back

YEWTERE FII MAYDE

next

 

 

Mi suuɗataaa on wonnde fewndo baaba en an fuɗɗii yewtere nden hari miɗo ɓittii, ko mi ɗenƴiiɗo huluɗo, miɗo purtinii yeeso maɓɓe ko mi ŋalɗuɗo wedditiiɗo yeeso maɓɓe, tawi hiɓe yewtude fii mayde e hoore doy.

Mi suuɗataa on kadi wonnde tuma kala baaba en an yewti konngol (mayde)-ngol konngol suuɗii ngol hulɓinii ngol majjaangol-mi so'ay so'annde nde wonaa tagu e an ɗun adda yo noppi an ɗin hennga yeeso an ngon niɓɓita ko aldaa e faandaare, yeeso an ngon e kine an ɗen ɓullitoo toɓɓe nguleedi suniiɗo.

Si tawii mi nanii hito baaba en an ngon tawa hiɓe e hattirde fensitugol fii (mayde e mayɗo) kulol ngol e ɗenƴere nden ɓurta ɓaydaade e hoore an seeɗa seeɗa haa ɗun hersinimmi.

Ɓaawo ɗun hersa kan ɓurti ɓeydaade, haa mi sakkitori ghirritagol.

Ɓaawo baaba en an yi'ii maande kulol mayde nden ka yeeso an e tawude gite an ɗen hino weemi ɓe lanndii lan..

- Enee taw hara si tawii hiɗa huli ?

• Ho fii hon ɗun haɗata mi hula!

- Enee ko mayde nden huluɗaa kaa ko mayɗo on ?

Ɓaawo non hari ko mayɗo mi hulata ɓuri mayde nden mi wi'i: Ko mayɗo on!

Ɗun hari ko huunde hulɓiniinde ko'o ko mi ghirritii ɗo'o hannde. Hari mi seedaaki e nder ngurndan an neɗɗanke wonuɗo e ngirbannde mayde, hay hari mi nanaali ko adii hannde huunde ko waɗɗii lan waɗugol si tawii wonuɗo e maayude hino yeeso an.

Hari ko adii hannde si tawii mi yi'ii goyki ronndaaki haray ɓitteende e kulol hino huuɓimmi, hay mi huccinay gite an ɗen fii ittugol ɗun ka nder miijo an.

• Eyyo, miɗo hula mayɗo.

Mi wowli ɗun laabi ɗiɗi fii yo mi fellitii.

- Enee hiɗa huli mayɗo ɓuri ko huluɗaa mayde e ko woni ɓaawo mayde kon ?

Baaba en an ɓeyditi ɓe maaki: Enee a hulay on wonunooɗo ɓaawo seeɗa nii ko adii o mayde hari ko'o wuuruɗo o naamay o yaray, o wullay o jalay, o hayloto o hoyɗay, o ɗaanoto.

Ɓaawo ɗun.. ɓaawo ɗun goɗɗun ñosii mo ko tawata si nosike kala wuuruɗo waray mo.

Ko fii honɗun a rottataa e gootal, hulaa mayde nden ɓuri ko hulataa mayɗo on kon ?

Enee taw hara si'a lanndike ɗi'i mofteeji feƴƴuɗi fow nannde tawunoo (galleeji maɓɓe ɗin wontii genaale, jawle maɓɓe ɗen wontii ndonndi, ɓe anndaa batteeji maɓɓe, ɓe noototaako noddaali maɓɓe ɗin...)

Heewii..

﴿ كَمْ تَرَكُواْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ وِنِعْمَةٍ كَانُواْ فِيهَا فَاكِهِينَ كَذَالِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْماً آخَرِينَ ﴾.

(Heewii ko ɓe acci immorde e naakooji e canɗi e geseele e nokkuuji tedduɗi e neema mo ɓe wonunoo neeminaade e mu'un ko wano non men roninindi ndi (leydi) yimɓe go'o).

Ɓaawo ɗun ɓe annduɗaa yahii ɓen ko honto ɓe yahi? Honto baabiraaɓe ma’a arammɓe ɓen, ko honto soriraaɓe ma’a feƴƴyɓe ɓen..ko honto yoga..ko honto yoga...? ! {Ɓe wattitirii hoore leydi ndin nder mayri on, ɓe wattiti yaajeende nden ɓitteende, ɓe wattiti ɓeynguure nden tuŋa, ɓe wattiti annoora on niwre}

Baaba en an ɓaawo ɗun ɓe yuɓɓi gimɗi ɓe maaki:

Hari meɗen e welsindaare, mayde nden hino dawdi hirnda.

Ewu hoore ma’a yo miskiinoo, si tawii ko a ewoowo.

Wonaa a heddotooɗo, hay si tawii a wuurii ngurndan Nuuhu.

Ɓe deƴƴi fota minitaaji hino hiɗi teddi hiɗi neeɓi hiɗi muusi, a sikkay ko faalaaɗo artirde rewnindirgol mbaadi wonundi ka nder hakkille makko, maa faalaaɗo mooɓugol huunde lanciinde ka nder miijo makko, haa konngol maɓɓe ngol taƴi ɓoggol deeƴere maɓɓe nden ɓe maaki:

Yo Allaahu yurmema yo Abal Hassan, ñannde wi’unoɗaa ko adii a feƴƴinnde saa’i gooto:

(Hanki hari ko mi wonndiɗo mo’on, hannde ko mi tasakuyee wonannde on, janngo ko mi seedoowo e mo’on, yo deeƴere an nden waajo on e lo’ugol dillanɗe an ɗen, e deeƴugol banŋeeji an ɗin, ko ɗun ɓuri mawnude waaju fii ɓen waajitoray ɓe immorde e konngol sellungol e yewtere naniinde).

E ñannde wi’unoɗaa:

(Anndee ngi’il guril ɗewungil ɗo’o waawataa munñaade yiite, yurmee wonkiiji mo’on ɗin, anndee on jariiboriiɗi tampereeji aduna.

Enee on yi’aali ɗenƴannde gooto e mo’on tuma bullal tufi mo, jaajere hino huuɓa mo, nguleendi ndin hino sunna mo? Ko honno ɗun wonirta si tawii ko hakkunde kippoodeeji ɗiɗi yiite wojjunge ...?

Enee on anndii wonnde malaa’ikaajo wi’eteeɗo Maaliki on si tawii o monanike yiite ngen, yoga e magge muncitay yoga, si tawii o haɗii nge nge wubbay hakkunde dammuɗe magge on ka ɗenƴagol ko’o haɗi nge kon).

Baaba en an watti ɗon ɓe maaki:

A yonndinke hulugol mayde sabu lette wonuɗe maawo mayre, ko konngol joomiraaɗo ka nder deftere makko teddunde:

﴿ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسُ سُكَارَى وَمَاهُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ الَّلهِ شَدِيدٌ﴾.

(Ñannde yi’oton ngal (darngal ngal) kala kala ko muyinta huunde ko woni muyninnde kon, kala ko saawi jibina, a yi’ay yimɓe ɓen (a sikkay) ko ɓe suluɓe kono wonaa ɓe suluɓe ko woni tun lettee Allaahu ɗen ko sattuɗe).

﴿ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَّدُ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِرُكُمُ الَّلهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَاد﴾ِ.

(Ñannde wonkii kala tawata ko golli kon e moƴƴere ko waɗaa ɗun yeeso makko, e kala hunnde nde o waɗi immorde e bone himo sinno hakkunde makko e mu’un dummune woɗɗuɗo, Allaahu on hino rentinira on jaati makko kin, Allaahu ko newaniiɗo jiyaaɓe makko ɓen).

Mayɗo on maa wonuɗo e ngirbude on ko’o anndin-tinɗo ma ɗatal ma’a ngal wonaa o hulɓinayɗo ma.

Baaba en an maaki ɗun ɓe fanki, gila ɓe maaki ɗun mi fuɗii yurnitaade kuol an ngol e hoore rentaare, haa ɓe taƴi miijo an ngon, ɓe tentini:

Si tawii a hawrondirii e ngirbanayɗo mayde tawii ko julɗo, accu too kulol ma’a ngol [fewtinaa mo ghibla].

• Ko honno mi fewtinirta mo ghibla?

- Accumo ka’o ajjii ɗon fewtinaa nder teppe makko ɗen ghibla.

• Ko ɗun firi ko yo mi pooɗu teppe makko ɗen ka banŋe ghibla.

- Ko non tigi foti wonuɗo e ngirbude on ko duhiiɗo maa ko suddiiɗo, foti ko mawɗo maa ko paykun.

Hino yiɗaa yo’a lonngin mo seedagol wonnde reweteeɗo alaa si wonaa Allaahu e wonnde Muhammadu ko Nelaaɗo makko e wonnde imaamuuɓe taaniraaɓe Nelaaɗo ɓen sappo e ɗiɗo ko wasiyaaɓe, jannganaa mo suuratu saaffaati fii yo yaltugol wonkii kon newo, hino añaa yo wonnduɗo e janaaba maa fiilayeeru yo ɓatto wonuɗo e ngirbude on e nde o meemata mo fewndo ka wonkii kin woni e yaltude ɗon.

• Si tawii non o maayii?

- Si tawii o maayii hino yiɗaa yo’a ommban mo gite ɗen, e hunnduko kon e ɓoosugol juuɗe makko ɗen  e belenji makko ɗin binnde makko, suddiraa mo concol, jannganaa mo Alghur’aana, jalbinaa nder suudu ndu o hoɗunoo e mu’un ndun, yeetoɗaa gomɗimɓe ɓen mayde makko nden fii yo ɓe tawe surrugol mo ngol, yaccagol wattingol mo ngol ko yiɗaa ɗun, si wonaa hara taw fii mayde makko nden hino jilɓe hino sikkitaa fii mu’un.

• Si tawii non fii mayde makko nden jilɓii?

- On tuma nennugol mo ngol hino waɗɗii, haa fellitee ko woni sabu mayde makko nden, si tawii fellitaama, haray fewnugol mo hino waɗɗii foti ko duhiiɗo maa ko suddiiɗo, mawɗo maa paykun.

• Reedu yanundu goy?

- Hay reedu yanundu si tawii boobo on heɓɓii lebbi nay ka nder reedu [hay si o timminaali ɗun o timmii tageede] kono juulugol mo waɗɗaaki wonaa kadi yiɗaa ɗun.

• Ko hommbo fewnata furee ?

- Ko duhiiɗo fewnata duhiiɗo, suddiiɗo fewna suddii-ɗo, si wonaa hakkunde resindirɓe ɗiɗdo gooto e maɓɓe bee hino waawi fewnude oya, ko wano non paykun senndindirkun foti ko duhiiɗo maa suddiiɗo ko wano non kadi harminanaaɗo mo resugol maa reseede hino daganii mo fewnugol mo’o haanaa resjude on [si tawii yeruujo makko duhiiɗo maa suddiiɗo].

• Ko honno mayɗo fewnirtee ?

- Ko yo’o lootee lootanɗe tati.

Aranal ngal: O lootiree ndiyan jillaaɗan jaaɓe.

Ɗiɗaɓal ngal: O lootiree ndiyan jillaaɗan kaafuura.

Tataɓal ngal: O lootiree ndiyan laaɓuɗan .

[Nde tawata lonngal ngal ko rewnindiraa ngal] ko woɗi ɗun ko lootugol hoore nden e daande nden taho, ɓaawo ɗun senngo ñaamo ngon, o hikka ɗon senngo nano ngon, e nde tawata ndiyan fewniraa ɗan ɗan hino laaɓi hara wonaa soɓuɗan, hara ko dagii ɗan wonaa jattaa ɗan, hara ko laaɓuɗan wonaa jillaa ɗan, e nde tawata jaaɓe on e kaafuura on ko dagii ɗun kadi.

• Enee mayɗo on ɓoorete conci makko ɗin fewndo o fewnetee?

- Hino dagii fewnidugol mo e conci makko, hino gasa hara ko ɗun ɓuri moƴƴude idii loorugol mo ɗi ngol.

• Ko honno ndiyan ɗan wonirta laaɓuɗan ko bee jaaɓe maa kaafuura wattee e majjan?

- Kaafuura e sidiri on wattete e majjan kono ko emmbere nde waɗataa ɗan jillaa ɗan.

• Si tawii non ɓanndu mayɗo on soɓirii soɓe iwruɗo nokku go’o maa e makko e nder fewnugol ngol?

- Haray laɓɓingol ko soɓi kon hino waɗɗii. Fillitagol fewnugol ngol waɗɗaaki.

• Si tawii non fewngol ngol lannii?

- Hino waɗɗii waɗangol mo tiiri e wattugol mo kasannge.

• Ko honɗun woni waɗangol mo tiiri?

- Ko wujangol mo nokkeeli ɗi o sujjirta ɗin jeeɗiɗi kaafuura wonnduɗo e urngol mu’un, dagiiɗo mo jattaaka, laaɓuɗo mo soɓaa [hay si tawii ɗun addaali soɓinngol ɓanndu mayɗo on] hino ɓurnaa yo mowlugol ngol waɗire newre nden fuɗɗorde ka yeeso.

•  Ko heddii e sujjirɗe luttuɗe ɗen?

- Ardindirgol alaa hakkunde majje.

• Ko honno mayɗo wattirtee kasannge?

- Hino waɗɗii waɗangol mo conci tati.

1-Wudere [hino waɗɗii yo nde suuɗu hakkunde wuddu ndun e koppi ɗin].

2-Dolloke [hino waɗɗii yo’o suumu ko woni hakkunnde balaaje ɗen ɗiɗi haa ka hakkunde belleru].

3-Concol: Hino waɗɗii yo ngol suuɗu ɓanndu ndun fow [Nde tawata ko junndi ndin ka tawata hino waawi suuɗude banŋeeji makko ɗin ley e dow].

• Ka yannji?

- Ka yannji [ka tawata gooto e majji waaloto e hoore ngoya].

• Enee sartiiji go’o hino woodani ɗen kunte ɗo’o?

- Ko non woniri, ɗe fow hino satinaa yo taw ko suuɗayɗe ɓanndu mayɗo on, e nde tawata wonaa jattaaɗe, wonaa e conci hariiri tun, [Wonaa e kanŋe, hinaa e iwɗun e mummunte mo teewu mu’un ñaamataake] wonaa soɓuɗe si wonaa hara ko’e alhaali laruura, hino dagoo waɗugol kasannge e ɗi’i piiji jantaaɗi ɗo’o hara ko jattaa kon tawaaka.

• Si tawii non ɗiɗi conci tati ɗo’o heɓaaki?

- Mayɗo on waɗante kasannge ko newii woo.

• Si tawii mayɗo fewnaama wujaama tiiri ɓornaama kasannge ko honɗun waɗetee?

- Haray ko juulugol mo waɗɗii, hay si tawii ko paykun waawukun anndude julde wano si tawii ko mo duuɓi jeego’o.

• Ko honno o juulirtee?

- Juulugol furee hino serti e julɗe me’en ɗen e nder ñallal ngal, julde furee nden ko habbiraaɗi jowi, janngugol cortewol e nder majji rukuu’u alaa sujuudu alaa, tayya alaa, salmingol alaa, ko woni tun juuloowo on du’anto mayɗo on ɓaawo gooto e habbiraaɗi ɗin nayi arani ɗin, si tawii non ko heddiiɗi ɗin o suɓoto hakkunde juulugol e Annabiijo (s a w) e du’anagol gomɗimɓe ɓen e mawningol Allaahu seniiɗo on.

• Waɗanee lan mbaadi raɓɓiɗundi ?

- O habbiray habbiraa ngo arano ngon, o wi’a:  Ashadu an laa’ilaaha in lallaahu wa ashadu anna Muhammadan rasuulullaahi, ɓaawo ɗun o habbira habbiraango ɗiɗiaɓo ngon, o juula e Annabiijo on (s a w) e ɓeynguure makko nden, ɓaawo ɗun o habbira habbiraango tataɓo ngon, o du’anoo gomɗimɓe ɓen duhiiɓe e suddiiɓe ɓaawo ɗun o habbirana habbiraandu nayaɓuru ndun o du’anoo mayɗo on ɓaawo ɗun o habbira habbiraango jowaɓo ngon o yara.

• Enee piiji go’o hino ton tawaaɗi fii juulugol furee?

- Hino woodi, ko piiji buy:

1- Anniyagol ngol, wonndude e toɗɗagol mayɗo on itta sikke on.

2- Daragol ngol, wonndude e mbawdi.

3-Nde tawata ko ɓaawo fewnugol furee on waɗamo tiiri, watta mo kasannge.

4-Nde juuloowo on fewtata ghibla e hoore suɓagol.

5-Nde furee on wonata yeeso juuloowo on.

6-Nde tawata hoore  furee on hino ka junngo ñaamo juuloowo on hara koyɗe makko ɗen hino ka nano makko.

7-Nde furee on wallinirtee ɓaawo makko ngon fewndo o juuletee.

8-Nde tawata heedoode alaa hakkunde juuloowo on e furee on wano ridoo maa maadi, heedoode nden lorrataa si tawii wano goyki maa furee go’o.

9-Nde woɗɗeendi ɗuuɗundi wonataa hakkunde juuloo-wo on e furee on., e nde tawata goɗɗo e maɓɓe wonataa e dow oya tooweendi feƴƴitundi, woɗɗondirgol ngol lorrataa si tawii saffeeji ɗin hino jokkondiri ka nder julde jamaa maa hara fureeji ɗin hino ɗuuɗi si tawii ɗi fow ɗi juulaama nde wootere.

10-Nde walliyu furee on duŋantoo juuloowo on julde nden.

11-Nde juuloowo on jokkindirta hakkunde habbiraaɗi ɗin e du’aajji ɗin e jantagol ngol.

• Ko fii honɗun on yewtaali fii laaɓal juuloowo on, wano nde tawata himo e nder salligii maa taamaamuyee?

- Ko sabu tawde wonaa waɗɗii ngal e nder nde’e julde ɗo’o.

• Si Tawii non julde nden lannii?

- Haray surrugol furee on hino waɗɗii, waɗugol mo ka nder leydi yonay wonndude e piiji ɗiɗi:

Aranun e mu’un: Reenugol mo e kulle ɗen si tawii hiɗe woodi e nder nokkuure nden.

Ɗiɗaɓun e mu’un: Suuɗugol luuri ndin e yimɓe ɓen wonndude.

 

Ko senngo ñaamo makko ngon o wallinirtee ka nder ghabru wonndude e fewtingol yeeso makko ngon ghibla.

• Enee nokkuure ka’o surretee ɗon hino mari sarti?

- Hino woodi..

1-Nde tawata nokkuure nden ko dagii nde hara wonaa jattaande, hara wonaa waɗaande waghfu e banŋe hertiiɗo, wano duɗe ɗen maa hussayniyaaji ɗin e ko nanndi e majji wonndude e lorragol huunde waɗaande nden maa ɓiƴugol banŋe waɗaaɗo wghfu on [Ko woni fii hay si tawii lorraali waghfu on maa ɓittinaali mo].

2-Nde surrugol mo ngol e mu’un addataa hoynugol mo, wano e nokkeeli tuunuɗi e hibbirɗe tuundi.

3-Wata o surre e berɗe yedduɓe ɓen.

• Si tawii non surraama?

- Fillaama e Nelaaɗo Allaahu on (s a w ) wonnde ɓe maakii:

لايأتي على الميت أشد من أول ليلة, فارحموا موتاكم بالصدقة, فإن لم تجدوا فليصل ركعتين له, يقرأ في الأولى بعد الحمد آية الكرسي, وفي الثانية بعد الحمد سورة القدر عشر مرات, يقول بعد السلام (اللهم صل على محمد وآل محمد وابعث ثوابها إلى قبر فلال).

{Ñalaande ɓurunde sattude e mayɗo arataa ɓuri jemma arano on, yurmoree mayɓe mo’on ɓen sadaka, si tawii on heɓaali gooto e mo’on yo juulu darɗe ɗiɗi, o jannga ka darnde aranere si tawii o gaynii faaliha on aayatal kursiyyu, ka nder darnde ɗiɗaɓere o jannga suuratul ghadri laabi sappo si tawii o salminii o wi’a: (Allaahumma salli alaa muhammadin wa alaali muhammadin wab’as sawaabahaa ilaa ghabru fulaan) jooma an juulu e Nelaaɗo Muhammadu e ɓeynguure Muhammadu naɓu mbarjaari ndin ka ghabru kaariijo} wowlaa innde makko nden.

• On yewtiino lan ko feƴƴi fii lonngol wi’uɗon ngal ko lonngal meemugol furee?

- Ko non woniri, lonngal hino waɗɗii on meemuɗo furee tuma ɓutti ko adii o lannude fewneede foti furee on ko julɗo maa ko keefeero.

• Hara himo ɓuuɓi ?

- O ɓuuɓi o ɓuuɓaa, foti ko hoore makko o meemani maa ko wonaa.

• Mo meemii mayɗo ko honɗun waɗata ?

- Ko ɗii piiji arooji ɗo’o:

1-Waɗɗagol lonngal sabu huunde ko sartinaa e sellugol ngal ko laaɓal wano julde, si tawii o faalaama juulude haray hino waɗɗii mo nde o loototoo taho.

2- Harmugol meemugol binndi alghur’aana tedduɗo on, e kala ko harmani wonnduɗo e tayre meemugol.

- Baaba en an fanki seeɓa ɓaawo ɗun ɓe maaki:

- Si tawii gorko maayii haray hino waɗɗii e hoore ɓeyngu makko heynoto no duuɓe sonnaajo on woniri woo, hino tawaa e nder ɗun sonnaajo mo naatidaaka e suudu, sonnaako  mo wonaa reeduujo eddinoto (heynoto) lebbi nayi e balɗe sappo, si tawii ko’o hellifaaɗo haray hino waɗɗii mo accugol e nder ɗen dummune ɗon cuɗugol ɓanndu makko ndun e conci makko ɗin ɓaawo haray hino waɗɗii mo wattagol conci tawayɗi ko lintaaɗi ko conci cuɗorɗi, wano conci boɗeeji e piyude misal e ko wonaa ɗun, wano tawiri hino waɗɗii mo wattagol cuɗaari e waɗugol kale e gollitirgol anngiri e ko nanndi e mu’un, kono wino waawi laɓɓingol ɓannddu makko ndun e coni makko ɗin e ittugol peɗaali makko ɗin e lootagol e yaltugol ka nder suudu tentinii si tawii ko tottugol hagghee maa huntugol haaju maa waɗugol ɗoftaare maa hara ko laruura.

• Sonnaajo reeduujo non ?

- Si tawii non ko sonnaajo reeduujo, si tawii moodi makko maayii ñaawoore makko nden ko yo’o wonu ko’o eddiniiɗo (heyniiɗo) haa o jibina o ndaara si tawii fewndo o jibini heɓii lebbi nay e balɗe sappo fewndo o jibini haray edda makko on lannii si tawii non ɗun hewtaali o jokkindiray edda makko on haa o heɓa on mudda ɗon. 

* * * * *

 

 

 

index