ХУМСУН ХЯРЪЛЯНМЯСИ |
Мясяля 1804: Хумс ики щиссяйя бюлцнмялидир: онун йарысы сеййидлярин щиссясидир. О, фягир, йетим вя йа сяфярдя мющтаъ галмыш сеййидляря верилмялидир. Онун диэяр йарысы Имамын (я) пайыдыр ки, ону бу заманда эяряк ъамицш-шяраит мцътящи-дя версинляр, йа да онун иъазя вердийи бир йердя хярълясинляр. Лазым ещтийата эюря о мцътящид, цмуми ъящятляри билян я’лям мцътящид олмалыдыр.
Мясяля 1805: Хцмс верилян йетим сеййид, эяряк фягир олсун. Лакин сяфярдя чятинлийя дцшмцш сеййидя, вятяниндя фягир олмаса да, хумс вермяк олар.
Мясяля 1806: Сяфярдя чятинлийя дцшмцш сеййидин сяфяри, эцнащ олан бир сяфяр оларса, ваъиб ещтийата ясасян, эяряк она хумс верилмясин.
Мясяля 1807: Ядалятли олмайан сеййидя хумс вермяк олар. Амма он ики имама (я) инанмайан сеййидя эяряк хумс верилмя-син.
Мясяля 1808: Хумсу эцнащ ишдя сярф едян сеййидя хумс вер-мяк олмаз, щятта, хумс вермяк онун эцнащ етмясиня кюмяк едярся, ещтийат ваъибя эюря эяряк она хумс вермясинляр, щят-та ону эцнаща сярф етмяйяъякся беля. Щямчинин ещтийат ваъиб одур ки, шяраб ичян, намаз гылмайан вя йа ашкар эцнащ едян бир сеййидя хумс вермясинляр.
Мясяля 1809: ''Сеййидям'' дейян шяхся, бу сюзцня ясасян, хумс вериля билмяз. Амма яэяр ики адил шяхс онун сеййид олдуьуну тясдиг едярся вя йа инсан онун сеййид олмасына йягин вя йа ямин оларса, она хумс вериля биляр.
Мясяля 1810: Юз шящяриндя сеййид олмасы иля мяшщур олан шяхся, яэяр инсанын онун сеййид олмасына хатиръямлийи, йа йя-гинлийи олмаса да, хумс вермяк олар.
Мясяля 1811: Ханымы сеййидя олан бир шяхс, ваъиб-ещтийата ясасян, юз хумсуну онун юзцнцн хярълямяси цчцн она веря бил-мяз. Амма яэяр башгаларынын хяръини юдямяк о гадына ва-ъиб олса, беля ки, о да онларын хяръини юдяйя билмяся, онлара хярълямяси цчцн, яри она хумс веря биляр. Щямчинин ваъиб-дян гейри-няфягяляря сярф етмякдян ютяри она хумс вериля биляр.
Мясяля 1812: Яэяр бир киши сеййидин вя йа инсанын юз арва-ды олмайан бир гадын сеййидин хярълярини тя’мин етмяк инса-на ваъиб олса, ваъиб ещтийата ясасян онун йемяйини, палтарыны вя диэяр ваъиб хярълярини хумсдан веря билмяз. Амма ваъиб олмайан мясряфляриня хярълямяси цчцн она бир мигдар хумс вермясинин манечилийи йохдур.
Мясяля 1813: Хяръи башгасынын цзяриня ваъиб олан бир фягир сеййидя, яэяр о шяхс хяръини вермя эцъцня сащиб олмаса вя йа вермя эцъцня сащиб олдуьу щалда вермяся, она хумс вер-мяк олар.
Мясяля 1814: Ваъиб ещтийат одур ки, бир илин хяръиндян ар-тыг бир фягиря хумс верилмясин.
Мясяля 1815: Яэяр инсан, йашадыьы шящярдя мцстящягг бир сеййид тапмаса эяряк башга шящяря апарсын. Щятта яэяр юз мянтягясиндя мцстящягг олса да, башга шящяря апара биляр, бу шяртля ки, хумсу вермякдя сящлянкарлыьа йол вермясин. Щяр щалда, яэяр тяляф олса, щярчянд ону горуйуб сахламагда сящлянкарлыг етмяся беля, заминдир вя ону апармаг хяръини хумсдан эютцря билмяз.
Мясяля 1816: Яэяр шярият щакиминин вя йа онун вякилинин тяряфиндян вякил олараг хумсу алса, онун ющдясиндян эютц-рцлцр. Яэяр икисиндян биринин ямри иля хумсу алыб бир шя-щярдян башга шящяря апарса вя сящлянкарлыг олмадан тяляф олса, замин дейил.
Мясяля 1817: Малы щягиги (реал) гиймятиндян артыг щесаб едиб хумс олараг вермяк ъаиз дейилдир. 1756-ъы мясялядя дя гейд олундуьу кими, шярият щакиминин иъазяси олмадан пул-дан башга, диэяр бир малы хумс олараг вермяк мцтлягян мя-щялли-ишкалдыр.
Мясяля 1818: Мцстящяггдян тялябкар олан, (она боръ вер-миш олан шяхс) юз тялябини хумс явязи щесаб етмяк истяся, ва-ъиб ещтийата ясасян, йа эяряк шярият щакиминдян иъазя алсын, йахуд да хумсу мцстящяггиня вермяли вя сонра мцстящягг олан шяхс ону юз боръунун явязиня она эери гайтармалыдыр. Мцс-тящягг олан шяхсдян вякаляти олараг хумсу онун тяряфиндян эютцрцб, боръун явязиня эери дя ала биляр.
Мясяля 1819: Мал сащиби, хумсу мцстящяггиня вериб она, хумсу юзцня гайтармасыны шярт гойа билмяз.
Мясяля 1820: Ашаьыда сайылан бу бир нечя шейин зякаты ва-ъибдир:
1) Буьда
2) Арпа
3) Хурма
4) Кишмиш
5) Гызыл
6) Эцмцш
7) Дявя
8) Иняк
9) Гойун
10) Лазым ещтийата ясасян тиъарят малы (сярмайя)
Бу он шейдян бириня (гаршыда изащ едиляъяк шяртлярля) сащиб олан шяхс, эяряк мцяййян бир мигдарыны дейилян мяс-ряфлярин бириня версин.
Мясяля 1821: Зякат яввялдя дейилян он шейдя, анъаг малын сонрадан дейиляъяк нисаб (юлчц) мигдарына йетишдийи, инса-нын шяхси малы олдуьу вя сащибинин азад олдуьу тягдирдя ва-ъиб олар.
Мясяля 1822: Шяхс он бир ай иняк, гойун, дявя, гызыл вя эц-мцшя сащиб оларса, бахмайараг ки, 12-ъи айын яввялиндя она зякат ваъиб олур, амма эяряк щямин ил тамам олдугдан сонра, нювбяти илин яввялини, 12-ъи айын тамамындан сонра щесаб етсин.
Мясяля 1823: Зякатын гызыл, эцмцш вя тиъарят малында ва-ъиб олмасы онун сащибинин бцтцн ил бойу аьыллы вя щядди-бцлуьа йетмиш олмасы иля шяртлянир. Амма буьда, арпа, хур-ма, кишмиш, дявя, иняк вя гойунда онларын сащибинин щядди-бцлуьа чатмасы вя аьыллы олмасы шярт дейилдир.
Мясяля 1824: Буьда вя арпайа зякат о вахт ваъиб олур ки, он-лара буьда вя арпа дейилсин. Кишмишин зякаты ися, онун цзцм олдуьу заман ваъиб олур. Хурманын зякаты да, яряб она ''тямр'' дедийи вахт ваъиб олур. Амма онун нисабыны нязяря алмаг (вя зякатыны вермяк) заманы гурудуьу вахтдыр; буьда вя арпанын зякатынын ваъиб олмасы хырманда самандан айрылдыьы вахт-дыр; хурма вя кишмишдя ися онлары дярмя заманыдыр. Яэяр бу вахтда цзцрлц сябяб олмадан, еляъя дя мцтящягг ола-ола зя-каты вермяйи тя'хиря салса вя тяляф олса, малик она заминдир.
Мясяля 1825: Яввялки мясялядя дейилян буьда, арпа, киш-миш вя хурмайа зякатын ваъиб олмасында, онларын сащибинин онлардан истифадя (тясяррцф) едя билмяси шярт дейилдир. Де-мяли, яэяр мал сащибинин, йахуд онун вякилинин ялиндя олма-са да, мясялян; бир шяхс онлары гясб етмиш олса, щяр вахт яли-ня чатса, зякаты ваъиб олар.
Мясяля 1826: Иняк, гойун, дявя, гызыл вя эцмцшцн сащиби, илин бир щиссясиндя сярхош вя йа бищуш оларса, зякат ондан сагит олмаз. Щямчинин яэяр буьда, арпа, хурма вя кишмиш зя-катынын ваъиб олдуьу заман сярхош вя йа бищуш оларса да, щюкм ейнидир.
Мясяля 1827: Буьда, арпа, хурма вя кишмишдян башга шей-ляря зякатын ваъиб олмасында, сащибинин шяр'ян вя тякви-нян онда тясяррцф етмяйя мцгтядир (йя’ни гцдрятли) олмасы шяртдир. Демяли, яэяр бир шяхс ону е'тина олунаъаг бир заман ярзиндя гясб етмиш олса вя сащиби шяр'ян ону тясяррцф етмяк-дян мящрум едилярся, онун зякаты йохдур.
Мясяля 1828: Яэяр гызыл, эцмцш вя йа бунлар кими зякат ва-ъиб олан бир шейи боръ алса вя бир ил сахлайарса, эяряк онун зякатыны версин. Боръ верян шяхся ися бир шей ваъиб дейил-дир. Амма яэяр боръ верян шяхс онун зякатыны верся, боръ аланын цзяриндян эютцрцлцр.
Мясяля 1829: Буьда, арпа, хурма вя кишмишин зякаты нисаб щяддиня чатдыглары вахт ваъиб олур. Онларын нисабы цч йцз са’-дыр. Йя’ни бя'зиляринин дедийиня эюря, тягрибян 847 кило-грамдыр.
Мясяля 1830: Зякаты ваъиб олмуш буьда, арпа, хурма вя цзц-мцн зякатыны вермяздян яввял, ондан бир мигдарыны юзц вя аиляси йейярся вя йа зякат ниййяти олмадан фягиря верярся, сярф етдийи мигдарын да зякатыны вермялидир.
Мясяля 1831: Яэяр буьда, арпа, хурма вя кишмишин зякаты ваъиб олдугдан сонра онун сащиби юлярся, онун малындан зя-кат мигдары верилмялидир. Амма яэяр зякат ваъиб олмаздан яввял юлярся, варислярдян щансы биринин щиссяси нисаб миг-дарында оларса, о юз пайынын мигдарыны вермялидир.
Мясяля 1832: Шярият щакиминин тяряфиндян зякаты топла-маьа мяс’ул едилян шяхс, буьда вя арпанын самандан айрыл-дыьы хырман заманы, хурма вя цзцмцн дя гурудуьу вахт зякаты тяляб едиля биляр. Бу тягдирдя яэяр бунларын сащиби зякат вермяся вя зякаты ваъиб олан шей тяляф олуб арадан эедярся, онун явязини вермяйя борълудур.
Мясяля 1833: Яэяр хурма вя цзцм аьаъына вя йа буьда вя йа ар-па якининя сащиб олдугдан сонра, онларын зякаты ваъиб олар-са, онун зякатыны вермялидир.
Мясяля 1834: Яэяр буьда, арпа, хурма вя цзцмцн зякаты ва-ъиб олдугдан сонра, якини вя йа аьаъы сатарса, эяряк сатыъы онларын зякатыны версин. О, зякаты верярся, алыъыйа бир шей ваъиб олмаз.
Мясяля 1835: Яэяр инсан буьда, арпа, хурма вя йа кишмиш алыб сатанын онларын зякатыны вердийини бился вя йа вериб-вермядийиндя шякк едярся, она бир шей ваъиб дейилдир. Амма яэяр онларын зякатыны вермядийини билярся, эяряк юзц онла-рын зякатыны версин. Амма яэяр сатыъы ону алдадарса, зяка-ты вердикдян сонра, зякатын мигдарыны ондан тяляб едя би-ляр.
Мясяля 1836: Яэяр буьда, арпа, хурма вя кишмишин аьыр-лыьы йаш икян нисаб мигдарына йетишярся вя гурудугдан сон-ра бу мигдардан аз оларса, онун зякаты ваъиб олмаз.
Мясяля 1837: Буьда, арпа вя хурма гурумаздан яввял сярф едилярся, онларын гурусунун юлчцсц нисаб мигдарында олар-са, эяряк онлары зякаты верилсин.
Мясяля 1838: Хурма цч гисмдир:
1. Гурудулан хурма; онунла баьлы зякат щюкмц яввялдя дейи-либ.
2. Йаш икян истифадя едиля билян хурма.
3. Йетишмяздян яввял йейилян хурма;
Икинъи гисм хурманын гурусу нисаб мигдарына йетишяъяк мигдарда оларса, онун зякатыны вермяк ещтийат мцстящябб-дир. Защир одур ки, цчцнъц гисмин зякаты ваъиб дейил.
Мясяля 1839: Зякаты верилмиш буьда, арпа, хурма вя киш-миш инсанын йанында бир нечя ил галарса, зякаты йохдур.
Мясяля 1840: Яэяр буьда, арпа, хурма вя кишмиш йаьыш, йа-худ чай суйу иля суварыларса вя йа Мисирдяки тарлалар (якин сащяляри) кими, йерин рцтубятиндян истифадя едярся, онун зякаты 10/1-дир. Амма яэяр ведря вя бу кими шейлярля сувары-ларса, онун зякаты 20/1-дир.
Мясяля 1841: Яэяр буьда, арпа, хурма вя цзцм щям йаьыш суйу иля, щям дя ведря вя бу кими шейлярля суварыларса, бу тягдир-дя, црфцн нязяриндя ''ведря вя бу кими шейлярля суварылдыьы'' сайыларса, онун зякаты 20/1-дир. Яэяр ''чай вя йаьышла сува-рылды'' дейярлярся, онун зякаты 10/1-дир. Яэяр ''щяр икисиля дя суварылырды'' – дейярлярся, онун зякаты 40/3-дцр.
Мясяля 1842: Яэяр ъамаатын сюзцндян онларын ня сюйля-дийиндя шякк едярся вя суварма ишини, халгын щяр икисиля дя суварылмышдыр вя йа мясялян; йаьышла суварылмышдыр – де-дийи шякилдя олдуьуну билмязся, 40/3 – вермяси кифайятдир.
Мясяля 1843: Яэяр ъамаатын онун щяр икисиля суварылыб, йохса ведря вя бу кими шейлярля суварылыб, дедийи хцсусда шякк едярся, 20/1-ни зякат олараг верярся, кифайятдир. Щям-чинин яэяр ъамаат нязяриндя ''йаьыш суйу иля суланмышдыр'' дейилдийиня ещтимал верилирся, щюкм ейнидир.
Мясяля 1844: Яэяр буьда, арпа, хурма вя кишмиш йаьыш вя чай суйу иля суварыларса, ведря вя бу кими шейлярля суварыл-майа ещтийаъы олмадыьы щалда онларла да суварыларса, амма ведря вя бу кими шейлярля едилян суварма онун мящсулунун чохалмасына кюмяк етмязся, онун зякаты 10/1-дир. Яэяр ады чякилян мящсуллар ведря вя бу кими шейлярля суварыларса, йа-ьыш вя чай суйуна ещтийаъы олмадыьы щалда онларла да сувары-ларса, амма онларла едилян суварманын онун мящсулунун чо-халмасына бир кюмяйи олмаса, зякаты 20/1-дир.
Мясяля 1845: Ведря вя бу кими шейлярля суварылан тарла-нын йанында башга бир якин оларса вя онун рцтубятиндян ис-тифадя едиб айрыъа сувармайа ещтийаъ галмаса, ведря иля сува-рылан якинин зякаты 20/1-дир, онун йанында олуб рцтубятин-дян истифадя едян якин йеринин зякаты ися, ещтийата ясасян 10/1-дир.
Мясяля 1846: Буьда, арпа, хурма вя цзцм цчцн сярф етдийи хяръляри мящсулдан чыхыб, сонра нисаб мцлащизя едя билмяз. Бунунла беля, яэяр онлардан бири хярълянян мясряфляр мц-лащизя едилмяздян яввял нисаба йетишярся, эяряк онун зяка-тыны версин.
Мясяля 1847: Инсан, яввял тарлайа якдийи тохуму (истяр юзцндян олсун, истяр сатын алмыш олсун) мящсулдан эютцрцб сонра нисабы мцлащизя билмяз, яксиня нисабы мящсулун мяъ-мусуна нисбятян мцлащизя етмялидир.
Мясяля 1848: Дювлятин малын яслиндян алдыьы шейя зякат ваъиб олмаз. Мясялян; яэяр якинин мящсулу 2000 кг олса вя дювлят онун 100 кг-ны верэи олараг аларса, йалныз 1900 кг-нын зякаты ваъиб олар.
Мясяля 1849: Инсан, ваъиб ещтийата ясасян, зякатын ваъиб олмасындан яввял етдийи хяръляри мящсулдан эютцрцб, фягят йердя галанынын зякатыны веря билмяз.
Мясяля 1850: Зякат ваъиб оландан сонра етдийи хярълярдян зякат мигдары цчцн хярълядийини ону хярълямякдя шярият щакими вя йа онун нцмайяндясиндян иъазя алмыш олса да, ещти-йата ясасян мящсулдан эютцря билмяз.
Мясяля 1851: Буьда вя арпанын хырман щяддиня йетишмя-сини, цзцм вя хурманын гурума вахтына йетишмясини эюзляйиб сонра зякат вермяси ваъиб дейилдир. Зякат ваъиб олан вахт зя-кат мигдарынын гиймятини мя’лум едиб, гиймятини зякат ола-раг, вермяк ъаиздир.
Мясяля 1852: Зякат ваъиб оландан сонра, якини дярмядян вя йа хурма вя цзцмц топламадан мцстящягг олан шяхся, йахуд шя-рият щакиминя йа да онларын нцмайяндясиня мцшаян (мцштя-ряк) тяслим едя биляр. Тяслим едярся, ондан сонра едилян хярълярдя ортагдырлар.
Мясяля 1853: Мал сащиби якинин вя йа хурма вя цзцмцн юзцнц шярият щакиминя вя йа зяката мцстящягг олан шяхся, йа да он-ларын тямсилчисиня (вякилиня) тяслим етдикдя, онлары баш-га маллар иля бирликдя пулсуз вя мцшаян юз тарласында сахла-масы лазым дейилдир. Онларын йыьылма вя йа гурума вахтына гядяр тарласында галмасы цчцн музд истяйя биляр.
Мясяля 1854: Яэяр бир инсанын иглимляри дяйишкян олуб, якин вя мейвяляри ейни заманда йетишмяйян бир нечя шящярдя буьда, арпа, хурма, цзцм кими мящсуллары олса вя онларын ща-мысы бир илин мящсулу сайылырса, яввял йетишянин мигдары нисаб мигдарына чатарса, онун зякатыны йетишдийи ан вермя-лидир. Галанларыны ися йетишдийи вахт вермялидир. Амма яэяр яввял йетишянин юлчцсц нисаба чатмазса, мящсулун сон-ракы гисмляри йетишяня гядяр сябр едяр. Яэяр щамысы бир-ликдя нисаб мигдарына йетишярся, онун зякаты ваъиб олар, нисаб мигдарына йетишмязся, ваъиб олмаз.
Мясяля 1855: Хурма вя цзцм аьаълары илдя ики дяфя мейвя верярся, цст-цстя нисаб мигдарына йетишярся, ещтийата ясасян зякат ваъиб олар.
Мясяля 1856: Гурудуьу вахт нисаб мигдарына йетишяъяк гя-дяр тязя хурма вя йа цзцмц оларса, яэяр онун тязясиндян гуру-дуьу вахт она ваъиб олан зякат мигдары зякат гясдиля вери-лярся, ейби йохдур.
Мясяля 1857: Цзяриня гуру хурма вя йа цзцмцн зякаты ваъиб олан шяхс, онларын зякатыны тязя хурма вя йа тязя цзцмдян ве-ря билмяз. Щятта онун гиймятини мцяййян едиб, тязя олан айры бир цзцм вя йа гуру хурманы зякатын гиймяти олараг верярся дя, мящялли-ишкалдыр. Щямчинин цзяриня тязя хурма вя йа тязя цзцм зякаты ваъиб олса, онун зякатыны гуру хурмадан вя йа кишмишдян веря билмяз. Щятта зякатын гиймяти олараг башга бир хурма вя цзцмц верярся, щярчянд тязя олса да, мящялли-ишкалдыр.
Мясяля 1858: Борълу олан шяхс, цзяриня зякат ваъиб олан мал олдуьу щалда юлярся, яввялъя зяката ваъиб олан малдан онун зякаты бцтцнлцкля верилмяли, сонра да онун боръу юдя-нилмялидир. Амма яэяр зякат онун зиммясиндя ваъиб олмуш-са, саир борълары кимидир.
Мясяля 1859: Борълу олан бир шяхсин буьда, арпа, хурма вя йа цзцмц дя олса вя о, юлся вя бунларын зякаты ваъиб олмаздан яввял, варисляри онун боръуну башга малларындан юдяйяр-лярся, щансынын щиссяси нисаб мигдарына йетишярся, эяряк онун зякатыны версин. Амма яэяр, бунларын зякаты ваъиб ол-маздан яввял онун боръуну юдямязлярся, беля ки, юлян шяхсин малы йалныз боръуна чатарса, бунларын зякатыны вермяк ва-ъиб дейилдир. Яэяр юлян шяхсин малы боръундан чох оларса вя яэяр онун боръуну юдямяк истядикляри щалда тялябкара буь-да, арпа, хурма вя цзцмдяндя бир мигдар вермяли олсалар, тялябкара верилян мигдарын зякаты йохдур. Йердя галанында ися варислярин щансынын щиссяси нисаб мигдарына йети-шярся, эяряк зякатыны версин.
Мясяля 1860: Яэяр зякаты ваъиб олмуш буьда, арпа, хурма вя кишмишин йахшысы вя писи вардырса, ваъиб ещтийат одур ки, йахшынын зякатыны писдян вермясинляр.
Мясяля 1861: Гызылын ики нисабы вар: Биринъи нисабы 20 шяр’и мисгалдыр ки, щяр мисгал 18 нохуддур. Гызыл 20 шяр’и мисгала – нормал 15 мисгала йетишярся, дейилян башга шярт-ляря дя сащиб оларса, инсан онун 40/1-ини ки, 9 нохуд едяр, зя-кат олараг вермялидир. Яэяр бу мигдара йетишмязся, онун зякаты ваъиб дейилдир.
Гызылын икинъи нисабы, дюрд шяр’и мисгал – нормал 5 мис-галдыр. Йя’ни яэяр цч нормал мисгал, 15 нормал мисгала ялавя оларса, бцтцн 18 мисгалын щамысынын зякаты эяряк 40/1 гяра-ры иля верилсин. Яэяр цч мисгалдан аз артырса, фягят он беш мисгалын зякаты верилир, о артыьын зякаты йохдур. Щямчинин щяр ня гядяр артарса, щюкм ейнидир, йя’ни 3 мисгал ялавя олу-нурса, онларын щамысынын зякаты верилир. Яэяр аз ялавя едилирся, ялавя едилян мигдарын зякаты йохдур.
Мясяля 1862: Эцмцшцн ики нисабы вардыр: Онун биринъи нисабы 105 нормал мисгалдыр. Яэяр эцмцшцн мигдары 105 мисгала йетишся вя дейилян башга шяртляря дя малик оларса, инсан, онун 40/1-ини ки, ики мисгал 15 нохуд едяр – зякат ола-раг вермялидир. Яэяр бу мигдара йетишмязся, онун зякаты ва-ъиб олмаз.
Онун икинъи нисабы 21 мисгалдыр, йя’ни яэяр 105 мисгалын цзяриня 21 мисгал артарса, эяряк дейилдийи кими тамамиля 126 мисгалын зякаты верилсин вя 21 мисгалдан аз артарса, фягят 105 мисгалын зякатыны вермялидир, артыьы цчцн зякат йох-дур. Щямчинин, ня гядяр артарса, щюкм ейнидир; йя’ни, яэяр 21 мисгал артарса, щамысынын зякатыны вермялидир. Яэяр аз ялавя едилярся, 21 мисгалдан аз олан гисмин зякаты йохдур. Яэяр нисаб щяддиня чатыб-чатмамасында шякк едярся, ещти-йат ваъибя эюря ахтарыш етмялидир.
Мясяля 1863: Нисаб мигдарына йетишян гызыл вя эцмцшц олан бир шяхс, онун зякатыны вермиш олса да, биринъи нисаб-дан азалмайанадяк, эяряк щяр ил онун зякатыны версин.
Мясяля 1864: Гызыл вя эцмцшцн зякаты, анъаг онлара сиккя вурулдуьу вя онларла алверин ряваъ олдуьу тягдирдя, ваъиб олур. Яэяр онларын сиккяси позулмуш олса да, амма онунла алвер ряваъдадырса зякаты верилмялидир. Амма яэяр ряваъ-дан дцшмцш олса, сиккяси галмыш олса беля, зякаты йохдур.
Мясяля 1865: Гадынларын бязяк олараг ишлятдикляри сик-кяли гызыл вя йа эцмцш алвердя дя ишлядилирся, йя’ни йеня дя гызыл вя эцмцш пул олдуьу гябул едилирся, ещтийата ясасян онун зякаты ваъиб олур. Амма яэяр даща онунла алвер едил-мирся, зякаты ваъиб олмаз.
Мясяля 1866: Гызыл вя эцмцшц олан бир шяхсин, яэяр онла-рын щеч бири илк нисаб мигдарында олмаса, мясялян; 104 мис-гал эцмцшц вя 14 мисгал гызылы оларса, зякат она ваъиб дейил.
Мясяля 1867: Яввялдя дейилдийи кими, гызыл вя эцмцшцн зя-катынын ваъиб олмасы цчцн, онларын нисаб мигдарына йетиш-дикдян сонра, сащибинин ялиндя 11 ай галмалыдыр. Яэяр он бир ай ярзиндя гызыл вя эцмцш илк нисаб мигдарындан ашаьы дцшярся, зякат ваъиб олмаз.
Мясяля 1868: Яэяр он бир ай ярзиндя ялиндя олан гызыл вя йа эцмцшц, диэяр бир шейля дяйишдирярся йа да онлары яридярся, она зякат ваъиб олмаз. Амма яэяр, зякат вермякдян гачмаг цчцн онлары башга бир гызыл йа эцмцшля дяйишдирярся, йя’ни гызылы, гызыл вя йа эцмцшля, эцмцшц, эцмцш вя йа гызылла дяйишдирярся, ваъиб ещтийат одур ки, онун зякатыны версин.
Мясяля 1869: Яэяр он икинъи айда гызыл вя эцмцш пулу яри-дярся, эяряк онларын зякатыны версин. Яримя васитясиля он-ларын гиймят вя йа чякиси азаларса, эяряк яритмяздян яввял ваъиб олан зякаты версин.
Мясяля 1870: Нормал юлчцдян даща чох диэяр филиз гары-шыьы олан эцмцш вя гызыл пулу олса, она гызыл пул вя йа эц-мцш пул дейилирся, нисаб мигдарына йетишянядяк, онун саф (халис) мигдары нисаб щяддиня йетишмяся дя, зякаты ваъиб олур. Амма яэяр, она гызыл вя эцмцш пул дейилмирся, онун саф (халис) мигдары нисаб щяддиня йетишся беля, зякаты ваъиб дейил.
Мясяля 1871: Ялиндя олдуьу гызыл вя эцмцш пулун нормал мигдарда диэяр филиз гарышыьы олурса, яэяр онун зякатыны нормал мигдардан даща чох башга филизи олан пул иля йа гы-зыл вя эцмцш пулдан гейри пулдан верся ейби йохдур, амма о пул она зякат ваъиб олан мигдарын гиймятиндя олмалыдыр.
Мясяля 1872: Дявя, иняк вя гойунун зякатынын, дейилян шяртлярдян башга, бир башга шярти дя вардыр. О да, бцтцн ил бойу чюл отундан отламасыдыр; буна эюря дя яэяр илин тама-мыны вя йа бир гисмини топланмыш отдан йейярся, йа да сащи-бинин вя йа башгасынын мцлкц олан якиндян отларса, зякаты йохдур. Амма яэяр илин бцтцн эцнляриндя бир эцн вя йа ики эцн сащибинин мцлкц олан отдан йейярся, црфцн нязяриндя «ил бойу чюлдя отлайыб» дейился, она зякат ваъиб олар. Дявя, иняк вя гойунун зякатынын ваъиб олмасында, онларын ил бойунъа ишлямяйян бир щейван олмасы шярт дейилдир. Щятта яэяр бу щейванлардан сувармада, шумламада вя бу кими ишлярдя иш-лядярлярся дя, црфцн нязяриндя «ишсиздирляр» дейился, он-ларын зякатыны вермялидир. Щятта яэяр «ишсиздир» дейил-мяся дя, эяряк ваъиб ещтийата ясасян эяряк онларын зякаты верилсин.
Мясяля 1873: Яэяр инсан юзцнцн дявя, иняк вя гойунларын отламасы цчцн бир шяхсин якмядийи бир отлаьы сатын аларса вя йа иъаряйя эютцрярся, онларын зякатынын ваъиб олмасы мц-бащисялидир. Амма ящвят зякаты вермякдир. Лакин яэяр ора-да отармаг цчцн хяраъ верирся, эяряк зякат версин.
Мясяля 1874: Дявянин он ики нисабы вардыр:
1. 5 дявя: зякаты бир гойундур. Дявянин сайы бу мигдара йе-тишмязся, зякаты йохдур.
2. 10 дявя: зякаты ики гойундур.
3. 15 дявя: зякаты 3 гойундур.
4. 20 дявя: зякаты 4 гойундур.
5. 25 дявя: зякаты 5 гойундур.
6. 26 дявя: зякаты 2-ъи илиня дахил олмуш 1 дявядир.
7. 36 дявя: зякаты 3-ъц илиня дахил олмуш 1 дявядир.
8. 46 дявя: зякаты 4-ъц илиня дахил олмуш 1 дявядир.
9. 61 дявя: зякаты 5-ъи илиня дахил олмуш 1 дявядир.
10. 76 дявя: зякаты 3-ъц илиня дахил олмуш 2 дявядир.
11. 91 дявя: зякаты 4-ъц илиня дахил олмуш 2 дявядир.
12. 121 вя даща чох дявя.
Бунларын зякатыны йа 40 - 40 щесаб едилиб, щяр 40 дяня цчцн 3-ъц илиня дахил олмуш бир дявя вермялидир йа да 50 - 50 щесаб едилиб, щяр 50 дяня цчцн 4-ъц илиня дахил олмуш 1 дявя версин йа да 40 вя 50 щесаб етсин. Бя'зи йерлярдя 200 дявяйя сащиб олан щал кими, 40-40, йахуд 50-50 щесаб етмякдя ихтийар сащибидир. Лакин щяр ики щалда эяряк щесабы еля етсин ки, йердя бир шей галмасын, яэяр галса да, 9-дан артыг олмасын. Мясялян; яэяр 140 дявяси варса, 100 дявяси цчцн 4-ъц илиня дахил олмуш 2 дявя, 40 дявя цчцн дя 3-ъц илиня дахил олмуш бир дявя версин. Зякат олараг верилян дявя диши олмалыдыр. Амма яэяр ал-тынъы нисабда ики йашлы диши дявя тапмаса, цч йашлы еркяк дявя кифайятдир. Яэяр бу да олмаса, щяр бирини (сатын) алмаг-да ихтийар сащибидир.
Мясяля 1875: Ики нисаб арасында зякат ваъиб дейилдир. Де-мяли, яэяр дявяляринин сайы 5 ядяд олан биринъи юлчцдян кечся, 10 ядяд олан 2-ъи юлчцйя чатмаса, йалныз 5-нин зякатыны вермялидир. Щямчинин, сонракы юлчцляр дя белядир.
Мясяля 1876: Иняйин ики нисабы вар:
1. Отуз иняк цчцн: Иняйин сайы отуза чатарса, башга шярт-ляря дя малик оларса, инсан, икинъи илиня дахил олмуш бир ядяд дана зякат вермялидир. Ваъиб ещтийат одур ки, эяряк дана еркяк олсун.
2. 40 иняк цчцн: Зякаты цчцнъц иля дахил олмуш диши дана-дыр. 30 иля 40 арасында олан иняйин зякаты ваъиб дейил. Мяся-лян: 39 ядяд иняйи олан бир шяхс, йалныз бунларын 30-нун зяка-тыны вермялидир. Щямчинин яэяр 40-дан чох иняйи оларса, 60-а йетишмяйянядяк, йалныз 40-нын зякатыны вермялидир. 60-а йетишдикдян сонра, биринъи нисабын ики бярабяри олдуьуна эюря 2-ъи иля эирмиш ики дананы зякат вермялидир. Щяр ня гядяр чохалырса, йа 30-30 щесаб етмяли, йа да 40-40 щесаб етмяли вя йа 30-40 олараг щесаб етмяли вя эюстярилмиш гайдайа ясасян, зякаты вермялидир. Амма эяряк еля щесаб етсин ки, бир шей артыг галмасын, йа яэяр бир шей артыг галса да 9-дан артыг олмасын. Мясялян; 70 иняйи олан бир шяхс, онлары 30 вя 40 щесабы иля щесабламалыдыр. Чцнки, яэяр 30 щесабыйла щесаб-ларса, он ядядин зякаты верилмямиш олараг галар. Бя'зи щал-ларда, 120 иняйи олдуьу щал кими, неъя щесабламагда ихтийар сащибидир.
Мясяля 1877: Гойунун 5 нисабы вардыр:
1. 40 гойун: зякаты бир гойундур. Гойунларын сайы 40-а йетиш-мяйянядяк зякаты йохдур.
2. 121 гойунун: зякаты 2 гойундур.
3. 201 гойунун: зякаты 3 гойундур.
4. 301 гойунун: зякаты 4 гойундур.
5. 400 ядяд вя ондан йухары оланда эяряк 100 ядяд 100 ядяд щесаб етсин вя онларын щяр бир 100 ядядиня 1 гойун версин. Зя-каты гойунларын юзцндян вермяк лазым (ваъиб) дейил, щятта яэяр диэяр гойун верся йа гойунун гиймятиня уйьун пул верся, ки-файятдир.
Мясяля 1878: 2 нисаб арасында зякат ваъиб дейилдир. Яэяр биринин гойунларынын сайы 40 ядяд олан биринъи юлчцдян чох олуб, 121 ядяд олан икинъи нисаба чатмайыбса, йалныз 40 ядя-динин зякатыны вермялидир. Артыьынын зякаты ися йохдур. Сонракы юлчцлярдя дя белядир.
Мясяля 1879: Нисаб мигдарына чатмыш дявя, иняк вя гойу-нун зякаты ваъибдир. Истяр щамысы еркяк йа диши олсун вя йа бя’зиси еркяк, бя’зиси диши олсун.
Мясяля 1880: Зякатда иняк вя ъамыш бир ъинс щесаб едилир, яряб вя гейри-яряб дявяси бир ъинсдир. Щямчинин кечи, гойун вя бир иллик гойунун зякатда бир-бириндян фяргляри йохдур.
Мясяля 1881: Яэяр зякат цчцн гойун верирся, эяряк ваъиб ещ-тийата ясасян, ян азы ики илиня дахил олмуш олсун вя яэяр ке-чи верся, ещтийата эюря эяряк 3 иля дахил олмуш олсун.
Мясяля 1882: Зякат явязиня вердийи гойунун гиймяти башга гойунлардан мцхтясяр аз олса ейби йохдур. Лакин йахшы олар ки, гиймяти бцтцн гойунлардан баща олан гойуну версин, иняк вя дявя дя бу ъцрдцр.
Мясяля 1883: Яэяр бир нечя няфяр шярик олуб, щяр биринин сящмляри илк нисаба чатса, зякаты верилмялидир. Сящми илк нисабдан аз олан шяхся зякат ваъиб дейил.
Мясяля 1884: Бир шяхсин нечя йердя иняк, дявя вя йа гойуну олмуш олса вя цст-цстя нисаб юлчцсцндя олсалар, эяряк онла-рын зякатыны версин.
Мясяля 1885: Яэяр иняк, гойун вя дявяси хястя вя ейбли олса-лар да, эяряк онларын зякатыны версин.
Мясяля 1886: Яэяр хястя, йа ейбли вя йа гоъа иняйи, гойуну вя дявяси варса, зякатыны онларын юзцндян веря биляр. Лакин онларын щамысы саьлам, ейбсиз вя ъаван олса, хястя, ейбли вя йа гоъасыны веря билмяз. Щятта яэяр онларын бя'зиси саьлам, бя’зиси хястя, бир дястяси ейбли, башга дястяси ейбсиз, бир мигдары гоъа вя бир мигдары ъаван олса, ваъиб ещтийат одур ки, онларын зякаты саьлам, ейбсиз вя ъаван щейвандан верилсин.
Мясяля 1887: Он бир ай тамам олмаздан яввял сащиби олдуьу иняйи, гойунуну вя дявяни башга шейля явяз ется, йахуд нисабы оланы нисаб мигдары иля щямян ъинсдян явяз ется, мясялян; 40 гойун вериб вя башга 40 гойун алса, яэяр бу иш зякатдан бойун гачырмаг мягсядиля олмаса, она зякат ваъиб олмаз. Амма яэяр бу мягсядля олмуш оларса, беля ки, щяр икисинин дя мянфяяти бир чешиддя оларса, мясялян; щяр ики гойун сцд верян гойун оларса, лазым ещтийат одур ки, онун зякатыны версин.
Мясяля 1888: Иняк, дявя вя гойунун зякатыны вермяли олан шяхс онларын зякатыны башга малындан верся, онларын сайы нисабдан аз олмайана гядяр, эяряк щяр ил зякатыны версин. Яэяр онларын юзцндян верся вя биринъи юлчцдян аз олса, зяка-ты ваъиб дейил. Мясялян; 40 гойуну олан яэяр башга малындан онларын зякатыны верся, гойунлары 40-дан азалмайана гядяр щяр ил эяряк бир гойун версин. Яэяр онларын юзцндян верся, 40-а чатмайана гядяр она зякат ваъиб дейилдир.
Инсан мцавизя (гаршылыглы олараг дяйишдирмя) ягди иля сащиб олдуьу вя тиъарят вя газанъ ялдя етмяк цчцн сахладыьы малын (ещтийата ясасян) бир нечя шяртля зякатыны вермя-лидир. Онун зякаты ися 40/1-дир.
1. Сащиби аьыллы вя щядди-бцлуьа чатмыш олмалыдыр.
2. Мал ян азы 15 мисгал сиккяли гызыл, йахуд 105 мисгал сиккяли эцмцш гядяриндя (дяйяриндя) олмалыдыр.
3. Онунла тиъарят етмяйи гясд етдийи вахтдан бир ил кечмя-лидир.
4. Бир ил бойунъа ондан мянфяят эютцрмяк нийятиндя галма-лыдыр. Буна ясасян яэяр илин ортасында мягсядиндян дюняр-ся вя мясялян; ону хяръляри цчцн сярф етмяк истярся, онун зя-катыны вермяк лазым дейилдир.
5. О малын сащиби бцтцн ил бойунда онда тясяррцф етмяк им-канына гадир олсун.
6. Илин тамамында, сярмайянин мигдарына вя йа даща артыг бир мигдарла мцштяриси олмалыдыр; буна ясасян яэяр илин бир гисминдя онун сярмайядян аз мцштяриси оларса, онун зякатыны вермяк ваъиб дейилдир.
Мясяля 1889: Зякат сяккиз йердя хярълянир:
1. Фягир; юзцнцн вя аилясинин бир иллик хяръиня сащиб ол-майан шяхся дейилир. Сяняти, мцлкц вя йа сярмайяси олуб, он-ларла бир иллик хяръини юдяйя биляъяк шяхс фягир дейилдир.
2. Мискин; фягирдян даща чятин бир щалда олана дейилир.
3. Имамын (я), йа онун наиби тяряфиндян зякатлары топла-маг, горумаг, топлананларын щесабыны апармаг вя онлары Имама (я), наибиня вя йа фягирляря йетишдирмяй мя’мур едил-миш шяхс.
4. Зякат верилдийи тягдирдя, Ислама мейл едян вя йа дюйцшдя вя диэяр ишлярдя мцсялманлара йардым едян кафирляр. Щям-чинин, Рясулуллащын (с.я.в.в) эятирдийи шяриятин бя’зисиня иманлары зяиф олан мцсялманлар, онлара зякат вермяк иман-ларынын эцълянмясиня йол ачарса, вермяк олар. Йахуд Щязрят Ямирял-Мю’минин Яли (я.с.)-ын вилайятиня иманы олмайан мцсялманлара зякат вермяк, онларын вилайятя инанмаьа ряь-бятлярини артырыб инамларына сябяб оларса, зякат вермяк олар.
5. Гуллары сатын алыб азад етмяк цчцн; (тяфсилаты иля юз йе-риндя дейилибдир).
6. Боръуну веря билмяйян борълуйа;
7. Аллащ йолунда хярълямяк. Мясялян; мясъид тикмяк, дини елмляр охунан мядряся тикмяк, шящяр тямизлямяк вя йоллары асфалт едиб эенишляндирмяк кими, файдасы цмуми мцсялман-лара аид олан ишлярдя хярълямяк.
8. Ибни-сябил; йя’ни сяфярдя чятинлийя дцшмцш мцсафир.
Бунлар зякатын сярф едилдийи йерлярдир. Амма мал сащиби зякаты Имамын (я.с) вя йа онун нцмайяндясинин иъазяси олма-дан 3-ъц вя 4-ъц йеря сярф едя билмяз. Лазым ещтийата ясасян 7-ъи йеря хярълямякдя дя шярият щакиминдян иъазя алмалыдыр. Бу йерляря аид щюкмляр гаршыдакы мясялялярдя дейиляъяк.
Мясяля 1890: Ваъиб ещтийат одур ки, фягир вя йа мискин юзц-нцн вя ящл-яйалынын иллик хяръляриндян чох зякат алмасын. Яэяр бир мигдар пулу вя малы олса, йалныз бир иллик хяръи-нин мигдарына йетишмядийи гядяри зякат алсын.
Мясяля 1891: Иллик хяръи олан шяхс, яэяр ондан бир миг-дарыны хяръляйиб, галдыьы мигдарын ил хяръляриня чатасы олуб-олмамасына шякк ется, зякат ала билмяз.
Мясяля 1892: Эялири иллик хяръляриндян аз олан сяняткар, малик вя йа таъир хяръляринин чатышмайан щиссяси цчцн зякат ала биляр вя иш алятлярини, йа мцлк вя йа сярмайясини хяръ-ляриня сярф етмяси лазым дейил.
Мясяля 1893: Юзцнцн вя аиля фярдляринин иллик мясряф-ляриня сащиб олмайан бир фягирин, яэяр ичярисиндя отурдуьу вя мцлкиййятиндя оладуьу бир еви вя йа бир миник васитяси оларса, беля ки, онларсыз йашайа билмязся, абрыны горумагдан ютрц олса да зякат ала биляр. Ев яшйалары, габ-гаъаг, гыш вя йай палтары вя ещтийаъы олдуьу шейляр дя бу кимидир. Бунлара сащиб олмайан фягир, бунлара ещтийаъы олмуш олса, бу шейляри зякатла ала биляр.
Мясяля 1894: Кясб (тиъарят) едяряк юзцнцн вя аилясинин хярълярини тя'мин едя билян бир фягир тянбяллик цзцндян бу ишляри етмязся, зякат алмасы ъаиз дейил. Кясб-тиъарят елм юй-рянмясиня мане олан бир дини тялябя щеч бир щалда фягир-лярин сящминдян зякат ала билмяз. Амма яэяр тящсил алмаг она ваъиби-ейни оларса, онда ала биляр вя онун тящсил алмасы цмуми мянфяятя малик олса, лазым ещтийата эюря шярият ща-киминин иъазяси иля сябилуллащ сящминдян алмасы ъаиздир. Сянят юйрянмяси чятин олмайан бир фягир, ваъиб ещтийата яса-сян, зякат алмагла йашайа билмяз. Лакин сянят юйрянмякля мяшьул олдуьу мцддятдя зякат ала биляр.
Мясяля 1895: Яввяли фягир олмуш, инди ''фягирям'' дейян шяхся, инсана онун сюзцндян хатиръямлик эялмяся дя, зякат веря биляр. Амма ещтийата ясасян, яввялдян фягир олуб-олма-дыьы бир шяхся мя’лум олмаса, фягир олдуьуна хатиръям ол-майанадяк, зякат веря билмяз.
Мясяля 1896: Яввяли фягир олмамыш, инди ''фягирям'' дейян шяхсин сюзцндян хатиръямлик щасил олмаса, она зякат вермяк олмаз.
Мясяля 1897: Зякат верян шяхс, яэяр бир фягирдян тяляб-кардырса, юз тялябини щямин фягирдян зякат явязи щесаб едя биляр.
Мясяля 1898: Яэяр бир фягир юлся вя онун малы боръуна чатмаса, инсан онда олан алаъаьыны зякат олараг щесаб едя би-ляр. Щятта, яэяр онун малы боръу мигдарынъа олса, варисляри онун боръуну вермясяляр вя йа башга ъящятя эюря инсан юз ала-ъаьыны ала билмяся, онда олан алаъаьыны зякат олараг щесаб едя биляр.
Мясяля 1899: Инсанын фягиря зякат олараг вердийи шейин зякат олмасыны она демяси лазым дейил. Щятта яэяр фягир хяъалят чякярся, зякат мягсядиля верилян малын зякат олду-ьуну ашкар етмямяси мцстящяббдир.
Мясяля 1900: Бир шяхси фягир щесаб едяряк, она зякат ве-риб, сонра онун фягир олмадыьыны анлайарса вя йа шяр’и щюк-мц билмядийиндян фягир олмайан бир шяхся зякат верярся, ки-файят дейилдир. Бу щалда яэяр верилян шей галырса, ондан алыб мцстящяггя вермялидир. Яэяр верилян шей йох олуб арадан эет-мишдирся, ону алан шяхс, онун зякат олдуьуну билирдися, онун явязини ондан алыб мцстящягг олана веря биляр. Амма яэяр зякат олдуьуну билмирдися, ондан щеч бир шей ала бил-мяз. Юз малындан зякатын явязини мцстящягг олана вермяли-дир. Щятта ещтийат ваъибя ясасян, фягири танымагда тящгигат апармыш олса, йахуд шяр'и щюъъятя истинад етмиш олса беля щюкм ейнидир.
Мясяля 1901: Борълу олуб, боръуну веря билмяйян шяхс, юзц-нцн иллик хяръляриня малик олмасына бахмайараг, боръуну юдямяк цчцн зякат ала биляр. Лакин о, боръ алдыьы малы эя-ряк эцнащ ишлярдя хяръ етмямиш олсун.
Мясяля 1902: Борълу олуб, боръуну веря билмяйян шяхся зя-кат верся, сонра о боръу, эцнащ ишлярдя хярълядийини бился, беля ки, о борълу фягир олса, она вердийини фягирляря вери-лян гисминдян щесаб едя биляр.
Мясяля 1903: Борълу олуб боръуну юдяйя билмяйян шяхсин фягир олмамасына бахмайараг инсан ондан олан юз тялябини зякат явязи щесаб едя биляр.
Мясяля 1904: Хяръи гуртармыш, йахуд минийи ишдян дцш-мцш мцсафир беля ки, онун сяфяри эцнащ иш цчцн олмаса вя боръ алмагла, йа бир шейини сатмагла мягсядя чата билмяся, юз вятяниндя фягир олмаса беля, зякат ала биляр. Амма яэяр башга йердя боръ алмагла, йа бир шей сатмагла сяфяр хяръини тя'мин едя билирся, йалныз ора чатмаг мигдарында зякат ала биляр. Ещтийат ваъибя эюря, яэяр юз вятяниндя олан бир малы сатмаг вя йа иъаряйя вермякля йол хяръини щазырлайа билярся, эяряк зякат алмасын.
Мясяля 1905: Сяфярдя ялаъсыз галмыш вя зякат алмыш мц-сафир вятяниня чатдыгдан сонра зякатдан бир шей артыг гал-мыш олса, яэяр ону зякат верян шяхся гайтармаг мцмкцн дейил-ся, эяряк ону шярият щакиминя вериб, зякат олмасыны да де-син.
Мясяля 1906: Мал сащибинин зякатыны веря билян шяхс, эя-ряк он ики имам шияси олсун. Яэяр инсан бир шяхси, он ики имам шияси билиб, она зякат верся вя сонра да шия олмадыьы мя’лум олса, эяряк икинъи дяфя зякат версин. Щятта ещтийат ваъибя эюря яэяр бу барядя тящгигат апармыш олса вя йа шяр'и щюъъятя истинад етмиш олса беля, щюкм ейнидир.
Мясяля 1907: Яэяр шия олан ушаг, йа бир дяли фягир олса, инсан онун вялисиня зякат версин, бу мягсядля ки, верилмиш зякат, ушаг вя дялинин мцлкиййятиндя олсун. Щямчинин юзц вя йа ямин бир шяхсин васитяси иля зякаты, фягир ушаг вя йа дяли-йя сярф едя биляр. Зякатын онлара сярф едилдийи заман, зякат ниййяти едилмялидир.
Мясяля 1908: Дилянчилик едян фягиря, фягир олмасы сцбут олунса, зякат вермяк олар. Лакин зякаты эцнащ ишлярдя хяръ-ляйяня зякат вермяк олмаз. Щятта верилян зякатын юзцнц эцнащ ишдя хярълямяся дя, зякат верилмяси ону эцнащ ишлятмяйя ряьбятляндирярся, ещтийат ваъибя ясасян, щямин шяхся зякат вермяк олмаз.
Мясяля 1909: Шяраб ичян, йа намаз гылмайан вя щямчинин ашкарда бюйцк эцнащ едян шяхся, ваъиб ещтийат одур ки, зякат верилмясин.
Мясяля 1910: Борълу олуб боръуну веря билмяйян шяхся, онун хяръляри инсана ваъиб олса да, инсан онун боръуну зякат-дан веря биляр.
Мясяля 1911: Инсан, хяръляри она ваъиб олан ювлад кими шяхслярин хярълярини зякатдан веря билмяз. Лакин яэяр онларын хярълярини вермяся, башгалары онлара зякат веря биляр. Яэяр хяръляри она ваъиб олан шяхслярин хярълярини вермяйя гадир дейился, зякат да она ваъиб олса , онларын няфя-гясини (хярълярини) зякатдан веря биляр.
Мясяля 1912: Яэяр инсан юз оьлуна онун юз гадынына, нюкя-риня вя кцлфятиня хярълямяк цчцн зякат верся, ейби йохдур.
Мясяля 1913: Ата, зякатын Аллащ йолунда олан гисминдян оьлунун мющтаъ олдуьу елми вя дини китаблары алараг она ве-ря билмяз. Амма яэяр цмуми мяслящят буну тяляб едирся о щалда буну едя биляр вя ещтийата ясасян эяряк шярият щаки-миндян иъазя алсын.
Мясяля 1914: Ата зякатла фягир оьлуну евляндиря биляр, щямчинин атайа нисбят оьул да белядир.
Мясяля 1915: Хяръи яри тяряфиндян верилян гадына щабеля яри, хярълярини вермяйян, амма щярчянд онун хярълярини вермяйя мяъбур етмяк цчцн шярият щакиминя мцраъият етмяк-ля хярълярини ала билян гадына зякат вермяк олмаз.
Мясяля 1916: Сиья олунмуш бир гадын, фягир оларса, яри вя башгалары она зякат веря биляр. Лакин яри иля ягд заманы онун хярълярини вермяйя шярт едярся, йа башга ъящятдян онун хяръляри яриня ваъиб олса, яри онун хярълярини вердийи тяг-дирдя, она зякат вермяк олмаз.
Мясяля 1917: Гадын юз фягир яриня, щярчянд, яр зякаты о гадынын хяръляриня сярф ется беля, зякат веря биляр.
Мясяля 1918: Сеййид, сеййид олмайандан зякат ала билмяз. Ам-ма зярурят щалы истиснадыр. Ещтийат ваъибя эюря зярурят дя еля бир щяддя олмалыдыр ки, хумс вя саир вцъущатдан хяръ-лярини тямин едя билмясин. Щямчинин ещтийат ваъибя эюря имкан олан сурятдя щяр эцн о эцнцн хяръляриня кифайят едя-ъяк гядяр алмагла о кифайятлянмялидир.
Мясяля 1919: Сеййид олуб-олмадыьы мя’лум олмайан шяхся зякат вермяк олар. Амма яэяр юзц сеййид олмасыны иддиа ется вя мал сащиби зякатыны она верся, онун ющдясиндян (зякат вер-мяк) эютцрцлмяз.
Мясяля 1920: Инсан, зякаты гцрбят гясди иля, йя’ни Аллащ-тяалайа бяндячилик вя Онун ямрини йериня йетирмяк мягсяди иля вермялидир. Яэяр гцрбят гясди олмадан верся эцнащ етмя-синя бахмайараг кифайятдир. Ниййятиндя вердийи шейин мал зякаты вя йа фитря зякаты олдуьуну да мцяййян етмялидир. Щят-та яэяр мясялян; буьда вя арпанын зякаты она ваъиб оларса, эяряк вердийи пулун гиймятинин арпа вя йа буьда зякатынын ол-дуьунуда мцяййян етсин.
Мясяля 1921: Бир нечя малын зякаты она ваъиб олан шяхс, яэяр бир мигдар зякат вериб, онларын щеч бириси цчцн ниййят етмяся, яэяр вердийи шей онлардан биринин ъинсиндян оларса, о ъинсин зякаты сайылыр. Мясялян; 40 гойун вя 15 мисгал гызы-лын зякаты она ваъиб олан шяхс, зякат олараг бир гойун вериб, онлардан щеч бирисиня ниййят етмязся, гойунларын зякаты ще-саб олунур. Амма яэяр онларын щеч биринин ъинсиндян олма-йан бир мигдар эцмцш вя йа яскинас пул верярся, алимлярдян бя’зиси онун, онларын щамысына бюлцндцйцнц демишляр. Ла-кин бу щюкм ишкалсыз дейилдир. Онун щеч бирисиня щесаб ол-майыб, мал сащибинин мцлкиййятиндя галмаьы ещтималы да вардыр.
Мясяля 1922: Яэяр зякат вермяк цчцн бирини вякил ется, зякаты о вякиля верян вахт эяряк ниййят етсин. Ещтийат мцс-тящябб будур ки, онун ниййяти зякатын фягиря йетишян заманы-на гядяр давам етсин.
Мясяля 1923: Инсан, буьда вя арпанын самандан айрылдыьы вахт вя хурма иля цзцмцн гурудуьу вахт, эяряк зякаты йа фягиря версин, йа да малындан айырсын. Гызыл, эцмцш, иняк, гойун вя дявянин зякатыны ися 11-ъи ай тамам оландан сонра, йа фягиря вермяли, йа да малындан айырмалыдыр.
Мясяля 1924: Зякаты айырандан сонра, ону мцстящяггя дяр-щал вермяси лазым (ваъиб) дейил. Яэяр ягл сащибляринин нязя-риндя дцзэцн сайылан бир мягсядля тя'хиря салса, ейби йохдур.
Мясяля 1925: Зякаты мцстящяггя чатдырмаг имканы олан шяхс, яэяр ону чатдырмаса вя сящлянкарлыг цзцндян арадан эедярся, эяряк онун явязини версин.
Мясяля 1926: Зякаты мцстящяггя чатдырмаг имканы олан шяхс, яэяр зякаты вермяся вя мцщафизясиндя сящлянкарлыг етдийи щалда арадан эедярся, зякаты эеъикдирмякдя сящищ бир мягсяди йохдурса, эяряк онун явязини версин. Щятта яэяр сящищ бир мягсяди олса, мясялян; мцяййян бир фягири нязяря алыбса вя йа тядриъян фягирляря чатдырмаг истяйирся, ещтийат ваъибя эюря заминдир.
Мясяля 1927: Яэяр зякаты малын юзцндян айырса, галан ма-лы ишлядя биляр вя яэяр башга малдан кянара гойса, бцтцн ма-лы ишлядя биляр.
Мясяля 1928: Инсан айырыб кянара гойдуьу зякаты юзц цчцн эютцрцб йериня башга шей гойа билмяз.
Мясяля 1929: Яэяр айырыб кянара гойдуьу зякатдан мянфяят щасил олса, мясялян; зякат цчцн кянара гойдуьу гойун доьса, зя-кат щюкмцндядир.
Мясяля 1930: Яэяр зякаты айырыб кянара гойдуьу гойан вахт бир мцстящягг щазыр олса, йахшы олар ки, зякаты она версин. Амма яэяр башга бир няфяр нязярдя тутмуш олса вя зякаты она вермяк мцяййян бир ъящятдян даща йахшы олса, эяряк зяка-ты нязярдя тутдуьу инсана версин.
Мясяля 1931: Яэяр шярият щакиминин иъазяси олмадан, зякат цчцн айырыб кянара гойдуьу мал иля тиъарят едярся вя зяряр ется, зяряр ады иля зякатдан чыха билмяз, амма яэяр мянфяят ется, лазым ещтийата ясасян, эяряк ону мцстящяггя версин.
Мясяля 1932: Яэяр зякат она ваъиб олмаздан яввял, зякат явязи фягиря бир шей верся, зякат щесаб едилмир вя зякат она ваъиб оландан сонра фягиря вердийи шей арадан эетмяйибся вя о фягир дя юз фягирлийиндя галыбса, она вердийини зякат щесаб едя биляр.
Мясяля 1933: Зякатын бир адама ваъиб олмадыьыны билян фягир, яэяр о адамдан бир шейи зякат ады иля алса вя о шей йанында мящв олса, заминдир. Беля ки, инсана зякат ваъиб олан вахтда, яэяр о фягир юз фягирлийиндя галмыш олса, она вер-дийи шейи зякат явязиндя щесаб едя биляр.
Мясяля 1934: Зякатын бир адама ваъиб олмадыьыны билмя-йян фягир, яэяр о зякат олараг бир шей алса вя онун йанында тя-ляф оларса, замин дейил вя инсан онун явязини зякат щесаб едя билмяз.
Мясяля 1935: Мцстящябб одур ки, иняк, гойун вя дявянин зя-катыны абырлы фягирляря версин вя зякат вермякдя юз гощум-ларыны башгаларындан, елм-камал ящлини, елм-камала сащиб олмайанлардан, дилянчи олмайанлары, дилянчилярдян цстцн тутсун. Амма ола билсин ки, бир фягиря зякаты вермяк мцяййян бир ъящятдян даща йахшы олсун.
Мясяля 1936: Йахшы олар ки, зякаты ашкар, мцстящябби ся-дягяни ися эизли версинляр.
Мясяля 1937: Зякат вермяк истяйян шяхсин шящяриндя бир мцстящягг олмаса вя зякаты мцяййян олунмуш диэяр хяръляря чатдыра билмяся, ону башга бир йеря апара биляр. Бу щалда яэяр онун сахланмасында сящлянкарлыг етмяся вя тяляф олса, замин дейил. О, шярият щакиминдян вякалят алыб, онун вякили ады иля зякаты эютцряряк онун иъазяси иля башга шящяря апара биляр. Яэяр зякат тяляф олса, замин дейилдир. Дашынма хяръини дя зякатдан щесаб едя биляр.
Мясяля 1938: Яэяр юз шящяриндя мцстящягг тапылса, зякаты башга шящяря апара биляр. Амма о шящяря апармаг хяръля-рини юзцндян вермялидир вя яэяр зякат мящв олса, заминдир. Шярият щакиминин иъазяси олса, бу щал истиснадыр.
Мясяля 1939: Зякат вермяк цчцн буьда, арпа, кишмиш вя хур-манын чякилмяси вя юлчцлмясинин църят щаггы (йя’ни хяръи) онун юз ющдясиндяндир.
Мясяля 1940: Инсан вердийи зякаты мцстящяггиндян она эе-ри сатмаьыны истямяйи мякрущдур, амма яэяр мцстящягг эю-тцрдцйц шейи сатмаг истяся, о шейя гиймят гойандан сонра, о кяс ки, зякаты она вермишдир, ону алмагда башгаларындан иряли-дир.
Мясяля 1941: Бойнуна ваъиб олан зякаты вериб-вермядийин-дя шякк едян шяхс, зякатын бойнуна эялдийи мал мювъуддурса, онун шякки кечмиш иллярин зякаты хцсусунда олса беля, зяка-ты вермялидир. Амма яэяр о малын ейни тяляф олмушдурса, щямин илин зякаты олса беля, бойнуна щеч бир шей ваъиб дейил-дир.
Мясяля 1942: Фягир зякаты алмамышдан габаг ону мигда-рындан аз гиймятя сцлщ едя (разылаша) билмяз, йа бир шейи ону гиймятиндян бащасына зякат явязи гябул едя билмяз. Щямчи-нин малик вердийи зяката, эери гайтармаг шяртини гойа билмяз, амма яэяр мцстящягг зякаты алдыгдан сонра ону маликя гай-тармаьына разы олса манеяси йохдур. Мясялян; бир кяс чох зя-кат вермяйи борълудур, юзц дя фягир олуб вя зякаты веря бил-мир, щал-щазырда да вя тювбя етмишдир. Яэяр фягир разы олса ки, ону эютцрсцн вя она баьышласын, ишкалы йохдур.
Мясяля 1943: Инсан, зякатын Аллащ йолунда хярълянян гис-миндян Гур’ан, дини вя дуа китаблары алыб вягф едя билмяз. Амма яэяр цмумун мяслящяти буну лазым билирся ала биляр вя лазым ещтийата ясасян, эяряк шярият щакимдян иъазя ал-сын.
Мясяля 1944: Инсан, зякатдан бир мцлк алыб ювладына вя йа хяръляри она ваъиб олан шяхсляря, эялян эялири юзляриня хярълямякдян ютрц вягф едя билмяз.
Мясяля 1945: Инсан фягир олмаса да вя йа иллик хяръляри мигдарында зякат алмыш олса да, щяъъя, зийарятя вя бу кими йерляря эетмяк цчцн зякатын Аллащ йолунда хярълянян гис-миндян зякат ала биляр. Амма бу, онун щяъъя, зийарятя вя бу кими йерляря эетмяси цмуми бир мянфяят олдуьу тягдирдядир. Ещтийата ясасян, зякатын бу кими ишлярдя хярълянмяси цчцн шярият щакиминдян иъазя алынмалыдыр.
Мясяля 1946: Мал сащиби бир фягири, онун малынын зяка-тыны вермяк цчцн вякил едибся, яэяр о фягир, мал сащибинин нязярини о фягирин юзцнцн зякатдан эютцрмямяси олмасына ещтимал верярся, ондан бир шейи юзц цчцн дя эютцря билмяз. Амма яэяр мал сащибинин беля бир шейи гясд етмядийиня йяги-ни олса, юзц цчцн эютцря биляр.
Мясяля 1947: Яэяр фягир дявя, гойун, гызыл вя эцмцш зякат олараг алса, беля ки, зякатын ваъиблийи цчцн дейилмиш шярт-ляр онларда ъям олса, эяряк зякатларыны версин.
Мясяля 1948: Яэяр зякаты ваъиб олмуш бир малда ики ня-фяр шярик олса, онлардан бири юз пайынын зякатыны вериб, сонра малы бюлсяляр, беля ки, шярикинин юз пайынын зяка-тыны вермядийини вя щямчинин, сонрадан да вермяйяъяйини бился дя онун юз пайында тясяррцф сярф етмясинин манеяси йохдур.
Мясяля 1949: Хумс, йа зякат боръу оланын цзяриня кяффаря, нязир кими шейляр дя ваъиб олса, щям дя башга бир боръу олса, беля ки, щамысыны веря билмяся, яэяр хумс, йа зякат ваъиб олан мал арадан эетмямиш олса, эяряк хумс вя зякатыны вер-син. Яэяр арадан эетмиш олса, зякат, хумс вя боръу вермяк, кяффаря вя нязри вермякдян яввялдир.
Мясяля 1950: Хумс, йа зякат боръу олан вя Ислам щяъъи она ваъиб олан шяхс, щям дя боръу олуб юлся вя онун галан малы бу боръларын щамысына кифайят етмяся, беля ки, хумс вя зякаты ваъиб олмуш мал арадан эетмямиш олса, хумс вя зякатыны вермяли вя галан малыны да боръуна сярф етмялидир. Амма яэяр хумс вя зякаты ваъиб олан мал арадан эетмишся, онун ма-лыны боръларынын юдянмясиня сярф етмялидирляр. Яэяр бир шей галарса, щяъъ цчцн сярф етмялидирляр. Яэяр башга бир шей дя галарса, хумс иля зякатын арасында бюлмялидирляр.
Мясяля 1951: Елм тящсилиня мяшьул олан шяхс, яэяр тящсил алмаса, доланышыьы цчцн ишляйя билярдися, беля ки, о елми юйрянмяк ваъиби-ейни олса, она фягирлярин сящминдян зякат вермяк олар. Яэяр тящсил алдыьы елм, цмуми мяслящят оларса, шярият щакиминин иъазясиля зякатын Аллащ йолунда хяръ-лянян гисминдян ещтийата ясасян она вермяк ъаиздир. Бу ики сурятдян башга щалларда она зякат вермяк ъаиз дейилдир.
Мясяля 1952: Фитр байрамынын ахшамы, эцняш батдыьы вахт щядди-бцлуьа чатан вя аьыллы олуб, бищуш, фягир вя баш-гасынын гулу олмайан шяхся, юзц вя онун чюряк йейяни сайылан шяхслярин щяр бири цчцн, бир са' - тягрибян 3 килограм – юз шящяриндя нормал олан йемяклярдян, мясялян; буьда, арпа, хурма, кишмиш дцйц вя гарьыдалы кими, мцстящяггя вермя-лидир. Бунун явязиня пул верярся, кифайятдир. Лазым ещтийат одур ки, юз шящяриндя нормал олмайан йемяклярдян, буьда, ар-па, хурма вя кишмиш дя олса, вермясин.
Мясяля 1953: Юзцнцн вя аилясинин иллик хяръляриня сащиб олмайан вя онун вя аилясинин хярълярини тя'мин едяъяк бир кясби дя олмайан бир шяхс, фягирдир. О шяхсин фитря зякаты вермяси ваъиб дейилдир.
Мясяля 1954: Инсан, фитр байрамы эеъясинин эцн батан вах-ты онун чюряйини йейян щесаб олунан шяхслярин фитрясини эя-ряк версин. Истяр кичик олсун йа бюйцк, истяр мцсялман олсун-лар, истярся кафир, истяр онларын хярълярини вермяк она ва-ъиб олсун, истярся олмасын, истяр онун шящяриндя, истярся башга шящярдя олмуш олсалар да, эяряк фитрялярини версин.
Мясяля 1955: Башга шящярдя олуб, чюряк йейяни щесаб еди-лян шяхсин онун юз малындан юзцнцн фитрясини вермяйя вякил ется, беля ки, фитрясини веряъяйиня хатиръям олса юзцнцн, онун фитрясини вермяси лазым дейилдир.
Мясяля 1956: Фитр байрамы эеъяси, эцн батмаздан яввял эя-либ онун чюряйини йейян (мцвяггяти олса да) щесаб олунан гона-ьын фитря зякаты ев сащибиня ваъиб олар.
Мясяля 1957: Фитр байрамы ахшамы эцняш батдыгдан сонра эялян гонаьын фитрясини вермяк, онун чюряйини йейян щесаб олунурса, ещтийата ясасян, онун фитрясини вермяк ваъибдир. Якс тягдирдя, ваъиб дейилдир. Байрам эеъяси ифтара чаьыр-дыьы шяхс ев сащибинин чюряйини йейян щесаб олунмур вя онун фитряси ев сащибиня ваъиб дейил.
Мясяля 1958: Фитр байрамы ахшамы, эцн батдыьы вахт, дяли олан шяхсин дялилийи байрам эцнцнцн зющрцня гядяр галарса, она фитря зякаты вермяк ваъиб дейилдир. Якс тягдирдя ваъиб ещтийата ясасян фитряни вермяси лазымдыр.
Мясяля 1959: Яэяр эцн батмаздан яввял, ушаг щядди-бцлуьа чатарса, дяли аьылланарса вя йа фягир дювлятли оларса, фит-рянин ваъиб олма шяртляриня малик олдуьу тягдирдя эяряк фитря зякаты версин.
Мясяля 1960: Фитр байарамы ахшамы, эцн батдыьы вахт, фитря зякаты ваъиб олмайан шяхс, яэяр байрам эцнцнцн зющ-рцня гядяр, фитрянин ваъиб олма шяртляри онда мювъуд олса, ваъиб ещтийат одур ки, фитря зякатыны версин.
Мясяля 1961: Фитр байрамы эеъяси, эцн батандан сонра мц-сялман олмуш кафиря фитря ваъиб дейил, амма шия олмайан мцсялман Айы эюрдцкдян сонра шия олса, эяряк фитря зяка-тыны версин.
Мясяля 1962: Фягят бир са’ (тягрибян 3 кг) буьда вя бу кими шейляря малик олан шяхся, мцстящяббдир ки, фитря зякаты версин. Аиляси олуб, онларын да фитря зякатыны вермяк истя-ся, о бир са’ны фитря ниййяти иля аиля цзвляриндян бириня ве-ряр, о да бу ниййятля бир башгасына вериб, бу гайда иля аиляси-нин ахырынъы цзвцня гядяр доландырар. Ахырынъы шяхсин дя алдыьы шейи юзляриндян олмайан бир башгасына вермяси даща йахшыдыр. Яэяр онлардан бири дяли, йахуд сяьир ушаг-дырса, ушаьын вялиси онун йериня ала биляр. Амма ещтийат мцстящябб одур ки, онун ниййятиня дейил, юзц цчцн эютцрсцн.
Мясяля 1963: Фитр байрамы эеъяси, эцн батандан сонра бир шяхс ушаг сащиби оларса, онун фитря зякатыны вермяк ваъиб дейил. Яэяр эцн батандан яввял ушаьы доьулса, йахуд издиваъ ется, яэяр онун чюряк йейяни сайылса, эяряк онларын да фитря-сини версин. Яэяр башгасынын чюряк йейяни олсалар, она ва-ъиб дейил. Яэяр башга бир кясин чюряк йейяни дейиллярся, гады-нын фитряси онун юзцня ваъибдир, ушаьа ися бир шей ваъиб де-йил.
Мясяля 1964: Яэяр инсан биринин чюряк йейяни олуб, эцн батмаздан яввял башгасынын чюряк йейяни олса, онун фитряси сонракы шяхся ваъибдир. Мясялян; яэяр гыз, эцн батмаздан яввял яр евиня эется, эяряк яри онун фитрясини версин.
Мясяля 1965: Фитрясинин башгасы тяряфиндян верилмяси лазым олан шяхсин юз фитрясини вермяси ваъиб дейилдир. Ам-ма яэяр о фитряни вермяся, йа веря билмяся, ещтийат ваъибя эюря онун юзцня ваъиб олур. Яэяр 1952-ъи мясялядя дейилян шяртляря малик олса, эяряк юз фитрясини версин.
Мясяля 1966: Фитряси башгасына ваъиб олан шяхс, юз фит-рясини верся, онун фитряси башгасына ваъиб олан шяхсин бой-нундан сагит олмур.
Мясяля 1967: Сеййид олмайан шяхс, сеййидя фитря веря бил-мяз. Щятта яэяр бир сеййид онун чюряк йейяни олса, онун фитря-сини башга сеййидя веря билмяз.
Мясяля 1968: Ана, йа дайядян сцд ямян ушаьын фитряси, ана, йа дайянин хярълярини верян шяхся аиддир. Лакин яэяр ана, йа дайя юз хярълярини ушаьын малындан эютцрсяляр, ушаьын фитряси щеч кяся ваъиб дейил.
Мясяля 1969: Инсан аилясинин хярълярини щарам малдан верся дя, эяряк онларын фитрясини щалал малдан версин.
Мясяля 1970: Яэяр инсан бянна, хяррат вя хидмятчи кими яъир тутдуьу шяхсин, онун чюряйини йейян щесаб олунаъаг шя-килдя хярълярини верярся, эяряк онун фитрясини дя версин. Амма яэяр, фягят онун ишинин църятини верярся, онун фитря-сини вермяк она ваъиб дейилдир.
Мясяля 1971: Яэяр бир шяхс, Фитр байрамы эеъяси, эцн бат-маздан яввял юлярся, онун вя аиля цзвляринин фитрясини онун малындан вермяляри ваъиб дейилдир. Амма яэяр эцн батандан сонра юлярся, цляманын чоху, буйурмушлар ки, эяряк онун вя аиля цзвляринин фитрясини онун малындан версинляр. Амма бу щюкм ишкалсыз дейилдир. Ещтийатын тяляби эяряк тярк едилмясин.
Мясяля 1972: Фитря зякаты ваъиб ещтийата ясасян, йалныз фягиря верилмялидир. Мягсяд будур ки, фитря зякаты мал зя-катына мцстящягг оланларын шяртлярини юзцндя ъям едян шия фягирляря верилмялидир. Амма яэяр онун шящяриндя шия фягир йохдурса, башга мцсялманларын фягирляриня дя веря биляр. Амма щяр тягдирдя эяряк насибийя (Ящли-Бейтля дцшмянлик едяня) верилмясин.
Мясяля 1973: Яэяр бир шия ушаьы фягир олса, инсан фит-ряни онун хяръиня чатдыра биляр йа ушаьын вялисиня вермяк-ля ушаьын мцлкц едя биляр.
Мясяля 1974: Фитря верилян фягирин адил олмасы лазым де-йилдир. Лакин ваъиб ещтийата ясасян, шяраб ичян, намаз гыл-майан вя ашкара эцнащ едяня фитря верилмясин.
Мясяля 1975: Фитряни эцнащ ишлярдя хяръляйян шяхся, эя-ряк фитря верилмясин.
Мясяля 1976: Мцстящябб ещтийат одур ки, бир фягиря бир са’дан (тягрибян 3 кг) аз фитря верилмясин, ъям олан фягир-ляря чатмаса, бу щал истиснадыр. Лакин яэяр чох верился, ейби йохдур.
Мясяля 1977: Гиймяти ади гиймятдян ики дяфя артыг олан малдан, мясялян; ади буьда гиймятиндян ики дяфя артыг олан буьдадан йарым са’ верся, кифайят дейилдир. Щятта яэяр ону фитря гиймяти мягсяди иля дя верся, кифайят дейилдир.
Мясяля 1978: Инсан йарым са’ны бир ъинсдян, мясялян; буь-дадан вя онун башга йарысыны ися арпадан веря билмяз, яэяр ону фитря гиймяти мягсядиля дя верся, кифайят дейилдир.
Мясяля 1979: Фитря зякатыны вердикдя юз фягир гощумла-рыны вя гоншуларыны башгаларындан цстцн тутмаг мцстя-щяббдир. Елм, дин вя фязилят ящли олан фягирляри башгала-рындан цстцн тутмаг даща йахшыдыр.
Мясяля 1980: Яэяр инсан биринин фягир олмасыны хяйал едиб она фитря верся, сонра фягир олмадыьыны баша дцшся, беля ки, она вердийи мал арадан эетмямиш олса, эяряк эери алыб мцстящяггя версин, яэяр ала билмяся, юз малындан фит-рянин явязини вермялидир. Яэяр вердийи шей арадан эетмиш-дирся, фитряни алан шяхс алдыьы шейин фитря олдуьуну би-лирдися, онун явязини вермяси лазымдыр. Яэяр билмирдися онун явязини вермяк она (фягиря) ваъиб дейил вя инсан эяряк фитряни йенидян версин.
Мясяля 1981: Бир шяхсин ''мян фягирям'' демяси иля она фитря вермяк олмаз. Амма онун сюзцндян инсана хатиръямлик щасил оларса вя йа яввялляр онун фягир олдуьуну билирдися, она фитря вериля биляр.
Мясяля 1982: Инсан эяряк фитря зякатыны гцрбят мягся-диля, йя’ни Аллащ-тяаланын ямрини йериня йетирмяк вя бяндя-чилик мягсядиля версин вя ону верян заман фитря вермяк ний-йятини етсин.
Мясяля 1983: Яэяр Рамазан айындан яввял фитря верся, ся-щищ дейилдир вя йахшысы одур ки, Рамазан айында да фитряни вермясин. Лакин яэяр Рамазандан яввял бир фягиря боръ вер-ся вя ондан сонра фитря она ваъиб олса, юз боръуну фитря явя-зи щесаб ется, манеяси йохдур.
Мясяля 1984: Фитря цчцн вердийи буьда вя йа башга бир шей, башга бир малла, йахуд торпагла гарышыг олмамалыдыр. Яэяр гарышыбса, онун сафы бир са’ олса вя айырмадан истифадяси мцмкцн олса вя йа айырмаг фювгя’ладя артыг бир зящмят истя-мязся, йахуд да гарышыг олан шей е’тина едилмяйяъяк гядяр аз оларса, ейби йохдур.
Мясяля 1985: Яэяр фитряни гцсурлу (ейбли) бир шейдян вер-ся, ваъиб ещтийата ясасян, кифайят дейилдир.
Мясяля 1986: Бир нечя няфярин фитрясини верян адамын ща-мысынын бир малдан вермяси лазым дейилдир. Мясялян; бя’-зисинин фитрясини буьдадан вя бя’зисинин фитрясини арпа-дан верся, кифайятдир.
Мясяля 1987: Фитр байрамы намазыны гылан, ваъиб ещтийата ясасян, эяряк байрам намазындан яввял фитряни версин. Ла-кин яэяр байрам намазы гылмаса, фитряни зющря гядяр эеъик-диря биляр.
Мясяля 1988: Яэяр фитря ниййяти иля малындан бир мигда-рыны кянара гойуб, байрам эцнц зющря гядяр мцстящяггя вермя-ся, ону щяр вахт верся, фитря ниййяти етсин. Яэяр тя'хиря сал-маг аьыллы бир мягсяд цчцн олса, ейби йохдур.
Мясяля 1989: Яэяр байрам эцнц зющря гядяр фитряни вермя-ся вя кянара да гоймаса, ваъиб ещтийата ясасян сонрадан яда вя гяза ниййяти етмядян фитряни версин.
Мясяля 1990: Яэяр фитряни айырыб кянара гойса, ону юзц цчцн эютцря билмяз вя башга малы фитря цчцн онун йериня гойа билмяз.
Мясяля 1991: Инсанын фитрясинин гиймятиндян артыг олан бир малы олса, фитря вермяйиб, бу малын бир гисминин фитря цчцн олмасыны ниййят едярся, ещтийат ваъибя эюря кифайят де-йил.
Мясяля 1992: Яэяр фитря цчцн айырыб гойдуьу малы арадан эется, беля ки, фягир тапыбса вя о фитряни эеъикдирибся вя йа горумагда сящлянкарлыг едибся, эяряк явязини версин. Яэяр фягиря яли чатмамышса вя йа горумагда сящлянкарлыг етмя-йибся, замин дейилдир.
Мясяля 1993: Яэяр юз йериндя мцстящягг тапса, ваъиб ещтийат одур ки, фитряни башга йеря апармасын, яэяр башга йеря апа-рыб мцстящяггя верся кифайятдир. Яэяр башга йеря апарса вя тяляф олса, эяряк онун явязини версин.
Мясяля 1994: Щяъъ Аллащын евини зийарят етмяк вя орада эюстяриш верилян ямялляри йериня йетирмякдир. Щяъъ юмрц бойу ашаьыда эюстярилян шяртляря малик олан шяхся бир дя-фя ваъиб олур:
1. Щядд-бцлуьа чатмыш олсун.
2. Агил вя азад олсун.
3. Щяъъя эетмяси васитясиля тярк едилмяси шяриятдя щяъъ-дян даща бюйцк олан щарам бир иши етмяк мяъбуриййятиндя гал-мамалы вя йа щяъъдян даща мцщцм олан ваъиб бир ямяли тярк етмяк мяъбуриййятиндя галмамалыдыр. Амма яэяр бу щалда щяъъя эется, эцнащ етмясиня бахмайараг, щяъъи сящищ олур.
4. Мцстяти’ олсун вя мцстяти’ олмаьын шяртляри бунлар-дыр:
1) Йол азугяси вя ещтийаъы олан сурятдя минийи олса, йа бун-лары ялдя етмяйя имкан верян малы оларса;
2) Мяккяйя эетмяйя вя чох язиййят чякмядян щяъъи йериня йетирмяйя саьламлыьы вя гцввяси олсун. Бу шярт щяъъи шяхсин юзцнцн йериня йетирмясиндя шяртдир. Бир кясин мадди имканы олса, амма шяхсян юзц щяъъя эетмяк цчцн физики гцдряти олма-са, йахуд шяхсян эетмяси чох чятин олса, (физики) вязиййятинин дя йахшылашмасына цмиди олмаса, эяряк башгасыны бу ишя наиб тутсун.
3) Йолда эетмяйя мане олан бир шей олмасын; яэяр йол баьлы олса, йа йолда инсанын ъанынын, йа намусунун арадан эетмя-синдян, йа малынын апарылмасындан горхусу олса, щяъъ она ваъиб олмур. Лакин яэяр башга йол иля эедя бился, узаг олма-ьына бахмайараг эяряк о йол иля эетсин, амма о йол, ''щяъъ йолу баьлыдыр'' дейиляъяк дяряъядя узаг вя гейри-ади олса, эяряк о йолла эетмясин.
4) Саир ъящятлярдян имканы олсун ки, Щяъъ ямяллярини йериня йетиря биляъяк гядяр вахты олмалыдыр.
5) Ханымы вя ушаглары кими хярълярини тя’мин етмяк бой-нуна ваъиб олан шяхслярля, хярълийин тярколунмасы шяхс цчцн чятин олан шяхслярин хярълярини тя’мин етмиш олма-лыдыр.
6) Эери гайытдыгдан сонра йашайышыны газанъ, якинчилик, мцлк эялири вя йа башга бир йолла тя’мин едя билмялидир. Бе-ля ки, щяъъдян гайытдыгдан сонра, щяъъя хяръ етдийи цчцн чя-тинликля йашамаьа мяъбур галмамалыдыр.
Мясяля 1995: Юзцня мяхсус еви олмадан ещтийаъыны юдямяк-дя чятинлийя дцшян бир шяхся, щяъъ, йалныз евин пулуна сащиб олдуьу тягдирдя, ваъибдир.
Мясяля 1996: Мяккяйя эедя билян гадын, гайыдандан сонра юзцнцн малы олмаса вя яри дя мясялян, фягир олуб онун хяръи-ни веря билмяся вя чятинликля йашамаьа мяъбур олса, щяъъ она ваъиб дейилдир.
Мясяля 1997: Йол азугяси вя минийи олмайан бир шяхся, баш-га бириси ''сян щяъъя эет, сянин щяъъ сяфяриндя олдуьун мцд-дятдя сянин вя аилянин тя’минатыны мян юдяйяъяйям'' дейярся, онун бу сюзцня ямин олуна билярся, щяъъ она ваъиб олар.
Мясяля 1998: Бир шяхся щяъъя эетмяси цчцн, щяъъя эедиш-гайыдыш мясряфлярини вя бу мцддят ярзиндя аилясинин йаша-йышыны тя’мин едяъяк гядяр мал баьышланарса, щярчянд борълу олса вя щяъъдян гайытдыгдан сонра йашайышыны тя’-мин едяъяк гядяр малы олмаса да, щяъъ она ваъиб олар. Амма яэяр щяъъ эцнляри онун газанъ вя иш эцнляри иля ейни эцнляря тясадцф олунарса, беля ки, щяъъя эетдийи тягдирдя боръуну вахтында гайтара билмязся вя илин диэяр эцнляриндя мяишят хярълярини, тя’мин едя билмязся, она щяъъ ваъиб дейилдир.
Мясяля 1999: Яэяр Мяккяйя эедиб-эялмя мцддятиндя эедиб-эялмясинин вя аилясинин хяръи она вериб, она ''щяъъя эет'' де-сяляр, лакин онун мцлкц етмясяляр, яэяр эери алмайаъаг-ларына хатиръям оларса, щяъъ она ваъиб олар.
Мясяля 2000: Яэяр бир шяхся щяъъя кифайят едяъяк гядяр мал верился вя Мяккя йолунда малы веряня хидмят етмясини шярт едярлярся, щяъъ о шяхся ваъиб олмаз.
Мясяля 2001: Яэяр бириня бир мигдар пул версяляр вя щяъъ она ваъиб олса, щяъъя эется вя эяляндян сонра юзцндя мал тапса, она артыг щяъъ ваъиб дейил.
Мясяля 2002: Тиъарят цчцн, мясялян; Ъиддяйя гядяр эедиб орада бир мигдар мал ялдя ется, истядийи тягдирдя, орадан Мяккяйя эетмяйя мцстяти оларса, щяъъ етмялидир. Бу шякилдя щяъъ етдикдян сонра вятяниндян Мяккяйя эедяъяк гядяр малы олса беля, она артыг щяъъ ваъиб олмаз.
Мясяля 2003: Яэяр инсан башгасынын тяряфиндян шяхсян юзц щяъъ зийаряти етмяйя яъир олса, беля ки, юзц эедя билмяся вя башгасыны юз тяряфиндян эюндярмяк истяся, эяряк ону яъир тутмуш шяхсдян иъазя алсын.
Мясяля 2004: Яэяр бир шяхс мцстяти’олса вя Мяккяйя эется вя эюстярилмиш мцяййян вахтда Яряфата вя Мяш’ярцл-щарама чатмаса, беля ки, яэяр сонракы иллярдя мцстяти’ олмаса, щяъъ она ваъиб дейил, лакин яэяр габагкы илляр мцстяти’ олуб вя щяъъя эетмяйибся, бу щалда яэяр зящмят олса беля, эяряк щяъъя эетсин.
Мясяля 2005: Яэяр мцстяти’ олан бир шяхс щяъъя эетмяся вя сонра гоъалыьына, йа хястялийиня, йа зяифлийиня эюря щяъъя эедя билмяся вя бундан сонра щяъъя эетмясиня цмиди олмаса, эяряк башгасыны юз тяряфиндян щяъъя эюндярсин. Сонрадан яэяр гцдряти олса, юзц дя щяъъя эетсин. Щямчинин биринъи ил-дя щяъъя эетмяйя чатан гядяр малы олдуьу щалда гоъалыг, хяс-тялик вя йа эцъсцзлцк цзцндян щяъъя эедя билмязся вя сонрадан мцгтядир олмасындан да цмидсиз олса, щюкм ейнидир. Бу тяг-дирлярин щамысында юз тяряфиндян наиб тутулан шяхс киши-дирся, онун наибинин ''сяруря'', йя’ни илк дяфя щяъъя эедян шяхс олмасы мцстящябб ещтийатдыр.
Мясяля 2006: Башгасы тяряфиндян щяъъя эетмяйя яъир олунмуш шяхс, эяряк онун тяряфиндян ниса тявафыны да йери-ня йетирсин вя яэяр йериня йетирмяся, гадын о яъиря щарам олур.
Мясяля 2007: Яэяр ниса тявафыны дцзэцн йериня йетирмяся, йа унутса, беля ки, бир нечя эцндян сонра йадына дцшся вя йары йолдан гайыдыб йериня йетирся сящищдир, амма яэяр гайытмаг онун цчцн чятин олса, юзцня наиб тута биляр.
Мясяля 2008: Кясб едян (алвер едян) шяхс, эяряк алгы-сат-гынын, эцндялик гаршыйа чыхан щалларын щюкмлярини юйрян-син. Щятта яэяр юйрянмядийиня эюря щарама дцшмяси, йахуд ваъиби тярк етмяси эюзлянилирся, щюкмц юйрянмяк лазымдыр. Щязрят Имам Садигдян (я) рявайятдир ки, алгы-сатгы етмяк ис-тяйян шяхс, эяряк онун щюкмлярини юйрянсин вя яэяр онун щюкмлярини юйрянмяздян яввял алгы-сатгы ется, батил вя шцб-щяли мцамилялярин васитясиля щялакятя дцшяр.
Мясяля 2009: Инсан бир мясяляни билмядийи цчцн етдийи алгы-сатгынын дцзэцн, йохса батил олдуьуну билмяся, ня алды-ьы ня дя тящвил вердийи малдан истифадя едя билмяз. Цстялик мясяляни юйрянмяли, йа да щятта разылашма йолу иля олса беля, ещтийат етмялидир. Амма щярчянд мцамиля батил олса беля тя-ряфин онун о малы истифадя етмясиня разы олдуьуну билярся, истифадя етмяси ъаиздир.
Мясяля 2010:Малы олмайан вя ваъиб хяръляри олан шяхс (аиля вя ушаьынын хяръляри кими), ишляйиб газанъ ялдя етмя-си лазымдыр. Аилянин йашайышыны даща да фираван етмяк вя фягирляря ял тутмаг вя бу кими мцстящябб ишляр цчцн, кясб-тиъарят етмяк мцстящяббдир.
Бир нечя шей алгы-сатгыда мцстящябб сайылмышдыр:
1. Эяряк шяхс малын гиймятиндя мцштяриляр арасында фярг гоймасын. Лакин фягир вя йохсуллар истиснадыр.
2. Тиъарят цчцн отурмасынын яввялиндя шящадят кялмяля-рини десин, мцамиля етдикдя ися тякбир десин.
3. Сатдыьы шейи артыг версин, алдыьыны аз эютцрсцн.
4. Мцамиля етдийи адам пешман олдугда вя мцамиляни поз-маг истядикдя, шяхс мцамиляни позмаьа щазыр олсун.
Мясяля 2011: Мцамиля дя бир нечя шей мякрущдур. Онларын бя'зиляри бунлардыр:
1. Ьяшш (гатгы) щесаб олунмаса, малын ейбини демямяк; яэяр ьяшш щесаб олунса, демямяси щарамдыр.
2. Доьру олдуьу щалда анд ичмяк; амма яэяр доьру олмаса, щарамдыр.
3. Кяфян сатмаьы пешя сечмяк;
4. Мю'мин шяхсдян, еляъя дя она йахшылыг вя'дяси верян шяхсдян, ещтийаъындан артыг (газанъ) алмаг.
5. Сцбщ азаны иля эцняшин илкин чыхма вахты арасында олан мцамиля;
6. Шящяр ящлиндян бир шяхс алгы-сатгыда о йерин ящли олмайан гяриблярин вякили олмасы. Щятта ещтийат мцстящябб буну тярк етмякдир.
7. Бир мю'минин алмаг истядийи малын мцамилясиня дахил олмаг; Цстялик ещтийат мцстящябб буну тярк етмякдир.
Мясяля 2012: Щарам мцамиляляр чохдур. Бунлардан бя’зи-ляри ашаьыдакылардыр:
1. Ещтийата ясасян кефляндириъи ичкиляри, ов ити олмайан ит, донуз вя щямчинин няъисин мурдарыны алыб-сатмаг ещти-йат ваъибя ясасян; Бундан гейри щалларда яэяр ейни няъисдя щалал истифадя етмяк мцмкцн оларса, мясялян; няъис ьаитин эцбря кими алгы-сатгысы ъаиздир.
2. Гясби малы алыб-сатмаг; яэяр онда тящвил вериб тящвил алмаг кими тясяррцфляри тяляб едирся;
3. Мцгабил тяряфин нязяри ъялб олунмадыьы щалда е'ти-бардан дцшмцш , йахуд гялп (сахта) пулларла алвер етмяк; Амма яэяр сахта вя йа е'тибарсыз олдуьуну бился, мцамиля ъаиздир.
4. Бцт, хач, щарам мусиги вя гумар алятляри кими мцяййян формада щазырланан вя адятян йалныз щарам йолда истифадя олунан вя дяйяри онун щарам истифадяси сябяби иля олан бир шейин алгы-сатгысы;
5. Тяркибиндя ьяшш (алдатма) олан мцамиля;
Щязрят Рясулуллащ (с) буйурмушдур: ''Мцамиля едяркян мц-сялманлара ьяшш едян (онлары алдадан), шяхс биздян дейил-дир. Ким юз мцсялман гардашы иля ьяшш ется, Аллащ-тяала онун рузисинин бярякятини чякяр, онун газанъ йолуну баьлайар вя ону юз ихтийарына бурахар''.
Ьяшшин бир нечя мцхтялиф нювляри вар:
1-Йахшы малы пис мала, йахуд башга бир шейя гатмаг, мяся-лян, сцдя су гатмаг.
2-Олдуьунун яксиня олараг защирини эюзял ъилвяляндир-мяк, мясялян, кющнялмиш эюйяртиляря су вуруб тязя эюстяр-мяк.
3-бир малы башга мал кими эюстярмяк; мясялян, мцштяри-нин хябяри олмадан бир шейин йалныз цзцня гызыл чякмяк.
4- Мцштяринин, сатыъынын ондан щеч няйи эизлятмямясиня архайын олдуьу щалда малын ейбини эизлятмяк.
Мясяля 2013: Йуйулмасы мцмкцн олан, няъис олмуш пак бир шейи сатмаьын ейби йохдур, палаз-халча вя габ кими. Щямчинин йуйулмасы мцмкцн олмаса да, амма онун щалал вя ади олан мян-фяяти нефт кими пак олмагла шяртлянмямялидир, щятта яэяр пак олмасына баьлы олса да, яэяр щалал вя е'тина олунаъаг мянфяяти олса, йеня дя сатмаг ъаиздир.
Мясяля 2014: Яэяр бир кяс няъис бир шейи сатмаг истяся, эя-ряк онун няъис олдуьуну алыъыйа о щалда десин ки, яэяр демя-ся, алыъы щарама дцшя, йахуд ваъиби тярк едя биляр, мясялян; няъис суйу, дястямаз вя гцсл алмагда ишлядяр, онунла ваъиб намазыны гылар вя йа няъис шейдян йемяк вя ичмякдя истифадя едяр. Ялбяття демяйин файдасы олмадыьы шяхсляря; мясялян, няъасат вя паклыьа риайят етмяйян лагейд бир шяхс олса бил-дирмяси лазым дейилдир.
Мясяля 2015: Ичмяли олан вя ичмяли олмайан няъис дярман-лары алыб-сатмаьын ъаиз олдуьуна бахмайараг, онун няъис ол-дуьуну яввялки мясялядя верилдийи кими, эяряк мцштярийя де-синляр.
Мясяля 2016: Гейри-Ислами юлкялярдян эятирилян йаьла-рын няъис олдуьу мцяййян олмазса, алыныб- сатылмаларын ейби йохдур. Амма щейванын юлмясиндян сонра ондан алынан йаь, желатин кими вя саир маддяляр кафирин ялиндян алынса вя йа гейри-ислами юлкялярдян эятирился, яэяр шяр’и-цсуллара яса-сян кясилмиш олан бир щейвана аид олдуьуна ещтимал вери-лярся, алгы-сатгысы ъаиз вя пакдыр. Амма йейилмяси щарам-дыр вя сатыъынын мцштярийя онун кейфиййятини демяси лазым-дыр. Яэяр демяся, 2012-ъи мясялядя дейилдийи кими, онун ща-рама дцшмяси, йа ваъиби тярк етмяси ещтималы вардырса, са-тыъы вязиййяти она сюйлямялидир.
Мясяля 2017: Шяриятдя тя’йин едилян эюстяришя эюря кя-силмяйян вя йа юзц юлмцш олан тцлкц вя буна бянзяр щейванын дярисинин алгы-сатгысы ещтийата ясасян ъаиз дейилдир. Амма яэяр шякк олунса, ишкалы йохдур.
Мясяля 2018: Гейри-Ислами юлкялярдян эятирилян вя йа ка-фирин ялиндян алынан дяринин, шяр’и эюстяришя эюря кясил-миш олан бир щейвана аид олдуьуна ещтимал верилирся, онун алгы-сатгысы ъаиздир. Щямчинин онда намаз гылмаг да сящищ-дир.
Мясяля 2019: Щейванын юлмясиндян сонра ондан ялдя еди-лян йаь вя саир маддяляр вя йа дяри мцсялманын ялиндян алы-ныбса вя инсан онун, шяр’и эюстяришя эюря кясилмиш олан щейвана аид олуб-олмадыьыны арашдырмадан бир кафирдян алдыьыны билирся, щярчянд онун паклыьына вя алгы-сатгы-сынын ъаиз олмасына щюкм олса да, о йаьы вя бу кими шейляри йемяк ъаиз дейилдир.
Мясяля 2020: Шяраб вя саир мястедиъи ичкилярин мцами-ляси щарам вя батилдир.
Мясяля 2021: Гясби малы сатмаг батилдир, амма сащиби иъа-зя верся, дцздцр вя сатыъы эяряк алыъыдан алдыьы пулу она (сащибиня) гайтарсын.
Мясяля 2022: Яэяр алыъы ъидди мцамиля етмяк гясди олду-ьу щалда, алдыьы шейин пулуну вермямяк ниййятиндя оларса, онун бу ниййяти мцамилянин сящищ олмасына бир зяряр йетир-мяз, амма о шейин пулуну сатыъыйа вермяси эярякдир.
Мясяля 2023: Яэяр алыъы зиммя иля алдыьы малын пулуну сонрадан щарам малдан вермяк истяся, мцамиля сящищдир. Ам-ма она борълу боръуну щалал малдан вермялидир ки, боръу юдянмиш олсун.
Мясяля 2024: Щарам яйлянъя алятляринин алыш-сатышы, ъаиз дейил. Амма мцштяряк алятляр, мясялян; радио, магнито-фон, видео кими яшйаларын алыб-сатмаьын манеяси йохдур. Юзц вя аилясинин онлардан щарам йолда истифадя етмяйяъяйиня ямин олан шяхс цчцн онлары сахламаг ъаиздир.
Мясяля 2025: Яэяр щалал истифадяси мцмкцн олан бир шейи щарамда ишлятмяк гясди иля сатса, мясялян, цзцмц, шяраб истещсал етмяк цчцн сатса, истяр мцамиля заманы буну гярара алмыш олсун, истярся ондан яввял вя мцамиляни дя о ясасда йериня йетирсяляр, бу мцамиля щарамдыр. Амма бу гясд иля сатмаса, садяъя бился ки, мцштяри цзцмдян шяраб дцзялдяъяк, мцамилянин ейби йохдур.
Мясяля 2026: Ъанлыларын щейкялини дцзялтмяк ещтийата ясасян, щарамдыр, амма онлары алыб-сатмаьын манеяси йох-дур. Ъанлыларын шяклини чякмяк ъаиздир.
Мясяля 2027: Гумардан, оьурлугдан, йа батил мцамилядян ялдя едилмиш шейи, онда тясяррцф етмяйи тяляб едирся, алмаг щарамдыр вя бир кяс ону алыб сатандан эютцрся, эяряк ону ясл сащибиня гайтарсын.
Мясяля 2028: Пий йаьы иля гарышдырылмыш бир йаьы сатан шяхс, яэяр ону мцяййян едярся, мясялян; ''бу 1 кг йаьы сатырам'' дейярся, онда олан пий йаьы она йаь дейилмяйяъяк гядяр чохдур-са, мцамиля батилдир вя яэяр онда олан пий йаьы, она пий йаьы иля гарышдырылмыш йаь дейиляъяк гядяр аздырса, мцамиля сящищдир. Амма мцштяри, нюгсанлыьа эюря мцамиляни ляьв етмя щаггына сащибдир вя юз пулуну эери ала биляр. Амма яэяр йаь пийдян айрылса (сечилирся), йаьын тяркибиндяки пийин миг-дарына мцтянасиб олараг мцамиля батил олур вя сатыъы о пий цчцн алдыьы пул мцштяринин малы вя пий сатыъынын малы-дыр вя мцштяри онун тяркибиндя олан халис йаьын мцамиля-сини дя поза биляр. Амма яэяр ону мцяййян етмяся вя зиммя-синдя олан бир батман йаьы сатса, сонра пий иля гарышмыш йа-ьы верся, мцштяри о йаьы эери гайтарыб вя халис йаьы тяляб едя биляр.
Мясяля 2029: Яэяр малын бир мигдарыны, чяки йа пейманя иля сатсалар, щямин малдан даща чох мигдарына сатарса, мяся-лян; бир батман буьданы бир батман йарым буьдайа сатса, риба вя щарамдыр. Щятта яэяр ики малдан бири салим, о бири ейбли, йа малын бири йахшы, о бири пис олса, йа гиймятдя бир-бири иля фяргли олсалар, беля ки, вердийи мигдардан чох алса, йеня дя риба вя щарамдыр. Яэяр сыныг олмайан миси вериб вя ондан чох сыныг мис алса, йа узун дцйцнц вериб, ондан чох йумру дцйц алса, йа дцзялмиш гызылы вериб, ондан чох дцзялмямиш гызыл алса, риба вя щарамдыр.
Мясяля 2030: Яэяр артыг алдыьы шей сатдыьындан башга бир шей олса, мясялян; бир батман буьданы, бир батман буьдайа вя бир гяпик (рийал) пула сатса, йеня дя риба вя щарамдыр. Щят-та артыг бир шей алмаса, амма шярт ется ки, алыъы онун цчцн бир иш эюрсцн, риба вя щарамдыр.
Мясяля 2031: Яэяр мигдары аз верян шяхс бир шей ялавя ет-ся, мясялян; бир батман буьда вя бир дясмалы бир батман йа-рым буьдайа сатса, ейби йохдур. Беля ки, онларын гясди бу олса ки, дясмал о чох мигдарын мцгабилиндя олсун вя щям дя мца-миля нягд олсун. Щямчинин щяр ики тяряфдян бир шей артыр-салар, мясялян; бир батман буьданы вя бир дясмалы бир бат-ман йарым буьдайа вя бир дясмала сатса, беля ки, гясдляри бу ола ки, биринъи тяряфдя дясмал вя йарым батман буьда, икин-ъи тяряфдяки дясмалын мцгабилиндя олса, ейби йохдур.
Мясяля 2032: Парча кими метря вя зира иля сатылан бир ше-йи вя йа гоз вя йа тойуг йумуртасы кими ядядля сатылан бир шейи сатыб мцгабилиндя даща артыг аларса, ейби йохдур. Амма щяр икиси дя ейни ъинсдян оларса вя мцамиля дя мцддятли оларса, онун сящищ олмасы бу щалда мящялли-ишкалдыр. Мясялян, он ядяд гозу наьд вериб бир айдан сонра он ики гоз аларса. Каьыз пулу да сатмаг бунун кимидир, мясялян; манаты диэяр ъинсдян олан динар, йа доллар кими каьыз пула нягд, йа мцддятля сатса, манеяси йохдур. Амма яэяр истяся ки, юз ъинсиня сатсын вя чох эютцрсцн, эяряк мцамиля мцддятли олмасын вя беля олмадыг-да онун сящищ олмасы мящялли-ишкалдыр. Мясялян; 100 манат нягд вериб, алты айдан сонра 110 манат алмасы кими.
Мясяля 2033: Шящярлярин чохунда вя йа бир шящярдя чяки вя пейманя иля, бя’зи шящярлярдя ися ядяд иля сатылан мал-ларын, ядяд иля мцамиля олунан шящярдя артыьына сатмаьы ъаиздир.
Мясяля 2034: Чяки йа пейманя иля сатылан шейлярдя, яэяр бир шейи сатарса вя явязини бир малдан олмайан шейдян эютцр-ся вя мцамиля нягд олса, чох эютцрмяйин ейби йохдур, амма мца-миля мцддятли олса, мящялли-ишкалдыр. Демяли, яэяр бир батман дцйцнц ики батман буьдайа бир айа гядяр сатса, о мца-милянин сящищлийи ишкалсыз дейил.
Мясяля 2035: Йетишмиш мейвяни, йетишмямиш мейвя иля ар-тыьына мцамиля етмяк ъаиз дейил. Яэяр бярабяр олсалар вя нягди олса, мякрущдур. Яэяр нисйя олса, ишкаллыдыр.
Мясяля 2036: Арпа вя буьда, фаиз (риба) хцсусунда бир ъинс-дян щесаб едилир; Беля ки, бир батман буьда вериб явязиндя бир батман ики йцз ялли грам арпа аларса, риба вя щарамдыр. Щямчинин хырман вахты он батман буьда вермяк гясди иля он батман арпа сатын аларса, арпаны нягд алыб, буьданы бир мцд-дят сонра вердийи цчцн чох алмыш кими олур вя щарамдыр.
Мясяля 2037: Ата вя оьул, гадын вя яри бир-бирляриндян фаиз (риба) ала билярляр. Щямчинин мцсялман бир кимся Исламын мцщафизяси алтында олмайан бир кафирдян фаиз ала биляр; амма Исламын мцщафизяси алтында олан кафирля фа-изли мцамиля етмяк щарамдыр. Мцамиля тамам олдугдан сон-ра яэяр фаиз вермяк онун шяриятиндя ъаиздирся, ондан фаиз ала биляр.
Мясяля 2038: Ещтийат ваъибя эюря, цзц (дибдян) гырхмаг вя буна эюря зящмят щаггы алмаг ъаиз дейил. Зярурят (чыхылмаз) щалы, еляъя дя онун тярк едилмяси (гырхылмамасы) адятян дю-зцляси олмайан бир чятинлик вя йа зяряр тюрядярся, щярчянд башгаларынын истещза вя тящгир етмяси ъящятиндя олса беля, бу ики щал истиснадыр.
Мясяля 2039: Ьина щарамдыр. Ьина дедикдя мягсяд, лящв-ля-яб (кеф) мяълисляриня мяхсус олан тярздя авазла охунан батил мятляблярдир. Щямчинин, Гур'ан, дуа вя бу кими шейляри дя о ъцр охумаг ъаиз дейил. Ещтийат ваъибя эюря гейд олунанлардан башга сюзляр дя эяряк бу сясля (ьина иля) охунмасын. Щям-чинин ьинайа гулаг асмаг да, еляъя дя ьина цчцн ямяк щаггы (цъ-рят) алмагда щарамдыр. О, алса беля, аланын мцлкц олмур. Ону юйрятмяк вя юйрянмяк дя ъаиз дейил.
Мусиги дя, йя'ни хцсуси мусиги алятляриндя чалмаг да яэяр лящв-ляяб мяълисляриня мяхсус олаъаг тярздядирся, щарам, якс тягдирдя щарам дейил. Щарам мусиги чалмагла църят алмаг да щарамдыр, аланын мцлкц олмур, ону юйряниб юйрятмяк дя ща-рамдыр.
Мясяля 2040: Сатыъы вя алыъы цчцн алты шей шяртдир:
1. Щядди-бцлуьа йетмиш олмалыдырлар.
2. Аьыллы олмалыдырлар.
3. Сяфещ олмамалыдырлар; йя’ни юз малларыны бош ишляря хярълямямялидирляр.
4. Алыш-вериш гясдляри олмалыдыр. Буна эюря яэяр саты-ъы зарафатла ''юз малымы сатдым'' – дейирся, мцамиля батил-дир.
5. Бир шяхс онлары мяъбур етмямялидир.
6. Сатдыглары вя явязиндя вердикляри мала малик олмалы-дырлар.
Бу шяртлярля баьлы щюкмляр ашаьыдакы мясялялярдя изащ олунаъагдыр.
Мясяля 2041: Юзц алыш-веришдя мцстягил олан щядди-бцлу-ьа чатмамыш бир ушгла едилян мцамиля батилдир. Лакин щяд-ди-бцлуьа йетмямиш аьлы кясян ушагларын адятян гиймяти аз бир шейин мцамилясини етмясинин ейби йохдур. Амма яэяр ушаьын вялиси иля мцамиля едился вя щядди-бцлуьа йетмямиш аьлы кясян ушаг садяъя олараг мцамилянин ягдини охуса, бц-тцн щалларда мцамиля сящищдир; щятта яэяр сатылан мал вя йа пул башгасынын олса вя о ушаг йалныз сащибинин вякили ола-раг о малы сатарса вя йа о пулла бир шей аларса, защир будур ки, аьлы кясян ушаг тясяррцф етмякдя мцстягил беля ол-са,мцамиля сящищдир. Щямчинин яэяр ушаг пулу сатыъыйа ве-риб, малы алыъыйа чатдырмагда вя йа малы алыъыйа вериб, пу-лу сатыъыйа чатдырмагда йалныз бир васитячи олса, ушаг аьлы кясян беля олмаса мцамиля сящищдир. Чцнки, щягигятдя ики балиь шяхс бир-бириля мцамиля етмишляр.
Мясяля 2042: Балиь олмайан бир ушагдан онунла мцамиля-нин сящищ олмадыьы тягдирдя бир шей сатын алса вя йа она бир шей сатарса, о ушагдан алдыьы малы вя йа пулу, о ушаьын юз ма-лыдырса, онун вялисиня вермялидир. Айрысынын малыдырса, йа о малы сащибиня вермяли, йа да ону разы салмалыдыр. Яэяр онун сащибини танымырса вя йа ону танымаг цчцн бир имканы йохдурса, ушагдан алдыьы шейи сащиби тяряфиндян мязалим щаггы олараг фягирляря вермялидир. Лазым ещтийата эюря бу иши эюрмяк цчцн шярият щакиминдян иъазя алмасы да лазым-дыр.
Мясяля 2043: Бир шяхс аьлы кясян ушагла онунла мцамиля-нин сящищ олмадыьы тягдирдя мцамиля едярся вя ушаьа вер-дийи мал вя йа пул тяляф оларса, о ушаьын щядди-бцлуьа йетиш-мясиндян сонра онун юзцндян вя йа вялисиндян тяляб едя би-ляр. Амма яэяр ушаг аьлы кясян олмазса, йахуд аьлыкясян олса да, малы юзц тяляф етмямиш олса, яксиня, онун йанында юзц тя-ляф олмуш олса, щярчянд тяфрит вя ифрат нятиъясиндя олса беля замин дейил.
Мясяля 2044: Алыъы вя йа сатыъынын бир мцамиляйя мяъбур едилдийи заман яэяр мцамилядян сонра мцамиляйя разы оларса вя разы олдуьуну сюйлярся, мцамиля сящищдир; амма мцамиля ягдини йенидян охумалары мцстящябб ещтийатдыр.
Мясяля 2045: Бир шяхс башга биринин малыны сащибинин иъазяси олмадан сатарса, мал сащиби онун сатмасына разы ол-майыб вя иъазя вермязся, мцамиля батилдир.
Мясяля 2046: Ушаьын атасы вя ата тяряфдян олан бабасы, щямчинин атасынын вя йа ата тяряфдян олан бабасынын уша-ьын ишляри иля баьлы тя’йин етдийи вясиси ушаьын малыны сата биляр. Онларын щеч бири олмадыгда ися, адил мцътящид дя, мяслящят тяляб етдикдя дялинин, йа йетим ушаьын вя йа гаиб олан бир шяхсин малыны сата биляр.
Мясяля 2047: Бир шяхс бир малы гясб едяряк сатарса вя мца-милядян сонра мал сащиби мцамиляни имзаларса, мцамиля ся-щищдир; гясб едян кимсянин мцштярийя вердийи шей вя онун мянфяятляри, мцамиля етдийи андан е’тибарян мцштяринин малы, мцштяринин дя вердийи шей вя онун мянфяятляри мца-миля анындан е’тибарян малы гясб едилян шяхсин малы олур.
Мясяля 2048: Бир шяхс гясб етдийи малы, пулу юзцнцн олмаг гясдиля сатарса, мал сащиби бу мцамиляни имзаларса, мцамиля сящищдир; амма пул гясб едянин дейил, мал сащибинин олар.
Мясяля 2049: Сатылан малын вя явязиндя алынан шейлярин беш шярти вардыр:
1. Мигдарыíûí юлчц, чяки, сай вя бу кими йолларла мцяййян едилмяси лазымдыр.
2. Тяùâиë âåðилмяси мцмкцн олмалыдыр; Амма яэяр ону тяслим етмяси мцмкцн олан башга бир шейля сатарса, мцамиля сящищдир. Амма алыъынын юзцнцн сатын алдыьы шейи яля эя-тирмяси мцмкцнся, щярчянд сатыъынын сатдыьы шейи она тяс-лим етмя имканы олмаса да, мцамиля сящищдир. Мясялян; алы-ъынын тапмаг имканы олан гачмыш бир аты сатарса, мцамиля-нин бир ейби йохдур вя сящищдир. Бу щалда зямимяйя (йя’ни бир малын о бири малын цстцндя ялавя сатышына), ещтийаъ йохдур.
3. Сатылан вя явязиндя алынан шейдяки халгын мцамиляйя мейлляринин дяйишмясиня сябяб олан хцсусиййятляр эюстярил-мялидир.
4. Сащибинин мцлкиййятиндян чыхаркян тяряфин щаггы зай олаъаг шякилдя башга бир шяхс онун цзяриндя щагг сащиби ол-мамалыдыр.
5. Малын мянфяятини йох, юзцнц сатмалыдыр. Башга сюзля, ìÿñÿëÿí, евин бир иллик мянфяятини сатарса, мцамиля сящищ дейилдир; лакин алыъы пул явязиндя юз мцлкцнцн мянфяятини верирся, мясялян; мцштяри бир кимсядян алдыьы бир шейин явязи олараг евинин бир иллик мянфяятини она верярся, мане-чилийи йохдур.
Бунларла баьлы щюкмляр, ирялидяки мясялялярдя изащ олу-наъагдыр.
Мясяля 2050: Бир шящярдя юлчц вя йа чяки иля мцамиля еди-лян бир малы о шящярдя дя юлчц вя йа чяки иля алмалыдыр. Амма ейни малы эюзяйары мцамиля едилян шящярдя эюзяйары ала биляр.
Мясяля 2051: Алгы вя сатгысы чяки иля едилян бир мал юлчц иля дя ìöàìèëÿ едиля биляр. Беля ки, мясялян; он батман буь-да сатмаг истяйян бир шяхс, бир батман буьда òóòàí бир юлчц ãàáû иля он ãàá буьда веря биляр.
Мясяля 2052: Яэяр мцамиля дюрдцнъц шяртдян áàøãà сюйля-нян шяртлярдян бирисинин мювъóд олмаìàсы цзцндян батил оларса, амма сатыъы вя алыъы бир-бириляринин малындан ис-тифадя етмяйя разы оларларса, истифадя åòìÿляринин ейби йох-дур.
Мясяля 2153: Вягф олунмуш бир шейин мцамиляси батилдир. Амма вягф едилдийи úÿùÿòäÿ èñòèôàäÿ îëóíìà имканы галма-йаъаг гядяр хараб олмушса вя йа бу щяддя йетишмяк цзрядирся, мясялян; мясъидини щясири цзяриндя намаз гылына билмя-йяъяк шякилдя хараб олмушса, мясъид мцтявяллисинин вя йа онун щюкмцндя олан шяхсин ону сатмасынûí ейби йохдур. Ан-ъаг ещтийат олараг вягф едянин мягсядиня даща йахын олсун де-йя, мцмкцн олдуьу тягдирдя онун пулу йеня дя щямин мясъидя хярълянмялидир.
Мясяля 2054: Яэяр юзляриня мал вягф едилян шяхсляр ара-сында, вягф едилян малы сатмасалар, мал вя йа ъан òÿëÿôàòûна йол ачаъаг шякилдя ихтилаф мейдана чыхарса, î âÿãôè ñàòìàã èøêàëëûäûð. Лакин вягф едян шяхс, мяслящят вягф едилян шейин сатылмасыны лазым етдийи тягдирдя сатылìàñûíû шярт гоймушса, бу тягдирдя онун сатылмасынын бир манечилийи йох-дур.
Мясяля 2155: Башгасына кирайя (èúàðÿéÿ) верилмиш олан бир мцлкцн алгы-сатгысынын бир ейби йохдур; анъаг о мцлкцн мянфяяти кирядя олдуьу мцддятдя кирайячийя аиддир. Яэяр алыъы о мцлкцн кирайя верилдийини билмязñÿ вя йа кирайя мцд-дятинин аз олдуьуну ýöìàí åäÿðÿê алмышса, вязиййятдян хя-бярдар олдугдан сонра мцамиляни поза биляр.
Мясяля 2056: Алгы-сатгы ишляриндя ягди ярябъя охумаг лазым дейил. Мясялян; сатыъы юз дилиндя, ''бу малы бу пула сатдым'' – деñÿ вя алыъы да, ''гябул етдим'' – дейирся, мцамиля сящищдир. Амма алыъы вя сатыъынын бу ики ъцмляни сюйля-мякдя мягсядляри инша гясди олмалыдыр. Йя’ни бу ики ъцмля-ни дедикдя гясдляри алгы-сатгы олмалыдыр.
Мясяля 2057: Яэяр мцамиля заманы ягд охунмазса, амма са-тыъы алыъыдан алдыьы мал явязиндя юз малыны онун мцлкц едярся, мцамиля сящищдир вя щяр икиси алдыьы шейин сащиби олур.
Мясяля 2058: Чичяйини тюкцб, äÿíÿ áàüëàìûø мейвянин яэяр мя’лум олса ки, завал (õÿñàðÿò) эюрмя мцддяти кечмиш-дир йа йох, о аьаъын мящсулунун мигдары тяхминян билинярся йыьылмамышдан яввялäÿ сатылмасы сящищдир. Щятта яэяр мя’лум олмаса ки, мейвянин завал эюрмя мцддяти кечмишдир йа йох, яэяр ики ил вя йа даща чох мцддятин мейвяляри сатылырса, йа да инди чыхмыш олан мигдары (е’тина едилян малè дяйяри олмаг шярти иля) сатарларса, мцамиля сящищдир. Щямчинин яэяр тарланын мящсулундан бир шейи йа да айры бир шейи онун-ла бирликдя сатарларса, мцамиля сящищдир. Амма лазым ещти-йата эюря, бу тягдирдя елÿ бир шей ялавя едилмялидир ки, ту-муръуглар мейвя олмаса беля, алыъынын сярмайясини горума-лыдыр.
Мясяля 2059: Аьаъда олан мейвя äÿíÿ áàüëàìàìûøäàí âÿ чи-чяйини тюкмядян яввял сатылмасы ъаиздир. Амма, йа яввялки мясялядя изащ олундуьу шякилдя бир шейля бирликдя сатыл-малыдыр, йа да бир илдян чохун мейвяси сатылмалыдыр.
Мясяля 2060: Аьаъ цстцндя èñòÿð éåòèøìèø, èñòÿðñÿ éåòèø-ìÿìèø îëàí хурманы сатмаьын ейби йохдур. Амма онун явя-зини истяр о аьаъдан олсун вя йа башгасындан, хурма тя’йин етмямяляри лазымдыр. Àììà ÿýÿð îíó éåòèøìèø, éà ùÿëÿ õóð-ìà ñàéûëìàéàí ðöòÿáëÿ áèðëèêäÿ ñàòñàëàð, èøêàëû éîõäóð. Ла-кин бир шяхсин, башга бирисинин баьчасында бир дяня хурма аьаъы варса, îíó áåúÿðìÿê î øÿõñ ö÷öí ÷ÿòèíäèðñÿ, áó ùàëäà яэяр онун мигдарыны тяхмин едяряк ев сащибиня сатарñà вя явязини хурма ãÿðàð âåðÿðñÿ, манечилийи йохдур.
Мясяля 2061: Илдя бир нечя дяфя топланан хийар, бадымъан, эюйярти вя буна бянзяр биткилярин сатылмасы онларын ìÿùñó-ëóíóí ашкар, защир олдуглары вя алыъынын ил ярзиндя бир не-чя дяфя ону топлайаъаьы тя’йин едилдийи тягдирдя манечилийи йохдур. Амма яэяр ìÿùñóë ашкар эюрцляъяк щала эялмямиш-дирся, сатылмалары èøêàëëûäûð.
Мясяля 2062: Буьданын сцнбцлцнц, дян áàüëàäûãäàí сонра юзцндян вя йа башга бир сцнбцлдян яля эялян буьда явязиндя сатарларса, мцамиля сящищ дейилдир.
Мясяля 2063: Яэяр бир мал нягд сатылмышса, алыъы вя са-тыъы мцамилядян сонра бир-бирляриндян малы вя пулу истя-йиб ала билярляр. Дюшяняъяк вя либас кими дашына билян вя тарла вя ев кими дашынмаз шейлярин верилмяси мал сащиби-нин онлардан ялини чякиб, тяряфин истядийи заман онлардан истифадя едя биляъяйи шякилдя онун ихтийарында гоймасы иля ола биляр. Бу ися øÿðàèò äÿéèøäèêúÿ ìöõòÿëèô úöð îëàáèëÿð.
Мясяля 2064: Нисйя мцамилялярдя заманын там äÿãèã øÿ-êèëäÿ тя’йин едилмяси лазымдыр. Äåìÿëè, пулуну хырман за-маны алмаг цзря бир мал сатыларса, вахт тамамиля мцяййян едилмядийиндян мцамиля дя батил олур.
Мясяля 2065: Бир малы нисйя сатарса, сатыъы онун явязини гярарлашдырылан вахт тамамланмамыш àëûúûäàí истяйя билìяç. Амма яэяр алыъы юлярся вя юзцня аид малы да оларса, сатыъы вахт йетишмямиш алаъаьыны онун мирасчыларындан истяйя биляр.
Мясяля 2066: Нисйя сатдыьы бир мал цчцн гярарлашдыры-лан мцддят тамам олдугдан сонра сатыъы алаъаьыны истяйя би-ляр, амма алыъы юдяйя билмязся, йа она мющлят веряр, йа да мца-миляни позараг сатылан шей мювъуддурса, ону эери ала биляр.
Мясяля 2067: Малын гиймятини билмяйян шяхся бир мигдар нисйя верярся вя гиймятини дя сюйлямязся, мцамиля батилдир. Амма нягд сатыш гиймятини билян бир шяхся малы нисйя верèá дяйярини чох щесабларса, мясялян; ''сяня нисйя вердийим малы нягд гиймятиндян щяр манатына бир гяпик даща чох щесаблайы-рам'' – дейярñÿ, о да гябул едярся, манечилийи йохдур.
Мясяля 2068: Бир малы нисйя сатыб, пулуну алмаг цчцн бир мцддят мцяййян етмиш олан шяхс ìÿñÿëÿí, мцддятин йарысы кечдикдян сонра алаъаьындан бир мигдар êå÷èá галан гисми дя нягдя аларса, манечилийи йохдур.
Мясяля 2069: Инсанын пулу нягд алыб áèð ìöääÿòäÿí ñîíðà малы êöëëè øÿêèëäÿ сатмасына сяляф мцамиляси дейилир. О щалда яэяр алыъы ''филан малы алты ай сонра алмаг цзря бу пу-лу верирям'' – дейирся, сатыъы да ''гябул етдим'' – дейирся, йа да сатыъы пулу алыб ''филан малы алты ай сонра вермяк цзря сат-дым'' – дейирся, мцамиля сящищдир.
Мясяля 2070: Яэяр гызыл вя йа эцмцшдян олан бир пулу ся-ляф олараг сатарñà вя явязиндя дя гызыл вя йа эцмцшдян олан пул аларса, мцамиля батилдир. Амма яэяр бир малы вя йа гы-зыл вя йа эцмцшдян олмайан бир пулу сатарñà вя явязиндя айры бир мал вя йа гызыл вя эцмцшдян олан пул аларса, мцамиля (эя-ляъяк мясялянин 7-ъи шяртиндя изащ олунаъаг шякилдя) ся-щищдир. Амма сатдыьы малын ÿâÿçèíäÿ айры бир мал алмайыб, пул алмасы мцстящябб ещтийатдыр.
Мясяля 2071: Сяляф мцамилясинин 7 шярти вардыр:
1. Малын гиймятинин дяйишмясиня ñÿáÿá îëàí хцсусиййят-ляри билдирмялидир. Амма чох диггят етмяк дя лазым дейил. Ъамаатын, ''малын хцсусиййятляри бялли олду'' – дейяъяйи гядяр билдирилмяси кифайятдир.
2. Алыъы иля сатыъы бир-бириндян айрылмамышдан яввял алыъы пулун щамысыны сатыъыйа вермяли вя йа онун пулу миг-даръа сатыъыдан íÿãä òÿëÿáè олмалы вя юз алаъаьыны малын гиймяти явязиня саймалы, о да буну гябул етмялидир. Амма яэяр малын гиймятинин бир мигдарыны верся, мцамилянин щя-мин мигдарда сящищ олмасына бахмайараг, сатыъы мцамиляни бу щалда поза биляр.
3. Мцддятè äÿãèã øÿêèëäÿ билдирмялидир; яэяр ''хырман заманынын башланмасына гядяр верирям'' – дейярся, заман äÿ-ãèã билдирилмядийиндян мцамиля батилдир.
4. Малын алыъыйа верилмяси заманы олараг тя’йин едилян вахт истяр о мал щямин вахт аз тапылан шейлярдян олсун вя йа олмасын, сатыъынын ону вермяси мцмкцн олан бир вахт олма-лыдыр.
5. Âàúèá åщтийата ясасян, малын алыъыйа вериляъяйи йер äÿ-ãèã øÿêèëäÿ мцяййян едилмялидир. Амма онларын данышы-ьындан онун йери бялли оларса, айрыъа о йерин адыны чякмяля-риня ещтийаъ йохдур.
6. Онун чяки вя йа юлчцсц мцяййянляшдирилмялидир. Адятян эюрмякля сатылан бир малы да сяляф олараг сатмаьын мане-чилийи йохдур; амма гозун бя’зи гисимляри вя йумурта кими дя-няляри арасындакы фярг ъамаатын ящямиййят вермяйяъяйи гя-дяр аз олмалыдыр.
7. Сатылан шей чяки вя йа юлчц иля сатылан маллардандырса, онун явязи ейни маллардан олмамалыдыр. Щятта лазым ещтийа-та ясасян, онун ъинси юлчц вя йа чяки иля сатылан, башга бир малдан да олмамалыдыр. Яэяр сатылан шей ядядля сатылан шейлярдяндирся, ваъиб ещтийат олараг онун явязини юз ъинсин-дян чох тя’йин етмяк ъаиз дейилдир.
Мясяля 2072: Инсан сяляф олараг сатын алдыьы бир малы мцддяти гуртармамышдан яввял сатыъысындан башгасына са-та билмяз. Амма мцддяти гуртардыгдан сонра малы тящвил ал-маса беля, сатмасына манечилийи йохдур. Амма мейвялярдян башга, чяки вя йа юлчц иля сатылан диэяр маллары тящвил ал-мамышдан яввял сатмаг ъаиз дейилдир. Лакин онлары мал ол-дуглары сярмайяляриня вя йа даща азына сатарса, ъаиздир.
Мясяля 2073: Сяляф мцамилясиндя сатыъы малы гярарлаш-дырылан заманда верярся, гярарлашдырылан замандакы вя-зиййятдя олса, эяряк гябул етсин. Яэяр шярт едилян шейдян да-ща йахшы олса беля, алыъынын гябул етмяси эярякдир. Амма яэяр шяртляшмякдя мягсядляри гярарлашдырылан щалдакы вязиййятдян даща йахшысыны гябул етмямяк олса, бу щал истис-надыр.
Мясяля 2074: Сатыъынын вердийи мал гярарлашдырылан-дан кейфиййятъя даща ашаьы олса, алыъы гябул етмяйя биляр.
Мясяля 2075: Яэяр сатыъы гярарлашдырылан мал явязиня бир мал верярся, алыъы разы олдуьу тягдирдя ейби йохдур.
Мясяля 2076: Сяляф олараг сатдыьы шейи алыъыйа веряъяйи заман о малы сатыъы щазырлайа билмязся, алыъы истяся, ща-зырланынъайа гядяр сябр едя, биляр йа да мцамиляни позуб вер-миш олдуьу шейи, йахуд онун явязини эери алар. Амма ваъиб ещ-тийата эюря ону сатыъыйа, йухары бир гиймятля сата билмяз.
Мясяля 2077: Бир малы сатыб, малы бир мцддят сонра алы-ъыйа веряъяйи вя пулуну да бир мцддят сонра алмаьы гярарлаш-дырарса, мцамиля батилдир.
Мясяля 2078: Истяр сиккяли олсун, истярся сиккясиз, гызы-лы-гызыл, эцмцшц-эцмцш явязиндя сатарса вя биринин чякиси диэяриндян даща чох оларса, мцамиля батил вя щарамдыр.
Мясяля 2079: Яэяр гызылы эцмцш вя йа эцмцшц гызыла нягд олараг сатарларса, мцамиля сящищдир вя онларын чякиляри-нин дя бярабяр олмасы эяряк дейил. Амма яэяр мцамиля мцд-дятли олса, батилдир.
Мясяля 2080: Яэяр гызылы эцмцшя вя йа эцмцшц гызыла са-тарларса, алыъы вя сатыъы бир-бирляриндян айрылмамыш са-тыланы вя явязиндя вериляни бир-бирляриня тящвил вермяли-дирляр. Яэяр гярарлашдырдыгларындан щеч бир мигдарыны тяслим етмязлярся, мцамиля батилдир. Яэяр онларын бир щис-сясини тящвил версяляр, мцамиля щямин мигдарда сящищдир.
Мясяля 2081: Яэяр алыъы вя йа сатыъы гярарлашдырылан шейин щамысыны тящвил верярся, диэяри ися бир мигдарыны вериб бир-бирляриндян айрыларларса, щяр ня гядяр о мигдара мцамиля сящищся дя, малын щамысы ялиня чатмайан шяхс мца-миляни поза биляр.
Мясяля 2082: Яэяр бир аз эцмцш мя’дяни торпаьыны саф эц-мцшя вя йа бир аз гызыл мя’дяни торпаьыны саф гызыла сат-салар, мцамиля батилдир. Амма яэяр мясялян; эцмцш мя’дяни торпаьында олан эцмцшцн саф эцмцш мигдарында олдуьуну билирся, ейби йохдур. Лакин, эцмцш мя’дяни торпаьыны гызы-ла, гызыл мя’дяни торпаьыны ися эцмцшя сатмаьын яввялдя дейилдийи кими, манечилийи йохдур.
Мясяля 2132: Бир мцамиляни позма щаггына ''фясх етмя щаг-гы'' дейилир. Алыъы вя сатыъы он бир йердя мцамиляни поза би-лярляр.
1. Щярчянд мцамиля мяълисини тярк етмиш олсалар беля, бир-бириндян айрылмамыш олсунлар вя бу фясх етмя щаггына ''мяълис фясх етмя щаггы'' дейилир.
2. Алыш-веришдя, алыъы вя йа сатыъы вя диэяр мцамиля-лярдя ики тяряфдян бири алдадылмыш оларса, бу фясх етмя щаггына (ьябн) ''алдатма фясх етмя щаггы'' дейилир. Бу ъцр фясх етмя щаггынын сцбут олмасы ъамаатын зещниндя олан бир шяртдян гайнагланыр. Йя’ни щяр мцамилядя щяр ики тяряфин зещниндя бу шярт вар ки, алдыьы мал малиййят бахымындан вердийи малдан чох ашаьы олмамалы вя яэяр беля оларса, мца-миляни позма щаггына сащиб олсун. Амма яэяр бя’зи йерлярдя хцсуси гайдада зещнлярдя олан шярт айры бир шякилдя оларса, мясялян; шярт алдыьы малиййят бахымындан вердийи малдан аз олдуьу тягдирдя арадакы фяргини тяряфдян истямя щаггына вя бу мцмкцн олмазса, мцамиляни позма щаггына сащиб олмаг оларса, беля йерлярдя хцсуси гайдаларын шяртиня ямял едил-мялидир.
3. Мцамилядя мцяййян бир мцддятя гядяр щяр икисинин вя йа биринин мцамиляни позма щаггына сащиб олмалары шярт едилмишся, бу щагга ''шярти фясх етмя щаггы'' дейилир.
4. Ики тяряфдян бири тяряфин она ряьбят етмясини сахла-йаъаг вя йа она олан ряьбятинин чохалмасына сябяб олаъаг шя-килдя юз малыны олдуьундан даща йахшы эюстярярся, буна ''тядлис гцсуру (эизлятмя сябябиля олан) фясх етмя щаггы'' де-йилир.
5. Мцамиля тяряфляриндян бири гаршы тяряфин онун цчцн бир иш эюрмясини шярт гоймуш оларса вя о да о шяртя ямял ет-мязся вя йа онун веряъяйи мцяййян бир малда бир хцсусиййятин олмасыны шярт гойарса вя о малда о хцсусиййят олмазса, бу щал-да шярт едян шяхс мцамиляни поза биляр вя буна ''шяртя уйьун эялмяйян тяхяллцф фясх етмя щаггы'' дейилир.
6. Малда вя йа онун явязиндя гцсур оларса, буна ''гцсурдан ют-рц фясх етмя щаггы'' дейилир.
7. Мцамиля едилян малын бир мигдарынын башгасынын ма-лы олдуьу анлашылырса, бу щалда яэяр онун сащиби бу мцами-ляйя разы олмазса, алыъы мцамиляни поза биляр вя йа о мигда-рын пулуну яэяр вермишся, диэяр тяряфдян ала биляр. Буна ''шярикликдян доьан фясх етмя щаггы'' дейилир.
8. Мал сащиби тяряфиндян эюрмядийи бялли бир малын хцсу-сиййятлярини сюйлярся вя сонрадан сюйлядийи кими олмадыьы мейдана чыхарса вя йа тяряф малы яввялъядян эюрмцш оларса вя инди дя яввял эюрмцш олдуьу хцсусиййятляря сащиб олдуьу-ну билярся, сонрадан о хцсусиййятлярин онда галмамыш олдуьу анлашыларса, бу щалда тяряф мцамиляни поза биляр вя буна ''эюрмядян ямяля эялян фясх етмя щаггы'' дейилир.
9. Алыъы алдыьы малын пулуну цч эцня гядяр сатыъыйа вер-мязся вя сатыъы да малы тящвил вермямиш олса, сатыъы мца-миляни поза биляр. Ялбяття бу, сатыъынан алыъыйа пулу вер-мясиндя мющлят вериб мцддят билдирилмядийи щалдадыр. Ам-ма яэяр мющлят верилмямиш олса, пулу вермяйи азаъыг эеъик-дирмякля дя мцамиляни поза биляр. Амма яэяр она цч эцндян чох мющлят вермишся, бу мющлят тамам олмамышдан яввял мц-амиляни поза билмяз. Бурадан айдынлашыр ки, яэяр сатдыьы шей бя’зи эюйярти вя мейвяляр кими бир эцн галмагла зай олан бир шейдирся, онун мцддяти аз олаъаг. Буна ''эеъикдирилдийи-ня эюря фясх етмя щаггы'' дейилир.
10. Бир щейван сатын алмыш олан алыъы, цч эцня гядяр мца-миляни поза биляр. Щямчинин сатдыьы шейин яввялиндя бир щейван алан сатыъы цч эцня гядяр мцамиляни поза биляр. Буна ''щейван алыш-сатышы фясх етмя щаггы'' дейилир.
Мясяля 2084: Яэяр алыъы малын гиймятини билмязся вя йа алдыьы заман гафил олараг нормадан даща баща бир гиймятя аларса, е’тина едилян дяряъядя баща алмышса, мцамиляни по-за биляр. Ялбяття, мцамиляни позма заманында малын юзц мювъуд олмалыдыр, якс тягдирдя мцамиляни поза билмя щаг-гынын олмасы мящялли-ишкалдыр. Щямчинин яэяр сатыъы малын гиймятини билмязся вя йа мцамиля заманы йаддан чыха-раг гиймятиндян ашаьы сатарса, е’тина едилян мигдарда уъуз сатмышдырса, йухарыда дейилян шяртля мцамиляни поза би-ляр.
Мясяля 2085: Шяртли сатыш мцамилясиндяки мясялян; бир милйонлуг еви беш йцз мин маната сатыб, сатыъынын мцяййян олунмуш вахт дахилиндя пулу вердийи тягдирдя мцамиляни по-за билмя щаггына сащиб олмасы гярарлашдырылырса, сатыъы вя алыъынын щягигятян алгы-сатгы гясдляри оларса, мцамиля сящищдир.
Мясяля 2086: Шяртли - сатыш мцамилясиндя сатыъы пулу вахтында вермядийи щалда онун мцлкцнц эери веря биляъяйин-дян ямин олса беля, мцамиля сящищдир. Амма пулу вахтында вермязся, алыъыдан мцлкц истямяйя щаггы йохдур. Яэяр алыъы юлярся, онун варисляриндян мцлкц тяляб едя билмяз.
Мясяля 2087: Яэяр кейфиййятли чайы кейфиййяти ашаьы олан чайла гарышдырыб, кейфиййятли чай адына сатарса, алыъы мца-миляни поза биляр.
Мясяля 2088: Яэяр алыъы алдыьы малын бир гцсуру олдуьу-ну баша дцшярся, мясялян; бир щейван алыб, сонра онун эюзц-нцн биринин кор олдуьуну эюрярся, яэяр бу гцсур мцамилядян яввял щейванда олдуьу щалда о билмирдися, мцамиляни позараг ону сатыъыйа гайтара биляр. Яэяр ону гайтармасы мцмкцн ол-мазса, мясялян; о малда бир дяйишмя мейдана эялмиш оларса вя йа онда эери гайтармаьа мане олан бир тясяррцф етмишся, мясялян, ону сатыб, йахуд иъаряйя верибся, йахуд да парчаны кясиб, йа тикмишся, бу щалда саьлам иля гцсурлу арасында гий-мят фяргини мцяййянляшдириб сатыъыйа вердийи пулдан щямин мигдарыны эери ала биляр. Мясялян; дюрд маната алдыьы бир малын гцсуру олдуьуну баша дцшярся, яэяр онун гцсурсузунун гиймяти сяккиз манат, гцсурлунун гиймяти ися алты манатдыр-са, гцсурсузла гцсурлу арасындакы гиймят фярги дюрддя бир ол-дуьундан сатыъыйа вердийи пулун дюрддя бири олан бир манаты эери ала биляр.
Мясяля 2089: Сатыъы сатдыьы малын явязиндя алдыьы мц-яййян бир шейдя гцсур олдуьуну эюрярся, яэяр о гцсур мцамиля-дян яввял эюрцндцйц щалда о билмямишдирся, сатыъы мцами-ляни позараг ону сащибиня гайтара биляр. Амма яэяр о шейдя мейдана эялян бир дяйишмя вя тясяррцф етмя цзцндян гайтара билмязся, яввялки мясялядя сюйлянян гайдайа эюря гцсурсуз иля гцсурлу арасындакы гиймят фяргини ала биляр.
Мясяля 2090: Яэяр мцамилядян сонра вя малы алыъыйа вер-мямишдян яввял онда бир гцсур ортайа чыхарса, алыъы мцами-ляни поза биляр. Щямчинин малын явязи олан бир шейдя мца-милядян сонра, верилмямишдян яввял бир гцсур мейдана эя-лярся, сатыъы мцамиляни поза биляр. Яэяр гиймят фяргини ал-маг истярлярся дя эери гайтармаг имканы олмадыьы тягдирдя ъаиздир.
Мясяля 2091: Мцамилядян сонра малын гцсуру олдуьуну ан-ларса, мцамиляни позмаг истярся, дярщал позмалыдыр. Якс тягдирдя (щалларын мцхтялифлийини нязяря алмагла) яэяр нормадан чох вахт кечяня гядяр тя’хиря салса артыг мцамиля-ни поза билмяз.
Мясяля 2092: Яэяр мцамилядян сонра алдыьы малын гцсуру олдуьуну баша дцшярся, сатыъы щазыр олмаса беля, мцамиля-ни поза биляр. Башга фясх етмя щаггларында да щюкм ейнидир.
Мясяля 2093: Ики йердя алыъы, малда цзя чыхан гцсур сябя-би иля мцамиляни поза билмяз вя йа гиймят фяргини ала бил-мяз.
1. Малы аларкян гцсурлу олдуьуну билирдися;
2. Мцамиля вахты сатыъы ''бу малы бцтцн гцсурлары иля бя-рабяр сатырам'' – демишся, амма бир гцсуру эюстяриб вя ''бу гц-сурла сатырам'' – демишся вя сонрадан онда башга бир гцсурун да олдуьуну анламышса, алыъы сатыъынын эюстярмядийи гцсу-ра эюря малы эери гайтара биляр вя эери гайтара билмядийи тяг-дирдя дя гиймят фяргини ала биляр.
Мясяля 2094: Яэяр алыъы алдыьы малын гцсурлу олдуьуну баша дцшярся вя алдыгдан сонра онда айры бир гцсур мейдана чыхарса, мцамиляни поза билмяз. Амма гцсурсуз иля гцсурлу арасындакы гиймят фяргини ала биляр. Лакин алдыьы щейван гцсурлу олса, фясх етмя щаггына сащиб олдуьу цч эцн кечмя-мишдян яввял башга бир гцсур мейдана эялярся, ону тящвил ал-мыш олса беля, йеня дя эери гайтара биляр. Щямчинин йалныз алыъынын мцяййян мцддятя гядяр фясх етмя щаггына сащиб ол-са, о мцддят ярзиндя малда башга бир гцсур мейдана эялярся, ону тящвил алмыш олса беля, мцамиляни поза биляр.
Мясяля 2095: Яэяр инсанын юзцнцн эюрмядийи бир малы оларса вя диэяри она малын хцсусиййятлярини баша саларса, о да башгасынын она анлатдыьы хцсусиййятляри алыъыйа сюйля-йяряк ону сатарса, сонра да онун дедикляриндян даща йахшы ол-дуьуну баша дцшярся, мцамиляни поза биляр.
Мясяля 2096: Яэяр сатыъы малын алыш гиймятини алыъыйа сюйляйярся, щямин гиймятя, йа да даща ашаьы гиймятдян сатса бе-ля, гиймятин азалмасына вя йа артмасына сябяб олан диэяр бц-тцн шейляри дя сюйлямялидир. Мясялян; нягд вя йа нисйя алды-ьыны да демялидир. Яэяр о хцсусиййятлярин бя’зисини сюйля-мяся вя алыъы сонрадан баша дцшся мцамиляни поза биляр.
Мясяля 2097: Бир шяхс башга бириня бир мал вериб онун гий-мятини мцяййян едяряк ''бу малы бу гиймятдян сат, ня гядяр ба-ща сата билирсян артыьы сянин сатма щаггын олаъаг'' – дейярся, бу щалда ня гядяр бащайа сатарса, мал сащибининдир вя сатыъы йалныз юз зящмят щаггыны сащибиндян ала биляр. Амма яэяр ъцаля шяклиндя оларса вя ''яэяр бу малы бу гиймятдян артыьы-на сата билсян, артыьы сянин олсун'' – дейярся, манечилийи йох-дур.
Мясяля 2098: Яэяр бир гяссаб еркяк щейван яти сатарса вя йе-риня диши щейван яти верярся, эцнащ ишлятмиш олур. Бу щалда яэяр онун мцяййян едиб ''бу еркяк щейван ятини сатырам'' – де-мишся, алыъы мцамиляни поза биляр. Яэяр ону билдирмя-мишся, мцштяри алдыьы ятя разы олмазса, гяссабын она еркяк щейван яти вермяси лазымдыр.
Мясяля 2099: Алыъы парча сатыъысындан рянэи солмайан бир парча истяйярся, сатыъы ися она рянэи тез солан бир парча верярся, алыъы мцамиляни поза биляр.
Мясяля 2100: Яэяр сатыъы сатдыьы малы тящвил веря бил-мяся, мясялян, сатдыьы ат гачарса, бу щалда мцамиля батил олур, мцштяри дя юз пулуну тяляб едя биляр.