YEWTERE FII CERGAL

Hari miɗo sikka ko min tun añi cergal, kono no mi nanirnoo yewtere baaba en nden, mi tawi hinaa min tun añi cergal.

E hino min e baaba en an men fow ko men gootun meɗen añi ngal, yimɓe ɓen fow hino wa’i wa amen hiɓe añi ngal, ko ɓeydii e ɗun baaba en an maaka nimmi :

Allaahu seniiɗo on hino añi cergal ɓe egganimmi haadiiseeje tedduɗe yewtuɗe fii ɗun.

Baaba en an fillanike lan wonnde fillaama e Abii Abdillaahi (a s) wonnde ɓe maakii:

  ما من شيء أبغض إلى الله عز وجل من الطلاق.

{Alaa e huunde ɓuraande añeede ka Allaahu edii cergal}.

Ɓe fillanii lan e Hassana Buni Fadli wonnde o fillike e maɓɓe (a s) ko woni e arude ɗo’o kon: {resee wata on seeru anndee cergal ngal ɗun hino dillina arsi on}.

Añegol cergal ngal arii kan nder hadiiseeje tedduɗe añugol gorko ɗuɗɗinayɗo cergal, gomɗii Imaamu Abii Abdillaahi (a s) ɓe maakii: {Mi nanii baaba en an hino maaka: pellet Allaahu on hino añi heewuɗe cergal}.

Mi wi’i Baaba en an: Miɗo añi cergal kono hino moƴƴani lan huɓindagol yoga e ñaawooje maggal.

Ɓe maaki: Ɗun ko non woniri, ɓe maaki ko ɓe fuɗɗitiiɓe fii yewtere cergal nden:

Hino sartinaa e seedoowo: Kellefuyee e hakkil e suɓagol, cergal paykun sellataa wonaa cergal feetuɗo wonaa cergal karhaaɗo, ko goonga hino tanƴinaa sellugol cergal paykun kun duuɓi sappo kono bee on tigi waɗana yila e ihtiyaatu on.

E nde seedoowo on faandotoo seedugol e hoore soobee, cergal wonuɗo e fijude maa saahiiɗo, e on mo anndaa ko cergal firi.

• Ko honɗun woni tafoodi cergal ndin ?

- Cergal waɗataa, si wonaa e tafoodi hertiindi, ka ɗenngal aarabu wonannde on waawuɗo ka, e yeeso worɓe ɗiɗo nunɗuɓe nanayɓe sincugol cergal ngal.

Nde gorko on wi’ata e piyude e misal: (Zawjatii taalighun) (ɓeyngu an-o wowla innde makko nden-ko seedaaɗo) maa o yewta ɓeyngu makko (inti taaligun) (an ko’a seedaaɗo) maa wakiilu gorko on wi’a (zawjatu muwakkilii taaaalighun) (Sonnaajo mo mi waɗaa wakiilu mu’un ko seedaaɗo) on tuma cergal ngal wonay hakkunde gorko on e suddiiɗo.

• Enee taw hara si wowlugol innde suddiiɗo on hino waɗɗii ka sincugol cergal ?

- Wonaa non woniri, jantagol innde makko nden waɗɗaaki si tawii ko anndaaɗo toɗɗaaɗo anndaaɗo wano wa si tawii o alaa goɗɗo go’o si wonaa kanko.

Baaba en an maaki:

Cergal dagaaki fannii sonnaajo wonaaɗo seedeede on wonaa laaɓuɗo e fiilayeeru e ɓesungu si wonaa hara taw sonnaajo on wonaa naatidaaɗo e suudu. Maa hara ko’o reeduujo feeñuɗo, e nder yoga e alhaaliiji wirnagol gorko on, wano tawiri daganaaki gorko on seedugol e ɓeyngu makko e nder laaɓal ngal o renndi e makko, ko woni hino fawii gorko on habbitagol haa ɓeyngu makko fiiloo o laaɓa e fiilayeeru makko ndun ɓaawo ɗun o seera mo tuma o laaɓi e fiilayeeru makko ndun.

Ko ɗun woni suddiiɗo seerataake e nder dewgal happaa ngal ko woni tun seedugol ngol laatoray sabu lannugol dummunne happaaɗo on, maa okkugol dummun-ne heddiiɗo on, wano si tawii gorko wi’ii ɓeyngu makko e piyude e misal: (Mi okkiima dummune heddiiɗo on) desal ngal lannira sabu ɗun hakkunde maɓɓe.

Okkugol dummune heddiiɗo on wonaa sarti yo taw seedee hino woodi, sartinaaka laaɓugol sonnaajo on e fiilayeeru e ɓesngu.

Baaba en an ɓeyditi ɓe maaki:

Si tawii gorko seerii sonnaajo makko mo’o naatiti e mu’un e suudu ɓaawo o timminnde duuɓi jeenay e ko adii o hewtude e duuɓi ɗi o yi’ataa farrila e mu’un hary hino waɗɗii sonnaajo on eddinagol gila ñannde cergal ngal waɗi wonaa ñannde o anndi nden.

Edda cergal ngal, si tawii wonaa reeduujo ko lebbi tati, laaɓal hennjugal hakkunde cergal ngal e fiilayeeru ndun lintete ko laaɓal gootal ko fanɗi woo.

• Ko ɗun firi ko wonnde edda makko on lannay no o yi’iri ƴiiƴan fiilayeeru tataɓuru ndun ?

- Ko non woniri, ɓaawo yi’ugol mo ƴiiƴan fiilayeeru tataburu ndun.

• Edda reeduujo seedaaɗo ko jelu ?

- Dummune edda reeduujo ko dummune saawugol makko ngol, dummune on lanniray sabu jibingol makko ngol, foti o jibinu ko hewti maa ko hewtaali.

• Si tawii non o jibinii ɓaawo cergal ngal ñallal gootaw, taw hara si edda on lanniray sabu jibingol makko ngol ?

- Ko non woniri hay si tawii jibingol ngol ko ɓaawo saa’i gooto e cergal ngal waɗi hara wonaa ñallal, sarti nde tawata boobo on ko gorko on jeyi wonaa heɓiraaɗo nii e piyude misal.

• Enee non sonnaajo resaaɗo dewgal waghintinaa ngal eddinoto si tawii o seedii e moodi makko ?

- Si tawii ko hellifaaɗo naatidaaɗo e suudu, hara wonaa taƴiiɗo yi’ude fiilayeeru, wonaa reeduujo edda makko on [ko fiilayeeji ɗiɗi]timmuɗi wonannde on fiilotooɗo, e balɗe cappanɗe nayi e jowi fii on fiilorayɗo sabu nawnaare maa ko nanndi e mu’un.

Baaba en an maaki ɓe ɓeyditi:

Fiyaake cergal ngal ko e   juuɗe gorko on woni, ɗun ko geɓe ɗiɗi, baa’inun e raj’ii.

Ko woni cergal Baa’in: ko ngal cergal ngal tawata gorko on alaa hagghee ɓaawo mu’un yiltitagol e suddiiɗo on si wonaa hara ko humitagol dewgal ngal kesun, e  piyude misal si tawii gorko on seedii e makko ko adii ɓe naatidude e suudu.

Cergal raj’ii: Ko woni ngal dewgal ko ngal dewgal tawayngal gorko on hino marii hagghee artirgol ɓeyngu mu’un seedaaɗo on fannii himo e nder edda on, ko aldaa e humugol dewgal kesun, maa teŋe keso.

Hino jeyaa e pecce cergal baa’in ko wi’etee kon (cergal khul’ii) ko faandaa e ɗun ko ngal cergal ngal suddiiɗo añuɗo moodi m’un sottori jawdi ka tawata o hulɓinirii moodi makko ronkugol reenugol haggheeji dewgal ɗin, e ronkugol ñinnugol keeri sari’a Allaahu ɗin, kono hara gorko on añaamo. Si tawii suddiiɗo wi’ii moodi mu’un : (Mi okkiima teŋe an on fii yo’a seeran) moodi makko wi’ii ɓaawo ɗun e nder ɗenngal aarabu sellungal yeeso seedeeɓe ɗiɗo nunɗuɓe (sonnaajo an on-o wowla innde makko nden-mi accitii mo e hoore ko’o okki kon) maa o wi’a (fulaanatu taalighatun alaa kazaa) si tawii o wi’ii ɗun haray o seedii e makko cergal ghul’ii.

• Enee ɗo’o hino waɗɗii jantagol innde suddiiɗo on ?

- Si tawii ko anndaaɗo haray waɗɗaaki.

• Enee taw hara si tawii hino dagii nde tawata jawdi okkaandi ndin wonaa teŋe on fii yo’o seedu e ɓeyngu makko ?

- Eyyo, hino waawi wonude.

• Enee taw hara si hino daganii gorko on e suddiiɗo on halfingol goɗɗo lontotooɗo ɓe okkugol teŋe on (maa ko wonaa ɗun) ka cergal ghul’i?

- Hiɓe waawi waɗude ɗun.

• Tuma go’o gorko on hino yaha hara anndaaka ko honto o woni, anndaaka si tawii himo wuuri maa himo maayi ?

- E nder on alhaali ɗon sonnaajo on hino waawi wullitaade fiyaake makko on ka ñaawoowo sari’a on o yamira ɗaɓɓitugol mo duuɓi nayi, si tawii anndaaka hara on gorko majjuɗo maraa jawdi nafkirtee ndi ɓeyngu makko, hara walliyu makko on nafkaali e jawdi mu’un, ñaawoowo on yamiray mo seerugol mo, si tawii o jaɓaali haray karhugol mo waɗɗaaki maa hara gorko on maraa walliyu ñaawoowo on seeriniray mo nodditugol mo.

• Si tawii gorko on waɗanaama kaso haa o maaya hara o waawataa nafkude ɓeyngu makko o jaɓaali seerude mo?

 - E nder on alhaali ɗon hino daganii sonnaajo on wullitagol ka ñaawoowo sari’a on, o humpondira e gorko on o yamira mo seerugol mo, si tawii o jaɓaali hara feere karhugol mo heɓaaki ñaawoowo sari’a on seeray mo e ɗaɓɓere makko.

*******