YEWTERE FII JAKKA

Jakka ko tugalal e nder tugaale diina jowi ɗe lislaamu on mahaa e mu’un ɗen-Baaba en an maaki-ko jeyaa ɗun e  laruuraaji diina ɗin, ko sabu tiiɗude ko jakka jogii himme kon fillaama e nder hadiise tedduɗo [julde janɓataake  saliiɗo ittude jakka] baaba en an jantii ɓe maaki: ɓaawo aaya jakka on jippike :

﴿ خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةٌ تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا ﴾.

 {ƴettu e jawle maɓɓe ɗen sadaka laɓɓiniraaɓe mo} Nelaaɗo Allaahu on (s a w) yamiri noddinoowo maɓɓe on o noddi yimɓe ɓen o wi’i: [Allaahu seniiɗo on farlii jakka e hoore mo’on wano o farliri julde nden e hoore mo’on] ɓaawo hitaande nden hewtii Nelaaɗo Allaahu on (s a w) yamiri mo yo’o noddu julɓe ɓen, o noddiɓe o wi’i: [Ko onon yo yimɓe ittee jakka jawle mo’on ɗen julde mo’on nden jaɓee] ɓaawo ɗun Nelaaɗo Allaahu on yamiri gollayɓe ka fii sadakaaji ɓen yo jaɓu jakka on e juuɗe yimɓe ɓen.

Baaba en an maaki: Hari Nelaaɗo Allaahu on (s a w) hino ka juulirde tun ɓe maaki: [ko an yo kaariijo immo, ko an yo kaariijo immo, ko an yo kaariijo immo] haa yimɓe njowo yalti, ɓe maaki: [yaltee ka juulirde amen, wata on juulu nder ton on ittataa jakka].

Baaba en an jokkintini ɓe egganimmi hadiise imaamu Jaafaru Saadighi (a s) arii e nder on hadiise: [pellet Allaahu immintiniyay yimɓe ka ghaburuuji maɓɓe ñannde darngal hara juuɗe maɓɓe ɗen hino fiɓaa ka daaɗe maɓɓe ɓe waawataa henndordeɗe hay huunde, hiɓe wonndi e malaa’kaaɓe lettayɓe ɓe lette sattuɗe, hara hiɓe wi’a ko ɓe’e haɗunoo  moƴƴere fanɗude e nder moƴƴere heewunde, ko ɓe’e Allaahu on okkunoo...ɓe haɗi hagghee Allaahu on e jawle maɓɓe ɗen].

Hino jeyaa e ko mi ƴeewitii fewndo mi janngata Alghur’aana on-Baaba en an maaki- wonnde Alghu’r’aana on heewii ko’o ɓannindirta julde nden e ittugol jakka ngol e nder aayeeje makko on, ɗun hino tinndini himme jakka ɗen kan nder sari’a lislaamu.

• Ɓaawo mi lanndike baaba en an fii jakka on ɓe jaabii lan hadiise imaamu Saadighi (a s) on mo ɓe maaki e mu’un: [Anndu ko jakka waɗanaa ko ndartingol alɗuɓe ɓen, e wallugol waasuɓe ɓen. Si tawuno yimɓe ɓen ittii jakka jawle maɓɓe ɗen julɗo tampuɗo baaso heddota-nooko. O yonndinorayno ko Allaahu on waɗani mo kon, yimɓe ɓen waasiɗataano, ɓe hatonnjintaano ɓe weelata-nooke, ɓe holataano si wonaa junuubi maruɓe ɓen, hino selli ken e hoore Allaahu seniiɗo nde o haɗata yurmeende makko nden e on haɗuɗo hagghee  Allaahu on..e jawdi mu’un ndin].

Mi lanndike ɓe si tawii jakka ko e jawle ɗen fow waɗɗii ?

Ɓe jaabii: jakka hino waɗɗii e nder ko woni arude ɗo’o kon:

Aranun e mu’un: Kanŋe e kaalisi e hoore sartiiji:

Ɗiɗaɓun e mu’un: Mbahe e ngawri, e tamaro e zabiib ɗun kadi ko e hoore sartiiji.

Tataɓun e mu’un: Ngelooɗi ɗin e na’i ɗin e dammi ɗin ɗo’o kadi ko e hoore sartiiji.

Nayaɓun e mu’un: [ e nder jawdi ngeygu] ɗun kadi ko e hoore sartiiji.

• Ko honɗun woni sartiiji waɗɗiiɗi ka kanŋe e ka kaalisi ɗin ɗi joopiɗon ka yewtere mo’on.

- Ko sartiiji buy:

1-Nde kanŋe ɗen maa kaalisi on hewtata misghaal sappo e jowi ko woni jakka mu’un on ko (2/5 ‰) tuma kala misghaal ɓeydii yaltingol jakka (2/5 ‰) hino waɗɗii.

Si tawii non ko kaalisi on ko nde hewtata misghaal teemedere e jowi ko woni jakka mu’un ko (2/5 ‰) tuma kala misghaal noogay e go’o ɓeydii haray yaltingol (2/5 ‰) jakka hino waɗɗii e mu’un.

• Si tawii non emmbere kanŋe on e kaalisi on hewtaa nde’e emmbere jantaande ɗo’o?

- Haray jakka waɗɗaaki e mu’un.

2-Nde o wonndata e mu’un lebbi sappo e go’o lewru sappo e ɗiɗaɓuru ndun naata hara hiɗe e juuɗe jeyɗo ɗe on.

• Fineeterji kanŋe ɗin e cuɗaariiji moƴƴinaaɗi e kanŋe maa e kaalisi e kunte kanŋe e kaalisi go’o?

- Jakka waɗɗaaki e ɗun.

- Waawugol haajitorde ɗe e nder hitaande nden fow, jakka waɗɗaaki e jawdi majjundi dummune heewuɗo mo jaamaa on waawata lintude ɗun ko majju ɗun.

5-Yottagol jooma mu’un kellefuyee e marugol hakkil, jakka waɗɗaaki e kanŋe e kaalisi immorde e jawle paykun maa feetuɗo.

Ɗiɗaɓun e mu’un: ko huunde ko jakka waɗɗii e mu’un: wano ngawri e mbahe e tamaro, jakka hino waɗɗii e nder mu’un si tawii hewtii saa’uuje teemeɗɗe tati, hino ɓattii –e nder ko wi’aa kon kiloo garaamu (847) emmbere jakka ko waɗɗii e mu’un kon ko no woni ardude ɗo’o nii:

a)-si tawii ko ndiyan saaƴuɗan yarniraa maa ndiyan canɗi maa ko nanndi e mu’un ka tawata hatonjinaa e yarnugol ngesa mban e hoore tampere haray ko 10 ‰ waɗɗii ittugol.

b)-Si tawii ko jungo maa masin yarniraa maa ko nanndi e mu’un jakka mu’un on, on tuma ko 5‰.

c)-Si tawii ko ndiyan saaƴayɗan yarniraa on tuma jakka mu’un on haray ko 7/5 ‰ ittetee, si wonaa hara taw gooto e yarnirɗe ɗen hino fawɗi hara waawataake linteede ndaree koɓuraa yarnireede kon.

• Si tawii emmbere soñaande nden hewtaa saa’uuje teemeɗɗe tati tuma yoori ?

- Si tawii hewtaali ka ɗaɓɓaa ɗon haray jakka fawaaki e mu’un.

• Enee sarti go’o hino woodi e ɗun ?

- Hino woodi..ko yo taw ko soñaa kon ko hellifaaɗo on jeyi fewndo jakka on fawii e mu’un, si tawii ko ɓaawo ɗun o jeyi haray jakka fawaaki e mu’un.

• Ko honnde tuma jakka fawotoo e soñeteeɗi ɗin nayi ?

- Ko tuma selli wi’ugol ko mbahe maa ngawri maa tamaro maa inabu.

Tataɓun e mu’un: Huunde ko jakka waɗɗii e mu’un: Baali e be’i, e ngelooɗi e na’i.

Sarti waɗɗagol jakka e mu’un ko piiji:

- Ko hewtugol nisaabu on, ko woni ɗun ko adadu toɗɗaaɗo si tawii ɗi hewtii ɗon haray jakka hino waɗɗii e majji.

Si tawii ko ka ngelooɗi: Si tawii adadu majji on wonii jowi jakka majji on ko dammol, si tawii ɗi wonii sappo ko dammi ɗiɗi si tawii ɗi wonii sappo e jowi ko dammi tati, si tawii ɗi hewtii noogay jakka majji on ko dammi jowi, si tawii ɗi hewtii noogay e jeego’o ko ngelooba marumba duuɓi ɗiɗi woni jakka majji on. Si tawii ɗi hewtii cappanɗe tati e jeego’o jakka majji on ko ngelooba wonumba ka duuɓi tati mabba.

Hino ton adaduuji nokku ka wonuɗen ɗon newnantaa en jantagol ɗun.

Ka nder dammi: Si tawii adadu majji on hewtii cappanɗe nayi ko dammol woni jakka majji on, si tawii ɗi hewtii teemedere e noogay e go’o jakka majji on ko dammi ɗiɗi, si tawii ɗi hewtii teemeɗɗe ɗiɗi e go’o jakka majji on  ko dammi tati, si tawii ɗi hewtii teemeɗɗe tati e go’o jakka majji on ko dammi nayi, si tawii ɗi hewtii teemeɗɗe nayi maa ko ɓuri jakka majji on e nder teemedere bee ko dammol gootol, ko ɗi ɗuuɗi woo.

Ka na’i: Si tawii adadu majji on hewtii cappanɗe tati jakka majji on ko ngaari wonundi naatude ka nder duuɓi ɗiɗi, si tawii adadu on hewtii cappanɗe nayi jakka majji on ko naatunge e nder duuɓi tati magge on.

Jakka alaa hakkunde adaduuji ɗiɗi happaaɗi ka nder ngelooɗi e ka nder na’i maa dammi si tawii ɓeydaaki e nisaabu on haray jakka fawaaki ɗi haa ɗi heɓa nisaab keso.

2-Nde mumunteeji ɗin wonata ko wonɗi e jinndude ñaama ka nder leydi Allaahu, si tawii non ko saanaaɗi ko jooma majji jonnataɗi ñaametee hay si tawii ko seeɗa e nder hitaande nden haray jakka fawaaki e majji [Sartinaaka ka mummunteeji si wonaa nde ɗi wonataa gollooji, jakka hino waɗɗii e majji hay si tawii ɗi golliraama ka yarnugol maa ka eggugol maa  ko nanndi e mu’un fii dummune wowtaaɗo].

3-Waawugol jeyɗo on maa walliyu on gollitirgol ɗi e nder hitaande nden fow, si tawii ɗi wujjaama dummune anndaaɗo haray jakka waɗɗaaki e majji.

4-Nde ɗi waɗata lebbi sappo e go’o ɗi naata e nder lewu sappo e ɗiɗaɓuru ndun hara hiɗi e juuɗe jeyɗo ɗi on.

(Naya ɓun e mu’un) ko ko [jakka waɗɗii e mu’un: Jawdi ngeygu] ko woni ɗun ko ndin jawdi ndi neɗɗo jeyata ɗun fii faandagol waylindirgol heɓa tono yeeya.

Ko woni jakka mayri on (2/5 ‰ si tawii ɗi’i sartiiji ɗo’o timmii:

1-Hellifeede jeyuɗo on e hakkil makko kin.

2-hewtugol jawdi ndin emmbere ko jantino ɗen ka kaalisi e ka kagge.

3-Heɓugol jawdi ndin tigi hitaande gila o faandori ndi tono e ngeygu.

4-heddagol faandaare tono on e geygu ngun e nder hitaande nden fow, si tawii o firtii o faandike wallitorgol ndi e nder hitaande nden haray jakka waɗɗaaki e mayri.

5-Waawugol jooma mayri huutorgol ndi e nder hitaande nden fow.

6- Nde o ɗaɓɓirta hoore jawdi ndin maa ko ɓeydii e mayri e nder hitaande nden fow.

• Si tawii mi itii jakka ko hombo mi jonnata?

- Jakka on ko haanuɓe jonneede ɓen jonnetee ɓen ko ɓe nooneeji jeetati e hoore sarti:

Ko konnngol joomiraaɗo:

﴿ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعاَمِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ الَّلهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ الَّلهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴾ .

(Anndee sadakaaji ɗin ko fii waasuɓe ɓen e miskinaaɓe ɓen e gollooɓe e mooɓugol ɗi ɓen e rinɗingol daaɗe e ñawliiɓe ronki ko yoɓira ɓen e fii laawol diina Allaahu on e seteeɗe ɓen (taƴiraaɓe laawol ɓen), ɗun ko farrilla immorde ka Allaahu, Allaahu ko annduɗo ñeeño (e golle makko ɗen).

• Enee ko honɗun woni hakkunde tampuɗo e miskiino?

- Tampuɗo e miskiino ɓe fow ko’on mo maranaa hoore mu’un ko ñaama hitaande kanko e ɓeynguure makko nden, ko alhaali miskiino ɓuri bonude idii alhaali tampuɗo.

• Ko hommɓe woni gollooɓe e mu’un ɓen ?

- Ko woni gollooɓe ɓen: ko ɓen toɗɗaaɓe immorde e Nelaaɗo on (s a w) maa Imaamu Alii (a s) maa ñaawoowo sari’a on maa mo’o lontini on fii nanngugol jakka on e limugol ɗun e hewtingol ɗun e maɓɓe maa e hannduɓe e mu’un ɓen.

• Ko homɓe woni ɓee ɓuttinteeɓe ɓerɗe mu’un ?

- Ko woni ɓen: ko julɓe ɓe lislaamu on semmbirta sabu jonnugol ɓe jawdi, maa yedduɓe ɓen sabu pooɗugol ɓe ka diina, maa wallugol ɓe julɓe ɓen danndugol hoore maɓɓe.

Hino haanaa joopeede wonnde jooma jawdi ndin maraa hagghee jonnugol jakka e nooneeji ɗiɗi feƴƴuɗi ɗin, ɗun ko satiniraa ɗun feere Imaamu on (a s) maa lontiiɗo mo on.

• Ko homɓe woni rinɗinteeɓe ɓen ?

- Ko woni rinɗinteeɓe ɓen: ko ɓen jiyaaɓe soodeteeɓe rinɗinee.

• Ko homɓe woni ñawliiɓe ɓen ?

- Ko woni ɓen: ko ɓen yimɓe ronkuɓe yoɓugol ñamaandeeji maɓɓe sar’inaaɗi ɗin.

• E fii laawol diina Allaahungol non?

- Ko woni fii laawol diina Allaahu kan: ko gollirgol denndaagal moƴƴereeji ɗin wano mahugol juulirɗe e ƴanɗe e ko wonaa ɗun [gollitirgol ɗun ɗo’o kadi bee wona e duŋayee ñaawoowo sari’a on].

• Ko honɗun woni seteejo ?

- Ko on seteejo lanniraaɗo njooɓa hara o waawataa heɓude nafakka ko o yiltora ka leydi makko maa hara ɗun ɓittinay mo [wano woniri newantaako mo yeeyugol yoga e jawle makko wonuɗe ka leydi makko ɗen maa luɓugol ɗe e hoore njoddi fii yo’o waawu hootirde ɗun] on ɗon jonnete nafakka hootugol e hoore sarti nde tawata setagol makko ngol hinaa e hoore yeddugol Allaahu.

* * * * *