme nanngimmi mi ɗo miijitoo ka wonkii an, mi fillitoo wonnde konngiɗi e sagarahaalaaji ɗi mi janngi ɗin mi waawaali ɗi faamude.

Mi suusiti mi waawi ghirritaade ɗuytaare nden, mi wii baaba en an:

Mi ndaarii defte fighiha ɗen, ɗe sattinanii lan, ɗe jaɓaali udditannde lan ɓernde majje on hay mi gaynaali konngol an sakkitoro wol ngol mi yii gite baaba en an ɗen hino fewta e miiji luggu ngo, ɓaawo ɗun ɗe arti, ɓe ndaarimmi a sikkay ko goɗɗun ɓe faalaa yewtude, tun ɓe maaki : Mi rewii e ɗatal nanndugal e ɗatal maa ngal fewndo mi wonunoo e sifa ɗii duuɓi maa.

Mi janngi defte fihgiha ɗen mi faamaali hay huunde e majje ko nafata, sifa maa tigi..Kono min mi heɓaano cuucal maa ngal mi ghirritii ronkugol faamugol ngol.

Needi an ndin jaɓaano mi wowla, hersa an kan heedimmi lan e baaba en an lanndagol ɓe e seeɗa e ko keccu hertori si ngorgu ara, hari mi anndaa hellifeede hino laatora si wonaa ngurndan happaa ɗan, haa mi lanndii baaba en an:

Enee kellefuyee hino waɗira si wonaa ɗun?

- Eyyo, kellefuyee hino arira e gorko si tawii gooto e alalaamaaji tati heɓike:

Aranun e muun: ko nde o heɓata duuɓi sappo e jowi.

Ɗiɗaɓun e muun: ko nde ndiyan maniyyu ɗan yaltata e makko foti ko e laawol renndugol, maa ko hoyɗitagol maa ko wonaa ɗun.

Tataɓun e muun: Ko nde leeɓi aaɗuɗi fuɗata ka senngo ley reedu makko, ko mi faalaa wiude ko leeɓi nanndiɗi e leeɓi hoore ɗin ko mi wowlirani ɗun ko senndindirgol leeɓi ɓowruɗi fuɗayɗi e nder ɓanndu ndun fow wano ka juuɗe e piyude misal.

Ko honto woni ɗon?

- Ko nokkuure wonunde senngo ley wuddu ndun senngo dow ka sawru ndun fuɗi ɗon tigi.

Ɗii ɗoo ko alalaamaaji hellifeede gorko, si tawii non ko suddiiɗo?

- Suddiiɗo hino hellifiree heɓugol makko duuɓi jeenay (fergu).

Hannde ɓannganii lan wonnde mi waawaali faamude defte fighiha ɗen, newnanee lan mi suɓoo nde waɗantommi yewtereeji, firtanommi kala ko tawi hino sattanimmi, ko tawata hino waɗɗii lan faamugol e huɓindagol, fii yo mi waawu huutorde aawooje saria ɗen e laawol sellungol wano Allaahu seniiɗo on sariniri ɗe non.

Ɗun hino moƴƴi si tawiino hara en waɗay yewtereeji ɗin e laawol lanndondirgol.

-  No faaliraɗaa woo.

Kono ko honɗun fuɗɗorten yewtere meen aranere nden ?

- En fuɗɗoray entingol ngol, ko ɗun ɗon waɗanay maa maa keerol e ɗate ko wonuɗen gollitirde kon ka nder fighiha meen.

En fottii.

* * * * * *


 

index