YEWTERE FII TAAMAAMUYEE

Fewndo baaba en an maaki: Nannde go’o en yewtay fii taamaamuyee, mi faami kisan wonnde ngol konngol wonaa jananol e an ko woni tun ko konngol newiingol. Si wonaa tun e on saa’i  ɗon faamude ko hon ɗun woni sabu ɗun, e ko honto ɗun iwri. E ko honɗun woni gunndoo mu’un.

Hay ñannde yewtetee nden hewtaali hari mi faamii ko hon ɗun woni sabu nden neweende yiɗinay nde, konngol taamaamuyee hari mi janngii ngol mi nanii ngol fewndo mi janngata Alghur’aana, maa mi heɗitoo ngol e konngol janngooɓe lolluɓe ɓen, baaba en an wowtinii lan janngu-gol ñannde bee ka deftere Allaahu teddunde bere ko mi heɓi feere janngugol woo. Mi wowtii waɗugol ɗun ñannde bee...Mi janngay janngugol nde on hra hino lewñini hunnduko an kon, hino ɓuttini ɓernde an nden e hakkile an ɗen.

miɗo miijitora nde mi yaha e peewal mayre mi wona yonndiniiɗo, mi semmbinira nde njikku an on, e golleeji an ɗin ka nder jamaa an, e hakkunde yimɓe ɓeynguure an nden, e anndindiraaɓe an ɓen e siɓɓe an ɓen e njaatigiiɓe an ɓen.

Kono min wonnde kala mi faamii newagol ngol konngol e laaɓugol maggol on, si wonaa tun mi waawaali addude aayewal Alghur’aana wal yewtu ngal fii maggol on mi annditaali kadi ko e cortewol honngol ngol woni, ko fii ɗun waɗi mi fuɗɗori yewtere an nden no woniri nii:

• Baaba en..Mi etike fota annditugol ngol cortewol ngol konngol taamaamuyee jantaa e mu’un, mi waawaali annditude.

- Ko e suuratu Nisaa’i, ko konngol joomiraaɗo:

﴿ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَآءَ أَحْدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُواْ مَآءً فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدًا طَيِّباً فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِنَّ الَّلهَ كَانَ عَفُواً غَفُوراً﴾.

(Si tawii hiɗon nawni maa hiɗon e laawol maa goɗɗo e mo’on iwii ka hurgo, maa on renndii e sonnaaɓe ɓen on heɓaali ndiyan taamee leydi laaɓundi mowlon geece mo’on ɗen e juuɗe mo’on ɗen pellet Allaahu ko yaafotooɗo).

Ko pellet aaya on ɓannginii-wano yi’irɗaa non-ko honnde tuma e ko hon ɗun e honno taamorten, fuɗɗoren gootun gootun.

• Baaba en ! Ko honnde tuma mi taamotoo?

- Hiɗa taamoo lonto lonngal, maa salligii, taamoɗaa lonto lonngal e salligii e nder nokkeeli:

1-Si tawii a heɓaali ndiyan yonay ɗan ma fii lonngal e salligii kooto bee e majji hino yewtaa feere.

2-Hara a heɓii ndiyan ɗan, kono a waawaali hewtude ɗan sabu ronkere tagu yankoore wano ella e tere ma’a ɗen -wata Allaahu muuyu-maa hara hewtugol ɗan hino hatonnjini waɗɗitagol junuubi wano gollitirgol weeru hun jattaa kun kun ndiyan dagii ɗan woni e mu’un maa hara hiɗa hulani hoore ma’a, maa ɓeynguure ma’a maa jawdi ma’a ndin.

3-Si tawii a hulanii heere ma’a ɗonka maa fii wonɗo woo wonɗo mo tawi hiɗa ukkondiri e mu’un hara hino waɗɗimaa reenugol mo e tammbitagol fiyaake makko on, hay mummunte mo fiyaake mu’un himmumaa on, hara a jogaaki ndiyan yonay ɗan ko ittiree ɗonka kan e ko laɓɓinoraa.

4-Si tawii waghtu on ɓittii ka tawata heƴataa fii lootagol lonngal maa salligagol ma ngol wonndude e tottugol julde nden fow e saa’i mayre.

5-Si tawii ɗaɓɓugol ndiyan ɗan fii salligii maa lonngal tampinay hara a hunnantaa ronnditagol ɗun, wano si tawii ɗaɓɓugol ɗan addii kulol addayngol hoynde e jaasineede, maa hara ndiyan ɗan hino waylii e huunde nde wonkii ma’a kin yiɗaa hara gollitirgol ɗan on hino sattammaa fota.

6-Si tawii a halfinaama golle ñaamay ɗe ndiyan wano ittugol soɓe ka nder juulirde.

7-Si tawii a hulanii wonkii ma’a kin lorra tuma gollitirɗaa ndiyan ɗan ka salligii maa ka lonngal, sabu tawde gollitirgol ɗan addante nawnaare, maa hara tiiɗinay nde maa juutina nde hara nokkuure nden wonaali nokkuure masketeende e (jabiira).

• Ko honɗun woni jabiira?

- Miɗo saatiimaa yewtude fii jabiira e yewtere me’en aroore nden.

• Mi anndii jooni ko honnde tuma mi taamotoo. Kono ko honɗun mi taamorta?

- Ko hoore leydi ndin taamortaa gila mbullaari haa e njaareendi, maa hayre, maa ko nanndi e mu’un sarti hara ko taamortaa kon hino laaɓi hara wonaa jattaa ɗun.

• Ko honno mi taamorta?

- Mi taamoto yeeso ma’a fii hollugol ma..Baaba en an maaki ɓe fuɗɗii, ɓe ɓortii hurundaare wonunoonde ka juuɗe maɓɓe nden ɓe lappi newe maɓɓe ɗen ɗiɗi ka hoore leydi lappannde wootere, ɓe hiɓɓindiri ɗe fii yoɓe mowlirɗe tummbere wonunde hakkunde sukundu ndun e tiinde nden, e senngo ndow kinal ngal, ko ɓe mowlirɓe nder newe juuɗe maɓɓe ɗen gila ka sukundu ndun fuɗi ɗon haa ka mbaymbaykooji, ɓaawo maskugol ngol hewtii ka senngo dow kinal ɓe darii, ɓe ɓanti newe maɓɓe ɗen ɓe ittiɗe ka hoore kinal ɓe mowliri nder newre junngo maɓɓe nano ngon e hoore ɓaawo newre junngo ñaamo ngon gila ka nde fuɗi ɗon haa yottii ka hoore kolli, ɓaawo ɗun ɓe maskiri nder newre junnngo maɓɓe ñaamo ngon ɓaawo newre junngo maɓɓe nano ngon gila ka ngo fuɗi ɗon haa ka hoore kolli.

• Enee ko ɗun ɗo’o tun no hoyiri nii woni taamaa-muyee?

-  Ko nii, wonaa non salligii tun hoyi weli fii.

Ko konngol joomiraaɗo:

 ﴿يُرِيدُ الَّلهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ﴾.

(Allaahu ko hoyeende nden faalanaa on, o faalanaaka on ko satteende nden).

• Taw hara si taamaamuyee hino mari sartiiji?

- Hino mari:

1-Hara on tigi ko ngantiniiɗo o waawataa lootaade lonngal ngal maa o waawataa salligaade wano feƴƴiri non.

2-Nde anniyotoɗaa taamaamuyee on ko ɓattor ɗun Allaahu seniiɗo on.

3-Yo taw huunde nde taamortaa nden ko laaɓunde, wonaa jattaande wonaa jillunde e ko wonaa kayre ko tawata sellataa taamoreede wano ndoondi e piyude e muisal si wonaa hara taw ko jillaa kon ko golliraa ɗun.

4-nde ko taamorɗaa kon nanngata juuɗe ma’a ɗen taamorgol hayre newɗunde nde mbullaari alaa e mu’un sellataa.

5-Nde maaskugol ngol iwrata ka dow yaara ka ley.

6-Wata a taamo si wonaa tuma taƴiɗaa iwugol nganto ngon ko adii waghtu on lannude, si tawii ko sabu julde maa waajibi wonuɗo woo marɗo saa’i happaaɗo.

7-Nde immantoɗaa hoore ma’a taamoɗaa emmbere mbawdi ma’a ndin.

8-Nde jokkindirtaa maskugol ngol hara a senndaali hakkunde golleeji taamaamuyee ɗin ko tawata waylay mbaadi makko on.

9-Heedoode wata wonu hakkunde ko maskirtaa kon e ko maskataa kon, ko woni ɗun ko hakkunde newre ma’a nden e yeeso ma’a ngon e piyude e misal.

10-Mowlugol yeeso ma’a ngon ko adii newre ma’a ñaamere nden, newere ma’a ñaamere nden ko adii nanere nden.

• Si tawii miɗo mari nganto e gollitirgol ndiyan ɗan fii lonngal maa salligii sabu nawnaare mi taamii mi juuli, ɓaawo ɗun mi yiltitii ka ñawndoowo on o newnanimmi gollitirgol ndiyan ɗan hara ko fenndo waghtu juulugol?

- Julde ma’a nden hino selli fillitagol nde waɗɗaaki ma si tawii salligii ma’a on ko sar’inaaɗo, wano si tawii a taamike wonndude taƴagol ma’a ngol iwugol ngonto ngon e nder saa’i on.

• Si tawii ñawndoowo on haɗii lan gollitirgol ndiyan ɗan balɗe buy sabu nawnaare, mi taamii mi juuli, ɓaawo ɗun o newnanimmi gollitirgol ndiyan ɗan ɓaawo mi sellii, enee hara mi yoɓay ñalaaɗe feƴƴuɗe ɗe mi juuliri taamaamuyee ɗen?

- Wonaa non woniri, a fillitotaako ɗe.

• Si tawii mi taamike ɓaawo naatugol waghtu julde nden mi juuli, ɓaawo ɗun waghutu go’o hewti, hara nganto ngon iwaali, enee taw hara si mi taamoto laawol go’o fii nde’e ɗo julde?

- Wonaa non woniri, hatonnjinaa e fillitagol taamaamu-yee on fannii nganto ngon hino woodi, hari hiɗa tanƴinii wonnde nganto ngon iwataa, haa jooni taamaamuyee ma’a on hino selli.

• Si tawii mi taamanike lonngal janaaba enee mi salliganto fii julde nden?

- Salligo si tawii a waawii si wonaa ɗun taamo lonto salligii on.

• Si tawii mi sikkitike ka maskugol yeeso maa maskugol newre ñaamere mi maskii newre nanere nden?

- Wota waɗan yila e sikke ma’a on.

• Si tawii mi sikkitike e fii majje kannje ɗiɗi tuma gaynumi taamaade? 

- Ko wano non wata waɗan yila e on sikke ɗon.

* * * * * *