YEWTERE FII DEWGAL

Ko en noddaaɓe tawegol humugol dewgal-Baaba en an maaki-ka suudu kawtal me’en Baaba en Ali, hiɗen haani eɓɓindanaade telen ka leere jowaɓo ka ɓaawo fanaa e juma aroowo fii yo en wallu kawtal me’en teddungal ngal weltagol fii on welo welo ɗon.

• Humugol dewgal hommbo ?

- Humugol dewgal geɗal makko on Ali,

• Kono Ali ko suka kecco haa jooni ko duuɓi noogay o mari saa’i resugol makko hewtaali taho!

- O heɓii duuɓi noogay wi’aa: hewtaali ka o resta ! Hino tawaa e nder tummbere cukaaku makko ka tawata doole makko ɓanndu yankeeje e hakkil yankooje ɗen fow timmii hino e nder ɗun ngorgu makko ngun.

Baaba en an ɓeyditi: Ɓaawo non ngurku ko ɓittay ɗun e memminay ɗun e nder ngurndan sifa ɗan ɗo’o, awa hino moƴƴani suka resugol law fii yo’o danndu hoore makko yanugol e yiite gollugol ko boni, wonkii ko weeɓitaniiki bone, wano ardi ka Alhgur’aana tedduɗo non:

﴿ وَمَا أُبْرِئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ َلأمّارَةٌ بِالسُوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴾.

{Mi danndataa wonkii an kin, pellet wonkii ko weeɓitanii ki bone, si wonaa hara ko ko jooma an yaafii kon, pellet jooma an ko yaafotooɗo yurmeteeɗo}.

No mi nanirnoo fii waɗugol ko boni (jinaa) mi ɗenƴii, e sifa ɗi’i duuɓi ɗi mi jogii ɗo’o haray gooto e me’en fow hino hersi nde o nanirtee fii yiidugol e sonnaajo wonndeka on tigi hino yiɗi hino hatonnjini e mu’un, yewtugol fii ɗun maa nanugol fii ɗun.

Baaba en an tawi tinii hersa kan ka gite an ɓe maaki:

- E a hersu?

• Eyyo, yewtugol fii renndugol hino hersinii.

- E ɓiƴugol faale on kadi hino hersenii. Wonaa non woniri ?

•  Ko non woniri.

- Kono ɗun ko faale tasakuyee yankeejo neɗɗo timmuɗo fow so’ay mo..Ɗun hino wa’i wa ñaamugol e yarugol e ko wonaa ɗun immorde e haajuuji ɓanndu luttuɗi ɗin.

Wano tawiri tuma kala hatonnjinuɗaa e ñaametee a ñaamay..wano tawiri si tawii a faalaama yarude a yaray. Ko wano non kadi si tawii a hatonnjinii e resude a resay.

• Kono Ali haa jooni ko suka ?

- Tuma go’o haray resugol hino waɗɗii e hoore neɗɗanke.

• Hiɗon maakude tuma go’o resugol hino waɗɗii.. ko waɗɗagol ka sari’a faandi ɗon ?

- Eyyo, hino waɗɗii resugol ka sari’a, si tawii neɗɗanke waawataa munñaade haɗugol hoore makko e waɗugol ko harminaa kon sabu ronkude resugol makko.

• Awa Ali hino suusi reedu fewndo o ƴetti nden feere resugol himo e nder fuɗɗoode ngurndan makko ?

- Himo suusi reedu pellet, ko fellituɗo, gila o so’i haaju o yi’i sukaaɓe suddiiɓe wonuɓe yeeso makko ɓen o faami e hoore rentaare ɗoftiiɗo wonnde tabital makko ngal wonii weeɓitanii ngal lancagol, hay hino gasa laawagol.

Ko e nder ɗun e hoore hersa e kulol e ɓitteende Ali tawi bee yewta baaba en makko faale makko on fii resugol fii yo’o laɓɓin diina makko kan ko o gollirɗo konngol Nelaaɗo meeɗen (s a w):

من تزوج فقد أحرزنصف دينه فليتق الله في النصف الآخر.

{Kala resuɗo haray o laɓɓinii feccere diina makko kan yo’o hulu Allaahu e nder feccere luttunde nden}.

Baaba en an maaki ɗun ɓe watti ɗon:

Resugol ko huunde yiɗaande ka Allaahu seniiɗo on, ko konngol joomiraaɗo seniiɗo on ka nder deftere makko teddunde:

﴿ وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْكُنُواْ إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَةً وَرَحْمَةً ﴾ .

{Hino e aayeeje makko ɗen waɗangol on immorde e hoore mo’on sonnaaɓe fii yo on hoɗu e maɓɓe, o waɗi hakkunde mo’on giggol e yurmeende}.

﴿ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا﴾.

{ Ko kanko woni taguɗo on e wonkii wooti o waɗi e makki}.

Imaamu Baaghiri fillike e maama soro maɓɓe Nelaaɗo Allaahu on (s a w)konngol maɓɓe ngol:

ما بني بناء في الإسلام أحبّ إلى الله عزّوجل من التزويج.  

{Maadi mahaaka e nder lislaamu yiɗaandi ka Allaahu seniiɗo on ɓuri resingol} ɓe maaki: تزوجوا وزّوجوا   {resee resinon}.

Defte hadiise ɗen egganii en wonnde fillaama e Imaamu Ali ( a s) wonnde ɓe maakii:

تزوجوا فإنّ التزويج سنة رسول الله فإنّه كان يقول : من كان يحبّ أن يتبع سنتي فإنّ سنتّي التزويج.

{Resee anndee resugol ko sunna Nelaaɗo Allaahu, anndee hiɓe maakaynoo: Kala faalaaɗo jokkude sunna an on anndee sunna on ko resingol}.

Jantaama wonnde ɓe fillike e baaba en maɓɓe imaamu Baaghiri (a s) wonnde ɓe maakii:

ما أحب أن لي الدنيا وما فيها وأنى بت ليلة وليست لي زوجة.

{Mi yiɗaa nde mi heɓata aduna on e ko woni e nder makko kon e wonnde mi waalii jemma gooto mi maraa sonnaajo}.

Fillaama e imaamu Kazim (a s) wonnde ɓe maakii:

ثلاثة يستظلون بظل الله يوم القيامة يوم لا ظلّ إلاّ ظله : رجل زوّج أخاه المسلم, أو أخدمه, أو كتم له سرً.

{Yimɓe tato ɗuworoyay ɗowdi arsi Allaahu on ñannde darngal ñannde tawi ɗowdi alaa si wonaa ɗowdi makko ndin: Gorko resinɗo siɗɗo mu’un julɗo, maa wallimo, maa suuɗani mo gunndoo}.

Hino ton hara wonaa ɗe’e hadiiseeje ɗo’o joopotooɗe fii yiɗeede resugol, e añugol anngal resugol gorko e suddiiɗo.

• Wi’uɗon gorko e suddiiɗo? Suddiiɗo!!

- Eyyo, anngal resugol hino añaanaa suddiiɗo woo gorko woo, hadiiseeje hino woodi rerɗinɗe sonnaajo e reseede...

Fillaama e imaamu Abii Abdillaahi (a s) wonnde ɓe maakii:

نهى رسول الله (ص) النساء أن يتبتّلن ويعطّلن أنفسهم من الأزواج.

{Nelaaɗo Allaahu on haɗiino sonnaaɓe ɓen nde ɓe haɗata hoore maɓɓe reseede}.

Ko wattii e ɗun hino ton hadiiseeje tinndinayɗe e yaccagol resingol suka suddiiɗo e ronkugol nennugol resingol mo ngol, fillaama e Annabiijo on (s a w) wonnde ɓe maakii:

من بركة المرأة سرعة تزويجها.

{Hino jeyaa e barki sonnaajo yaccagol reseede makko}.

• Awa resugol law ngol hino moƴƴi, Kono baaba en coggu jonnbugol ngol hino satti, ko honto suka heɓata ɗen jawle ɗon fow fii yo’o resu, resugol hino faalaa, hino faalaa.

Lislaamu on hino noddi ɗuytugol nafakka dewal on.

• Ɗuytugol nafakka dewal ngal ?

- Eyyo, lislaamu hino ɗaɓɓi ɗuytugol nafakka dewal ngal.

• Teŋeeji ɗin hino satti ko heewi e yimɓe ɓen hino wullitoo ɗun ?

- Hino yiɗaa fanɗingol teŋe on, ɗuɗɗingol mo hino añaa.

• Ko honɗun wi’uɗon ? ɗuɗɗingol teŋe on hino añaa?!

- Ko non woniri hino añaa, hino yiɗaa fanɗingol mo (teŋe on) fillaama e Nelaaɗo Allaahu on (s a w) wonnde ɓe maakii:

{..ko ɓuri moƴƴude e sonnaaɓe mofte an ɗen.. ko ɓen ɓuruɓe fanɗude teŋe}.

Fillaama e imaamu Baaghiri (a s) wonnde ɓe maakii: {ɓe yewtii fii satteende ka baaba en an, ɓe maaki: Si tawii ko satteende suka sudduuɗo ko ɗuuɗugol teŋe makko on e ronkugol jibinnde}.

Arii e fillayeeji tedduɗi ɗin:

 من بركة المرأة قلة مهرها, ومن شؤوها كثرة مهرها.

{Hino jeyaa e barki sonnaajo fanɗugol teŋe makko on, hino jeyaa e satteende makko ɗuuɗugol teŋe makko on}.

Baaba en an maaki ɗun ɓe miijitii seeɗa ɓe maaki ko ɓe semmbinirɓe maaku maɓɓe on:

Nelaaɗo Allaahu on (s a w) resiniino geɗal maɓɓe on neene Faatimatu Zahraa’ (a s) Imaamu Ali Ibnu Abii Taalibi ( a s) e teŋe fanɗuɗo..

Imaamu Saadighi (a s) ɓe maaki:

{Nelaaɗo Allaahu on resiniriino Seyyina Alliya dolloke maɓɓe njanndi on (teŋe)}.

Imaamu Abuu Jaafara (a s) fillike wonnde danki neene Faatimatu Zahra (a s) ɓe maaki:

{Hari danki Faatima kin ko guril baalii ɓe fontayno ngil ɓe weƴƴita ko ɗon ɓe ɗaanotonoo kamɓe imaamu Ali (a s)}.

Mi wi’i baaba en an: Ella on ko ɓay suka on haray maraa ko nafka si tawii o resii, maa wi’en wonnde ko hulugol tampere nden ɓaawo resugol ngol? Ko kulol lorra kan? Ko kolol wata o ronku heɓude ko’o jonna ɓeynguure makko nden ?

Baaba en an maaki: Allaalu seniiɗo on hino wi’a ka nder deftere makko teddunde:

﴿ وَانْكِحُواْ الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِن عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُواْ فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ الَّلهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّلهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴾ .

{Resinee alyatiimaaɓe ɓen e mo’on, e jiyaaɓe ɓen e mo’on e moƴƴuɓe ɓen, e horɓe mo’on ɓen, si tawii wonii ko ɓe waasuɓe Allaahu on alɗinayɓe e ɓural makko, Allaahu on ko yaajuɗo dokkal ko annduɗo (ko hommbo hanndi e dokkal).

Imaamu Saadighi (a s) watti e  hoore o’o aaya ɗo wano filloraa e maɓɓe non: {kala saliiɗo resude kulol lorra haray o jikkii Allaahu on bonnde joomiraaɗo seniiɗo on hino wi’a: Si tawii ko ɓe waasuɓe Allaahu on alɗinirayɓe ɓural makko ngal}.

Mi wi’i: Jooma jawdi en e jogiiɓe nokkeeli toowuɗi e nder jamaa on hino wi’a ka raɓɓinɗinaade:

Wonnde ɓe resintaa suka suddiiɗo on si wonaa gorko jogiiɗo jawdi nanondirɗo, si tawii non mo o faalaa on lanndaaki-wonnde kala yimɓe go’o hino lanndaade-jiwo on heddoo ɗon hara resaaka.

- Baaba en an maaki: Accu mi addane feere lislaamu nden e gorko haanuɗo e nder ɓataake fillaaɗe immorde e imaamu Baaghiri (a s) e jaabawol maɓɓe ngol e fii ɗun. Filaama wonnde Ali Bun Saabat winndaniino imaamu on kaydi himo lanndoo fii jiwɓe makko ɓen wonnde o heɓaali hay e gooto nanndo makko, imaamu on (a s w) winndanimo jaabii mo:

{Mi faamii ko yewtuɗaa fii jiwɓe ma’a ɓen e wonnde a heɓaali hay e gooto mo yerondirɗaa wata ndaaru ɗun yo Allaahu on yurmema.

Anndu wonnde Nelaaɗo Allaahu on maakii: Si tawii neɗɗo mo needi mu’un e diina mu’un welata on lanndike resinee mo, si tawii on waɗaali ɗun fitina e bone heewuɗo waɗay ka nder leydi}.

Baaba en an accimmi e nder nde’e toɓɓere ɗo’o miɗo muti e nder miijooji an, miɗo miijitoo aadaaji lorrayɗi bakondirɗi e nder jamaanuuji bonuɗi, ɗun lanni mutude e nder ngu’u jamaanu me’en.

Lislaamu hino noddi e ɗuytugol nafakkaaji resugol ngol, finaa tawaaji ɗin hino lunndaade lislaamu on.

Lislaamu on hino noddude ɗuytugol teŋeeji ɗin, finaa tawaa on hino lunndaade ɗun.

Lislaamu on hino wi’ude resee wata on hulu tammpere, enen hiɗen lunndaade ɗun.

Lislaamu on hino waɗude njikku moƴƴu e diina peesirgal fii resugol, jamaa on hino waɗude peesirɗe go’o, hino gasa hara fuɗɗoode majje on ko dartagol e kippoodiiji kippoodiiji hakkunde jamaa on.

• No alansaraa on yonirnoo min e baaba en an men yahi ka suudu kawtal amen baaba en Ali ka dewgal ngal wonaa humeede ɗon.

Mi yewtay on fii humugol dewgal Alii ngal wano mi yi’iri non.

Salon maɓɓe on hari hino heewi tew noddaaɓe conci laabaaɗi heewete gite ɗen ka yeƴƴitorɗaa woo, welo welo hino heewi tew gite yimɓe ɓen, ndayguuji ɗin hino jalbini salon on fow, tawi junnganɗe piindi ndaneeri hino e salon on cenɗe ɗen fow.

Ali resuɗo on hino jooɗii ka binnde salon, ka binnde dammbugal nderndewal, seyyiduujo karamokoojo hino toolii takko makko, diina kan hino feeñi ka yeeso makko.

Salon on hino deƴƴi lew, on tuma karamokoojo on immii yewti e konngol toowungol himo yewtude suka jiwo wonuɗo ka nder suudu on ɓaawo o janngii yoga e aayeeje e hadiiseeji tedduɗi: Ko an yo Faatimatu hiɗa yiɗi yomi wonu wakiilu ma’a, nde mi resinaymaa o’o suka ɗo’o Ali geɗal Muhammadu e hoore teŋe mo emmbere mu’un woni mbuuɗi teemeɗɗe jowi laaɓuɗi, si tawii a newnii wi’u: (Ko’a wkiilu an).

Suka debbo on jaabii e hito fanɗungo, e hoore karahan nanirtaa, o wi’i: Mi waɗiima wakiilu.

No o wi’irnoo: (Mi waɗiima wakiilu), karamokoojo on jaɓi wonugol wakiilu on, jamaa on fow sintiri ka nder suudu.

Fow moosi, karamokoojo on fewti suka wonuɗo e resude on Ali o wi’i mo: Mi resinii ma wakiilu an on Faatima geɗal moodi Ahmadu on e hoore teŋe mo emmbere mu’un woni mbuuɗi teemeɗɗe jowi, suka resuɗo on jaabii kisan: Mi jaɓii resineede nden.

• Ko fii honɗun teŋe fanɗuɗo waɗantee ?

- Ko ɗun woni teŋe on mo sunna Nelaaɗo Allaahu on (s a w) waɗani sonnaaɓe gomɗimɓe ɓen teemeɗɗe jowi Dirhamu  kaalisi ɗun ko wano yiiruɗaa non.

• Mi wi’i baaba en an: Enee oo jommbajjo Fatima himo waawi resinde hoore makko hara wonaa e laawol o’o karamokoojo?

Ɓe maaki: gorko on e sonnaajo on hino waawi humannde dewgal ngal hoore maɓɓe hara wonaa goɗɗo ɓe rewi, gooto kala e maɓɓe hino waawi halfinnde goɗɗo ko lontoomo ka humugol dewgal.

• Ko honno ɗun woniri ?

- Si tawii suka suddiiɗo on wi’ii e misal: (Mi resiniima hoore an) gorko on wi’a kisan (Mi jaɓii resineede nden) o wi’ataa (mi jaɓii dewgal ngal). Ɗun ɗo’o ko si tawii dewgal ngal ko dewgal duumii ngal.

• Enee dewgal hino ton ngal duumaaki ?

- Eyyo, hino ton dewgal waghintinaa ngal waɗirayngal sabu dummune ɗen e teŋe on, dummunne on hino anndoroo ñalaande maa lewru maa hitaande maa ko nanndi e mu’un ko tawata ɓeydotaako e ngurndan goɗɗo e maɓɓe ko ɓuri heewude kon, hino daganiiɓe ɓe ɗiɗo non-wano woniri ka dewgal duumiingal-humangol hoore maɓɓe dewgal ngal maa halfingol lontotooɗo ɓe e mu’un, si tawii ɓe humanii dewgal ngal hoore maɓɓe sonnaajo on wi’ii gorko on e piyude e misal: (zawwajtuka nafsii muddatu sanatin bi diinaarin) Mi resiniima hoore an emmbere hitaande e hoore teŋe mbuuɗu gooto) gorko on wi’a kisan: (ghabiltu tazwiija) mi jaɓii resineede nden, haray dewgal ngal hino selli.

• Si tawii ɗun timmii ?

Si tawii ɗun timmii, suddiiɗo on wonay sonnaajo makko, hara himo daganii moodi makko, ko aldaa e ronindirgol hakkunde maɓɓe, waɗɗaaki e gorko on nafkugol sonnaajo on, wonaa kadi waalugol ka makko.

Si tawii dummunne fottooɗe ɗen lannii haray o harma-nii mo, si tawii non ko ka dewgal duumii ngal haray sonnaajo on hino daganii mo haa aduna lanna fannii o seedaali e makko.

Humugol dewgal hino mari sartiiji:

• Ko honɗi woni ɗin ?

- Konnguɗi ɗiɗi wowlugol ngol e jaɓugol ngol, welondirgol ngol maa fottugol tun yonataa, foti ko ka dewgal duumiingal foti wonaa ka duumiingal, wano tawiri kadi winndugol yonataa ko aldaa e konngol. A janngii jooni tafoodi humugol dewgal ngal e nder ko feƴƴi kon.

2-Faandagol sinncugol ngol ka waɗugol tafoodi ndin, ko woni ɗun ko nde gorko on e suddiiɗo on faandotoo waɗugol dewgal ngal, suddiiɗo on faandoo ka konngol makko: (zawwajtuka nafsii) (mi resiniima hoore an) wonugol mo sonnaajo makko, ko wano non gorko on kadi faandorta ka konngol makko: (ghabiltu-tazwiij) (mi jaɓii resineede nden) jaɓugol wonugol moodi makko ko wano non kadi si tawii ko halfinaaɓe lonntagol gorko on e debbo on.

3-Welondirgol gorko on e suddiiɗo on. Ko himmi e ɗun ko jaɓugol maɓɓe ngol ka ɓernde ɓe ɗiɗo non.

• Tuma go’o sonnaajo hino waawi jaɓude kono hara himo hersi ?

- Faale makko on ka ɓernde yonay, ko o hersata kon lorrataa few.

4-Toɗɗagol gorko on e suddiiɗo on ka tawata gooto kala e maɓɓe anndoray e oya innde nden maa sifa on maa joopannde nden, humugol dewgal ngal sellataa si gorko wi’ii gorko go’o: Mi resiniima gooto e ɓe’e sukaaɓe an jiwɓe ɗo’o hara o toɗɗaaki gooto e maɓɓe.

5-[Humugol dewgal ngal ka haala aarabu si tawii hino newii].

• Si tawii non ɗun newaaki ?

- Haalaaji luttuɗi faaminayɗi resugol ɗin yonay, maa ɓe halfina waawuɗo haala aarabu kan, walfinaaɗo on waɗa ka haala aarabu.

6-Hellifeede e marugol hakkil fii humoowo dewgal ngal.

Baaba en an ɓeyditi:

Si tawii ɗi’i sartiiji ɗo’o timmii haray finnde nden sellii sonnaajo on daganike moodi mu’un ɓaawo humugol dewgal ngal.

• Kisan, hay peera on waɗaaka ?

- Eyyo, finnde nden daginay gorko on ɓeyngu makko.

Kono ko adii ɗun hiɗa haani faamude wonnde sellugol dewgal suddiiɗo yottiiɗo kellefuyee jiwo hino yowitii e duŋayee baaba en makko maa soro makko ka baaba[hay si tawii ko kanko fawtii hoore makko].

• Mo wonaa jiwo non ?

- Himo waawi ndaarannde hoore makko fii resegol mo ngol ɓen.

• Si tawii gorko resii suddiiɗo e tippude wonnde ko’o jiwo, ɓaawo resugol mo ngol ɓannganii mo wonnde wonaa non woniri ?

- Himo waawi firtude dewgal ngal.

• Si tawii non o firtali ?

- On tuma himo waawi ɗuytude coggu teŋe makko on yeru emmbere wonunde hakkunde tege jiwo e mo wonaa jiwo.

• Enee gorko hino waawi jommbude kala suddiiɗo mo’o faalaa ?

- Himo waawi jommbude si wonaa sonnaaɓe harmamɓe mo resugol.

Hino jeyaa e ɓen sonnaaɓe :

1-Yamma makko e pati makko e baaba en makko.

2-Ɓiɗɗo makko jiwo e ɓiɓɓe jiwɓe ɓiɗɗo makko korko.

3-Banndiraawo makko e ɓiɓɓe mu’un rewɓe ɓen e ɓiɓɓe ɓen ɗon rewɓe ɓen.

4-Ɓiɓɓe rewɓe kotiraaɓe makko ɓen maa minñiraaɓe makko ɓen.

5-Yaayiraaɓe makko ɓen e neeniraaɓe makko ɓen (foti ko minñiraaɓe yumma makko maa ko jaajiraaɓe maɓɓe).

6-Neene ɓeyngu makko patiraaɓe makko ɓen ka neene e ka baaba, hay si tawii o naatidaali e ɓeyngu makko.

7-Suka suddiiɗo ɓeyngu makko mo’o naatidi e mu’un.

8-Sonnaajo baaba en makko e soro makko.

9-Sonnaajo ɓiɗɗo makko e taaniraawo makko.

10-Miñan maa jaaja ɓeyngu makko fannii himo wonndi e ɓeyngu makko, ɓaawo hawtindirgol neene goo-tooɓe ɗiɗo dagaaki.

• Si tawii ɓeyngu makko maayii, hino daganiimo resugol miñan makko ?

- Ko non woniri ɗun hino daganii mo.

11-Yumma makko ka muynugol (muyninɗo mo on) e ɓiɓɓe makko suddiiɓe ɓen e ko wonaa ɓeeɗo immorde e harmirɓe dammbe ɓaawo kala ko harmiri sabu dammbe hino harmiri sabu muynugol.

Ɗun ɗo’o daganaaki baaba en muynoowo on resugol ɓiɓɓe muyninoowo on tigi [wonaa kadi ɓiɓɓe gorko mo boobo on yari ɓiraaɗan e mu’un e ɓe boobo on kafi ɓiraaɗan ɓen] e wonnde le wonaa kala muyningol addata harmingol ko woni ko bee sartiiji timma:

a) Nde tawata muynugol ngol ko ka enɗi, wonaa e laawol go’o, ɓiraaɗan sonnaajo alaa batte harmingol si boobo on ko muynirɗe moƴƴinaaɗe ɗen.

b) Hara duuɓi muynoowo on feƴƴaali duuɓi ɗiɗi, si tawii o muynii maa o timminii muynugol ngol ɓaawo ɗun haray alaa batte.

c) Hottagol muynan ɗan emmbere (ka ɓanndu ndun ɓeydotoo ƴi’e ɗen tiiɗa) si tawii sikkitaama nde tawata ɗun waɗii, haray muynugol (jemma e ñallorma) yonay maa (muynanɗe sappo e jowi) si tawii on tigi fellitaali ronkude heɓagol batte e (ka ɓanndu ndun ɓeydotoo ƴi’e ɗen tiiɗa) on tuma on tigi gollitiray ihtiyaatu on.

Hino maandinaa ka eɓɓoore jamaanu yankoore-jemma e ñalorma-nde tawata ko muynugol ngol, ko ɗun woni ñaametee boobo on ka tawata tuma o faalaa woo o muynay. Si tawii o haɗaama e saa’i go’o maa hara o ñaamii goɗɗun go’o maa ɓiraaɗan e muyninayɗo go’o ɗun ɗon battintaa [hino sartinaa yo taw muynoowo on ka dummune arano ko weelaaɗo fii yo’o muynu moƴƴa hara ka lannoode himo ɗonɗiti].

Hino tawaa ka emmbere ɗuuɗaal yankoore -muynanɗe sappo e jowi-jokkondirgol muynanɗe ɗen, nde tawata muynannde e sonnaajo go’o ukkaaki hakkunde majje e nde tawata muynannde bee hino timmi, yo taw muynoowo on hino weelaa o muyna haa o haara.

Hino ton ñaawooje hertiiɗe fii muynugol defte fighiha ɗen hino yanñi fii ɗun, hiɗa waawi yiltitaade e majje si tawii hiɗa faalaa ɓeydaade.

• Si tawii goɗɗo resii emmbere sartiiji ɗi sari’a lislaamu on wallini ɗin ?

- Haray ɓeyngu makko daganike mo wano mi wi’irmaa non, kanko sonnaajo on kadi himo haani ɗoftaade moodi makko hara o salanaaki mo si wonaa hara ko nganto sari’a yankewo, wano tawiri hino harmani sonnaajo resaaɗo dewgal duumiingal yaltugol ka suudu makko si wonaa e duŋayee moodi makko.

E banŋe go’o hino waɗɗii gorko on nafkugol ɓeyngu makko mo’o resi dewgal duumiingal, gila e ñaametee e hoɗo e conci ko holnata ngurndan makko ɗan.

Wano tawiri daganaaki mo ronkugol yiidugol e ɓeyngu makko ko ɓuri lebbi nayi si tawii ko jiwo si wonaa hara himo yiɗi, maa hara nganto jaɓaango hino woodi wono lorra maa ɓitteende.

• Si tawii gorko on nafkaali ɓeyngu makko no haaniri non ?

- Haray nafkugol mo wonii ñamaande e hoore makko. Si tawii o jaɓaali haray hino daganii sonnaajo on ƴettugol e jawdi makko ndin hara o lanndaaki mo.

Miɗo ɓeydannde ma yoga e ñaawooje himmuɗe e nder ɗe’e toɓɓe arayɗe ɗo’o.

1-Ndaarugol awra goɗɗo hino harmi foti ko gorko foti ko suddiiɗo [hay si tawii ko paykun senndindir kun]si wonaa hakkunde gorko e ɓeyngu mu’un.

2-Hino harmani gorko janano ndaarugol ɓanndu e sukundu sonnaajo janano, si wonaa yeeso ngol e newe ɗen, ɗin ɗon ɗiɗi hino daganiimo ndaarugol hara wonaa e dakmitaare, wano tawiri hino harmani sonnaajo ndaarugol ɓanndu gorko janano e nder ko tawata hinaa wowtaa ɗun ronkeede suuɗeede wano hoore nden e juuɗe ɗen e teppe ɗen, ɗun ɗo’o hino dagii ndaarugol e ɓanndu makko ndun ko aldaa e dakmitaare.

3-Korko hino waawi ndaarude e ɓanndu gorko ɗimmo makko ko aldaa e dakmitaare, suddiiɗo kadi hino waawi ndaarude ɓanndu suddiiɗo ɗimmo makko ko aldaa e dakmitaare, sonnaajo hino waawi ndaarude ɓanndu gorko mo tawi hino harmani resugol mo ko aldaa e dakmitaare si wonaa awra on e nder ko jantaa kon fow.

Ko e hoore ɗun, hino daganii gorko ndaarugol ɓanndu yumma makko maa banndiraawo makko maa yaaye makko maa neeniraawo makko e ɓiɗɗo siɗɗo makko (kotoo makko maa miñan makko) e ɓiɗɗo banndiraawo makko e ɓiɗɗo kaawu makko e ɓiɗɗo yaaye makko.

• Ɓeyngu kotoo makko e ɓiɗɗo bappa makko e ɓiɗɗo yaaye makko e ɓiɗɗo kaawu makko e ɓiɗɗo neeniraawo makko ?

- Wonaa non woniri..dagantaako mo ndaarugol ɓe ko ɓe jananɓe e makko.

Baaba en an maaki ɗun ɓe ɓeyditi:

4-Hino waɗɗii sonnaajo nde o suuɗata sukundu makko ndun e ɓanndu makko ndun e kala ko dagaaki e  makko ndaarugol kon immorde e worɓe janamɓe [hay paykun senndidir kun si tawii ɗun adday memmingol sahawu makko on] yeeso ngon e newe ɗen ɗun sonnaajo hino waawi fenñinannde ɗun yeeso worɓe janamɓe ɓen si tawii o hulalaa yunugole ko harmi hara kadi fenñingol ngol wonaa luɓugol gorko on e ko harmi si woanaa ɗun haray fenñingol ngol hino harmi e mbaadiiji ɗin ɗiɗi non.

5-Gorko hino waawi ndaarude ko aldaa e sahawu e rewɓe heeferɓe ɓen e ndaarugol rewɓe ɓe wattotaako conci ɓen ɓe accataa ɓoorugol ɓalli maɓɓe ɗin e cukuli maɓɓe ɗin si tawii ɓe haɗaama ɗun, ɓaawo sifa ɓen ɗon yamirgol ko moƴƴi haɗa ko añaa nafataa.

6- Si tawii gorko faalaama resude suddiiɗo o suɓike mo fii ngurdan makko ɗan haray hino daganii mo ndaarugol ɓandu makko ndun wano yeeso makko ngon sukundu makko ndun e daande makko nden e newe makko ɗen e belenji makko ɗin ko aldaa e sahawu.

• Ko adii humugol dewngal ngal daganii mo ndaarugol mo kaa ko ɓaawo humugol dewgal ngal ?

- Himo waawi ndaarude mo yewtida e makko ko adii dewgal ngal humeede, hay ko adii o toraade mo fii yo’o yi’an hoore makko ngari makko kin si’o lanndoo resugol.

7- Ñawndoowo hino waawi ndaarude ɓanndu suddiiɗo, e meemugol ɓanndu ndun, si tawii ñawndugol ngol ko bee o meema maa o ndaara-ɓanndu ndun- ɗun ɗon ko si tawii wonii sonnaajo on waawataa ñawndaade si wonaa ka ñawndoowo gorko, si tawii ñawndoowo suddiiɗo hino woodi haray hino waɗɗii mo yahugol ñawndowoo ka ñawndoowo suddiiɗo haray haananaa mo yahugol ñawndoyoo ka ñawndoowo gorko on.

8- Gorko julɗo hino waawi resude sonnaajo mi yimɓe deftere ɓen[1] ko mi faandii wi’ugol e ɗun ko debbo annasaara yankeejo maa al yahuudi yankeejo si tawii ko dewgal waghintinaa ngal.

• Kono on sonnaajo ɗon wonaa julɗo wonaa gomɗinɗo o fiɓaa dagagol dewgal waghitinaa ngal ?

- Fii kala ɗun hino sella resugol mo dewal waghintinaa ngal.

9-Daganaaki gorko resugol ko ɓuri suddiiɓe nayo dewgal duumiingal himo mari hagghee seedugol e sonnaa-ɓe makko ɓen tuma kala o faalaa.

• On yewtaali lan fii cergal.

Mi yewtete fii maggal.

- Miɗo saati maa yewtude fii maggal e nder yewtere meeɗen aroore nden si tawii Allaahu on jamii, saa’i me’en on hino fanɗi jooni.

• Moƴƴi, accen haa yewtere me’en aroore nden, si Allaahu on jamii, yewtere fii cergal nden.

* * * * * *