HUNORDE

Bismillaahi-Rahmani-Rahiimi

E hino lan hannde mi heɓii duuɓi sappo e jowi e nder ngurndan an, mi faamaali fewndo mi fini ka ɗoyngol an bimbi mu’un wonnde nga’al ñallal an hannde ko wonndu ngal e ŋalaw e juhal, e weltaare humpitagol, ñannde go’o ɗun ittay lan e jamaanu ngu mi feƴƴi e mu’un e nde mi naata e jamaanu ngu mi woni fuɗɗaade ɗun.

Mi fini bimbi law no mi woowiri non ñannde woo, no mi gaynirnoo waajibiiji an ñallal yankooji ɗin-ɗi mi waɗata ko adii mi ittude kooƴe-tun mi yi’i ka yeeso baaba en an huunde luutondirde e no mi woowiri yi’ude ɓe non, mi anndi kisan wonnde huunde himmunde lan hino e nder wonkii maɓɓe.

Gite maɓɓe ɗen hino tudditii ɓuri no woowiri non a sikkay ko ɓe weddittiiɓe toni maɓɓe ɗin hino hiɓɓondiri e goɗɗun a sikkay hiɗi faalaa yewtude huunde himmunde kono ɓe deƴƴa, golli maɓɓe ɗin hino diwnude ka hoore taabal ittirgal kooƴe ɗun hino holla wonnde ɓernde nden hino heewi tew huunde himmunde, hino tanƴinaa si tawii heewii nde hibbata.

No mi jooɗornoo takko maɓɓe ka snngo taabal ɓe wi’i lan kisan tawi gite maɓɓe ɗen hino heewi weltaare ɓe maaki:

Ko on yo ɓiɗɗo an hannde a waynike jamaanu e nder ngurndan ma’a a naatii e jamaanu hesu fuɗɗii ngu..Hannde a wonii e nder gite sari’a lislaamu on gorko timmuɗo hellifaaɗo..hannde Allaahu on okkiima o yewtiriima kellefuyee, e hoore neweende o yamiriima o haɗiima.

Baaba en an ɓeydi:

Ka sari’a lislaamu haa hanki hari ko’a paykun hari a hewtaali ka worɓe ɓen accitiraɗaa nii.. Hannde non piiji ɗin fow waylike..hannde a wonii gorko wano worɓe ɓen, hiɗa ghirritanaa ngorgu ma’a ngun e waawugol timmugol yewtere, ɓaawo a hewtii e o’o nokku ɗo’o, o jonnii ma ɗun, Allaahu okiima yewtireede yamiroore makko nden e haɗoore makko nden.

• Accee hakkee mi faamaali ko honno Allaahu okkirtammi o yamirammi?

Enee yamiroore ko dokkal ?

-Accu mi fensitane fiyaake on haa anndaa ko honno yamiroore makko nden wonirta dokkal e hoore ma’a... Jooni hiɗa janngude ka duɗal, hiɗa wonndi e njaatigiiɓe ma’a ɓen ko janngooɓe, hino hakkunde mo’on maruɗo hakkil tinniiɗo arayɗo janngugol ɗoftiiɗo rentii-ɗo, hino hakkunde mo’on ɓe wonaa ɗun, on daroto habboɗon fiyaake keso saatiiɗo arude on, laamiiɗo on on ara ndaara on, no gite makko ɗen fonndiri e gite ma’a ɗen o ndaare ko a weltiiɗo ka aranun, ɓaawo ɗun o weltano maa ko feƴƴuɗaa e suudu ndu wonunoɗaa e hoyɗude ndun, hara himo ghirritanimaa wakkilaare ma’a timmunde nde hewtuɗaa e mu’un nden, ko’o senndindirɗo hakkunde ma’a e njaatigiiɓe ma’a luttuɓe ɓen, sabu huunde nde hannduɗaa e ghirritaneede wakkilaare ma’a nden.

Enee a faamataa nden ñannde teddungal hertii ngal e fiyaake makko on, e yiɗugol ko’o yamirmaa kon, e hoolagol hoore ma’a fii fewtingol yewtere e ma’a hara wonaa goreeɓe ma’a luttuɓe ɓen, ɗun ko iwtirɗun e wakkilaare waɗugol ko o yamirmaa kon..

Ɗun ɗon fow ko hooreejo duɗal ma’a ngal woni ko yamiri, ko honno ɗun wonirta si tawii ko hooreejo duɗe ɗen fow yamiri ? maa hara ko hooreejo ɓen ɗon fow woni yamirɗo on ?

Ko honno ɓernde ma’a nden si tawii yamirɗo on ko..

Baaba en an jokkindiri hiɓe ƴawa teppere teppere fii yamiroowo yewtaaɗo on, e kala teppere nde ɓe hewti ko suuɗinoo ɓaawo kon ɓurta ɓanngade lan..

No baaba en an hewtirnoo e fii yamiroore Allaahu nden e yewtere makko nden e an, e ko’o fawimmi kon tun mi ɗenƴii.

• Allaahu yewtammi min .. o yamirammi min..min.

- Ko non woniri ɓiɗɗo on... ko an tigi Allaahu woni yamirde..a heɓii duuɓi sappo e jowi... ko an o woni fawude..ko an woni mo duuɓi sappo e jowi..ko an o woni yamirde..ko an o woni e haɗude.

• Enee hara miɗo hanndi e ngal teddungal..taguɗo tagu ngun ɓe fow maɓɓe teddinammi fawammi, taguɗo kammuuji ɗin e leydi ndin yamirammi haɗammi..emmba nde’e ñalaande an hino weli nee! Emmba nde’e hitaande an hino weli nee! Emmba ngorgu hino foti.

- Ko an yo geɗal an hino fawimaa ɗoftagol ko taguɗo ma on yammirmaa teddinirmaa kon.

• Mi etoto laawi ɗin fow e hoore weltaare gollitirgol ñaawooje makko yiɗaaɗe ɗen, kono..

- Kono honɗun..?

• Kono ko honɗun woni kellefuyeeji ɗi’o fawimmi ɗin? ko honɗe woni ñaawooje ɗe o fewtini e an ɗen ?

-Ñaawooje sari’a yankooje ɗen ko ɗe nooneeji jowi..ko waɗɗiiɗe e harmuɗe e yiɗaaɗe e añaaɗe e dagiiɗe.

• Ko honɗun woni waɗɗiiɗe ɗen ? ko honɗun woni yiɗaaɗe ɗen ko honɗun woni añaaɗe ɗen e dagiiɗe ɗen?

-  Kala ko tawi bee waɗaa ko ɗun woni waɗɗiiɗe ɗin wano julde nden, hajju ngun, jakka on, khumusu on, yamirgol ko moƴƴi ngol, haɗugol ko añaa kon, e ko wonaa ɗun ko heewi.

Kala ko tawi bee accaa ɗun ko jeyaa ɗun e harmuɗi ɗin wano yarugol beere, maa waɗugol jinaa, maa wujjugol, maa funsugol, e fenugol, e ko wonaa ɗun ko heewi.

Kala ko moƴƴi waɗugol hara wonaa e hoore waɗɗagol, si tawii ko faandaa e mu’un ko ɓattorgol Allaahu haray ɗun ko jeyaa ɗun e yiɗaaɗun ɗun, wano ittugol sadaka jonna waasuɗo, e laaɓal e moƴƴere njikku, e huntugol haaju gomɗinɗo ɓittiiɗo, e julde jamaa, e wujagol labunnde, e ko wonaa ɗun e ko heewi.

Kala ko moƴƴi accugol e woɗɗitagol hara wonaa waɗɗingol accugol, si tawii ko faandaa e mu’un ko ɓattorgol Allaahu haray ko ɗun woni ko añaa, wano nennugol desal gorko e suddiiɗo, e ɗuɗɗingol teŋe, e salagol ñawlude gomɗinɗo hatonnjinuɗo e ñamaande hara hino woodi e ko wonaa ɗun.

Si tawii non ko ko accanaɗaa suɓanagol hoore ma’a waɗugol maa accugol, haray ɗun ko jeyaa ɗun e dagiiɗe ɗen wano ñaamugol e yarugol e ɗaanagol e jooɗagol e setagol e ko wonaa ɗun.

• Ko honno mi senndindirta hakkunde waɗɗiiɗe ɗen e yiɗaaɗe ɗen, e harminaaɗe ɗen e añaaɗe ɗen, ko honno mi anndirta ɗun ɗoo ko waɗɗii ɗun mi waɗa mi ɗoftoo maa ko harmu ɗun mi acca mi woɗɗitoo, ko honno mi anndirta..

Baaba en an ndaarimmi ɓe moosi, ɓe ndaarimmi ndarɗe yurmeende e giggol ɓe faalaa maakude goɗɗun si wonaa tun ɓe maakaali, ɓe deƴƴiti ɓaawo ɗun ɓe naati e nder miijo luggungo.

Men fow men deƴƴi deƴƴere juutunde a sikkay men lannii yewtude, kono hari miɗo habbii ko hon ɗun ɓe maakata, on tuma ɓe maaki konngol ngol toowaa.

- Hiɗa saatii senndindirde ko waɗɗii e ko harmi, ko yiɗaa e ko añaa, si tawii a janngii defte fighiha ɗen, a taway goɗɗi e majji hino mari rukunuuji e e pecce e sartiiji, goɗɗi e majji hino mari mbaadiiji hertiiɗi, goɗɗi e majji hino mari.. hino mari..

Ndaaru defte fighiha ɗen a yi’ay nder ton ko majjan maa kon.. hiɗa saatii anndude wonnde fighiha ko ganndal yaajungal, defte teemeɗɗe winndaama e maggal, jooma gannde en hebbinii lannde maggal on wiɗanɗe, nanndo majje fanɗii taweede e nder gannde neɗɗanke yankeeje go’o.

• Enee hino waɗɗii lan anndugol ɗen defte ɗon fow fii yo mi anndu ko waɗɗii lan waɗugol.

- Hiɗa waawi yiltaade e ɓuraaɗe raɓɓinɗineede ɗen e ɓuruɗe welude faamude ɗen, a taway hiɗe senndaa e geɓe ɗiɗi:

Geɓal go’o ko fii dewe ɗen tun, geɓal go’o ko fii huwwondire ɗen tun ?

- Habbo seeɗa, rewtoɗaa defte fighiha ɗen, hiɗa saatii anndude seeɗa seeɗa ko faalaɗaa anndude kon.

* * * * *

Mi woni e yahugol ka suudu marirdu defte hino gasa mi waaway yi’ude defte fighiha ɗen...No mi yi’irnooɗe mi weltii fota, ɓanndu an ndun fow mooƴi, mi sikkiri nii.

• Awa e hino defte fighiha ɗen, jooni mi hewtii e faale an on..Miɗo saatii janngude ɗe, mi heɓay e nder majje jaabaaji laaɓuɗi fii lannde an ɗen..miɗo saatii fowtaade.

Mi hooti ka suudu heña ko mi weltorɗo golle ɗe mi waɗi ɗen, mi udditi baafal ngal e hoore hawjere, mi naati ka nder suudu e hoore miɗo hawji, mi udditi deftere an nden miɗo hawji. No mi fuɗɗornoo janngude mi fuɗɗii yi’ude binndi kesi e an, mi ɓittii kisan ɓaawo ɗun mi deƴƴinii mi ƴetti mbaadi go’o.

Mi tawi miɗo janngude buy, mi faamaali hay e huunde e ko mi janngi kon, a yi’ii ko honno mi duncirta haaju an on.

Mi miijitii mi wi’i: Yomi jokkindir jannde nden mi ndaara si mi faamay, mi fillitoo janngugol ngol. Mi fillitoo ndaarugol si mi faamay hino gasa mi nafitoray.

Saa’i feƴƴi tawi hino satti, tawi ɓernde an nden hino ɓittii, nde alaa accude ɓittude lan, deftere nden hino yeeso an miɗo janngude, miɗo janngude, ɓaawo ɗun mi fillitoo ko mi janngi kon, kono mi alaa e faamude hay e huunde.

Duulere hayrugol fuɗɗii mooɓondirde takko an seeɗa seeɗa, ɓaawo ɗun nde woni e waylagol ko nanndi e duulere suno wonunde ƴawde ka gite an.

Mi janngii buy, kono miɗo haani ghillitaade wonnde mi faamaali hay e huunde e ko mi janngi kon ko sifee.

Mi tawi yeeso an konguɗi ɗi mi nanaali haa hannde mi anndaali ko ɗii konnguɗi arayɗi ɗo’o firi:

(Annisaab, Al Bayyinatu, Al ma’unatu, Al arch, Al Masaafal –mulaffagha, Al hawlu, Al aabigh).

Wano mi yi’iri konnguɗi e yuɓodiralji hino anndoo e majji ko huutorteeɗi e ganndal ngal tawi hari mi janngaali, mi faamaali ko honnɗun wi’etee (ilmul ijimaalii) e hukkmu takliifii.

Ɓaawo ɗun mi janngi sagara haalaaji yuɓindiraaɗi  yuɓɓondiral feerewal, ngal tawi hari mi wowtaa ɗun, e sagara haalaaji yewtuɗi fii ñaawooje ɗi mi yi’aali ɗun e nder ngurdan an, mi anndaa ko fii honɗun  ɗi yewtanaa, ɗun acci lan e hoore ŋalaw.

Hari mi anndaa sagara haala (Sikkitagol ka darɗe julde hino wa’iwa pellital, si tawii non o sikkitike ka golleeji wano non ɗun ɗon hay hino jiiɓii..).

E ko heewi e konnguɗi ɗi mi janngi mi waawaali faamude. Aduna on fow yiilondiranimmi..hakkille an ɗen yahi.

Ko honno mi faamirta ko Allaahu on dagini kon mi waɗa ɗun? Mi annda ko o harmini kon mi woɗɗitoo ɗun?

Mi ɓanti juuɗe an ɗen ka asama, tawi gite an ɗen hino ɓesude gonɗi mi torii...

Jooma an! Miɗo anndi a fawii lan kono mi anndaa ko honɗun wawuɗaa mi..

Jooma an! Ko honno mi anndirta ko ɗaɓɓirɗaami kon, fii yo mi waɗu ko ɗaɓɓirɗaami kon.

Jooma an! Waɗu defte fihgiha ɗen defte laaɓuɗe ɓannginayɗe ko faalaɗaa kon, fii yomi faamu ko faalaɗaa wi’ude kon.

* * * * * *

Nden ñannde jemma mi habbii baaba en an ka taabal hiraande..

Ɓaawo niɓɓii, tawi gite an ɗen hino ronki mbaymba-ykooji an ɗin hino heli ka fuɗɗoode.neeɓaali ɗe hentii ɗe wa’i wa kaalisi.

No baaba en an hewtirnoo ɓernde an nden fuɗɗii tappude ɓanndu an ndun fow wuli a sikkay ko reme nanngimmi mi ɗo miijitoo ka wonkii an, mi fillitoo wonnde konngiɗi e sagarahaalaaji ɗi mi janngi ɗin mi waawaali ɗi faamude.

Mi suusiti mi waawi ghirritaade ɗuytaare nden, mi wi’i baaba en an:

• Mi ndaarii defte fighiha ɗen, ɗe sattinanii lan, ɗe jaɓaali udditannde lan ɓernde majje on hay mi gaynaali konngol an sakkitoro wol ngol mi yi’i gite baaba en an ɗen hino fewta e miiji luggu ngo, ɓaawo ɗun ɗe arti, ɓe ndaarimmi a sikkay ko goɗɗun ɓe faalaa yewtude, tun ɓe maaki : Mi rewii e ɗatal nanndugal e ɗatal ma’a ngal fewndo mi wonunoo e sifa ɗi’i duuɓi ma’a.

Mi janngi defte fihgiha ɗen mi faamaali hay huunde e majje ko nafata, sifa ma’a tigi..Kono min mi heɓaano cuucal ma’a ngal mi ghirritii ronkugol faamugol ngol.

Needi an ndin jaɓaano mi wowla, hersa an kan heedimmi lan e baaba en an lanndagol ɓe e seeɗa e ko keccu hertori si ngorgu ara, hari mi anndaa hellifeede hino laatora si wonaa ngurndan happaa ɗan, haa mi lanndii baaba en an:

• Enee kellefuyee hino waɗira si wonaa ɗun?

- Eyyo, kellefuyee hino arira e gorko si tawii gooto e al’alaamaaji tati heɓike:

Aranun e mu’un: ko nde o heɓata duuɓi sappo e jowi.

Ɗiɗaɓun e mu’un: ko nde ndiyan maniyyu ɗan yaltata e makko foti ko e laawol renndugol, maa ko hoyɗitagol maa ko wonaa ɗun.

Tataɓun e mu’un: Ko nde leeɓi ñaaɗuɗi fuɗata ka senngo ley reedu makko, ko mi faalaa wi’ude ko leeɓi nanndiɗi e leeɓi hoore ɗin ko mi wowlirani ɗun ko senndindirgol leeɓi ɓowruɗi fuɗayɗi e nder ɓanndu ndun fow wano ka juuɗe e piyude misal.

• Ko honto woni ɗon?

- Ko nokkuure wonunde senngo ley wuddu ndun senngo dow ka sawru ndun fuɗi ɗon tigi.

• Ɗi’i ɗo’o ko al’alaamaaji hellifeede gorko, si tawii non ko suddiiɗo?

- Suddiiɗo hino hellifiree heɓugol makko duuɓi jeenay (fergu).

• Hannde ɓannganii lan wonnde mi waawaali faamude defte fighiha ɗen, newnanee lan mi suɓoo nde waɗantommi yewtereeji, firtanommi kala ko tawi hino sattanimmi, ko tawata hino waɗɗii lan faamugol e huɓindagol, fii yo mi waawu huutorde ñaawooje sari’a ɗen e laawol sellungol wano Allaahu seniiɗo on sar’iniri ɗe non.

• Ɗun hino moƴƴi si tawiino hara en waɗay yewtereeji ɗin e laawol lanndondirgol.

-  No faaliraɗaa woo.

• Kono ko honɗun fuɗɗorten yewtere me’en aranere nden ?

- En fuɗɗoray ñentingol ngol, ko ɗun ɗon waɗanay maa maa keerol e ɗate ko wonuɗen gollitirde kon ka nder fighiha me’en.

• En fottii.

* * * * * *