back

Лgnye hakilina kalifa sukantili L a

next

 

 

Shuuragmye hakilina) kurana ni suna kn.

 

Aaya saba bε kuranaba kn o be kuma shuura kannknye) unka u bє kuma a kan ni cogoya fflen ye, (minu flen do Лgn k).

 

Nasu Fl(kolojє):

o ye Ala ka kumakan ye sindili kan:

]والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعة وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف فان أرادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح عليهم[([1])

O kr,Bamusow bє sin di u denw ma san fila dafalen kn, ni maa min b'a fε ka sindi dafa maa ye bangє (wolo) kєra min ye, u garijigє bo kan anu ka fєєrєb ni ЛumaЛa ye, nu ye farali laЛini (den farali sin na) nu fila ka diЛє ye ani Лgnfanmuya u fila ka tiЛє kn o tє baasi ye u fila kan .

Ni ye kuma ye denbaya kelen kun kan bankєbaa fila bє Лgnye kє u woloden simiden ka ko kan, yala a bamuso bє sin d'a ma ka taa se san fila ma wa?walama bamusu ba faran sin na wa? U fila ka Лgnye ani Лgnfaamuya, bamuso lahaala dni kan,ani simiden kan, ani denbaya yerє cogoya bakuruma,ni bєєlajєlen bє laban ni fa ni bamuso ka bєnkan de ye wa jaagoya taa la.

W'a d la u fila ka bєnkan, walima Лgnye bє siki sindimoso wєrє tali kna min ni bamuso tє kelen ye waasa ka sin di den in ma.

]وان أردتم أن تسترضعوا اولادكم فلا جناح عليكم إذا سلمتم ما آتيتم بالمعروف واتقوا الله واعلموا أن الله بما تعملون بصير[([2])

Ala ko sindimoso wєrє tali la:

Na ya laЛini ka sin di a denw ma sindibaa wєrє fє, baasi taw kan o la,naw sna aw ka dilimafєnw ma ni Лumaya ye, a ye sira Ala Лє ka dn ko Ala b aw ka kєtaw dn, wa Лє b aw la.

Ni Aaya lahorma min ye ni ye a bє denbayako dw Лєnab, ani fєn o fєn no bє boli simiden kan kєrєnkєrєnenЛa na, walasa ka hєєrє sabati, ani ka denbaya knna kisi, denbaya min na bє cεn,ni bangєbaa dlakeken ka ko bєє tali ye([3])

 

Nasu filana (Kolojє):

O bє tali kє uhudu kєlє kan, o min labana ni seli ye silamaw ka kєlεblo la, min kєra sabu ye k u bli ka kira kelen to(ki-so) f na kєra mg damadni ye kira ka sahabaw la, u bu Лєsin jukuw ma, o kєra sababu ye ku smi u ka dєsєba la, anu ka jurumiba u ye min kє, no ye bolili ye ka kira to, janko kєrєnkєrєn na kira(ki-so) a ma b ka taa uhudu kєlє la f na kєra silamaw hakilina ye, anu ka jaЛє nu ka jaakuya, unka, u ye min sr kira la ale min ye kєlє Лєmg ye(ki-so) o kєra u ka bisikyali kkankalen ye, sabu u tun hakili la ko kira bє na u jigin ka b kєlєdenЛa na, se kєlen u la, I na fo ye kєle Лєmg bєє ka taabolo ye, unka kira ye ngya ta nu ye ani boЛa, o ye d fara u ka smin kan ni dєsє ye kira dєmєli la, janko kira ma sn u ka yaafaЛini kє, wa ma sn u ku yєrє jaasi a kєrєfє.

Ala ye barika don kira jg Лumaba in na o min filє ni ye Aaya jikina kira kan:(ki-so)

]فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك[([4])

Ni kr: hinє koson ka b Ala yor I ngyala u ma, ni tun kєra maa dusunkun gєlєn ye, u tun na boli ka b I kr.

I ka dn I ka ngya in u ma, anI лє tukuli u ka jurumiw kan, o sabu bra Ala ka hinє de la, Ala ka se krtalen do, wa hinє jumє de ya kє ne ngyala u ma, ka sr u yi lab ka taa kєlє la nu hakilinaw ye, tuma min na ni daga wilila sonkala ma ye ni kєlє tasuma mєnєna u bolila kI kєlen to ku yєrєkunw kisi?!.Ala ka nєєma ni dafali kosn, yamaroya jigina ka b Ala yr ni fєn ye min bє silamaw weele ka taa segini ma u k ka silamaya jєkulu minє ka siinsin i na f fl, walima min ka ca no ye, wasa ka jєkuluba in segin ka taa a laada kr la, u bє so knna na ku ka farifni kuraya ku ka filiw gilan. Ala ko hukumu kn Aka se krtalen do:

قال الله تعالى:]فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم فىالامر[([5])

O kr, kira, yaafa u ma, i ka yaafaЛini ku ye, I ka Лgnye kє nu ye, ku hakilina Лini kow la.

Hinє ma dan yaafa ni yaafa Лini ma ngya tuma na, a tєmєna O kan f ka taa se Лngnye kєli ma nu ye ku hakilina Лini kow la ko minu ni Лgnye bє ЛO la, O tuma na u bє na u yєrє sr jєkulu denw ye silamaya kaf jli la jli min ni silamaya ye weeleli kє ka taa o ma.

Unka, Aaya jigili ma ko to Лgnye dama bolo dє, o toyi a ye labєn kє min laЛini walanwalanlen do, kira fє (ki-so) Ale min ye kєlєbolo Лєmg ye, wa ale min bє Лgnye kє nu ye tuma min na na jra ko laЛini kan ni tiЛє ni gilanni bo la, a ka kan a ko kє, o kєra mgw hakilina ye wo, walima na ma ko ye(walima na fra u hakilina ko) Ala ko:

]فاذا عزمت فتوكل على الله [([6])

o kr: kira nI jra ko min kan, o waleya I kI jigi sєmє Ala la.

 

Shuur a gnye) dakun ana laЛini:

shuura (Лgnye) min flen filє ni ye, kurana Aaya in fє, o dakun ye mun ye? Wa laЛini ye mun ye, ankєlen k ka dn ko Aaya fl Лgnye tun bє sindi kan, wa laЛini tun bє simiden ka hєєrє sabatili kan, ani denbaya knna kisili Лuman kan?

Unka, Лgnye min bє Aaya filana kn, o ni Aaya fl ta flen do Лgn k, sabu Лgnye kєbaa, o ye kira yєrє ye (ki-so) a yєrє min ye kєlєЛє-mg ye, Лgnye bє kє maa minu fє, o tun ye jama-kulu dw ye a kasahabawla (jenЛgnw)

O tuma ko jumєw de bє ye, na Лinina kira fє ka ka Лgnye ko la, ku hakilina Лini? Yala o ye diinє kw de ye wa? Walima jiЛє kw de don? Wa mun de kama a fra ka ka Лgnye kє, yala Лgnyekє kun de ye ka ka a yєrє nr ni mgw hakilina de ye wa, walasa a ka kanda no ye ka taa tiЛє ma wa? Walima mun? kuma bє kurana krflaw bolo kurana Aaya tєmєlen nunu kr fli kan, o krw bєna Лgn ma kosєbє u bє f Лgn k dni, u ka kumaw bєna kєlen ma, an ka Лinigali kєlenw la, no Лinigali ye nata in ye, ko jumєw de bє yen na fra ko kira ka Лgnye ko la?

Shawukaani ko : Ale ka kuma de bє krflikєlaw ka kumaw fara Лgn kan, a ka kumakan yє ko: Лgnye kibaroya min bє Aaya tєmєnєw kn, o kr ye ko kira ka Лgnye kє ni sahabaw ye ko bєє la,ko ko ni Лgnye ka kan ni kєli yo la, walima kєrєnkєrєnlenyala a ka kє nu ye kєlє kibarya kan, I na f Aaya nacogo bo jira cogo min na unka Лgnye in laЛini ye a ka kє ko la, sariya ma kuma ko minu kan([7]) O tuma na an ba faamuya kuma in na, ko Лgnye tє diinє baaraw ni diinє sariyaw la, o ye shariya tiki kungo ye (Ala kelen) wa hakilina don yr to la.

O la an ba faamuya ka f ko Лgnye dakun, o ye jiЛє kow de ye. Atєmєna sha-ukaani ka kuma na ko Aaya nacogo ba jira ko Лgnye ka kє kєlє kibarya kan, ani kєlє dabali tigєliw kan wa Aaya nabolo dama tє ni jira dєє, hali taariku fana ba sabati ko kira (ki-so) a ya ka sahaabaw Лiniga kєlє kibarya la, I na f min kєra ku sako Лini jukuw kunbєli la, Baduru kєlє don na. Anu hakilina Лinini kєlєden Лanamaminєw la, baduru kєlє la, anu bli ka taa baduru kєlє kєnє kan,ani kandaki kєlє .

Unka Лgnye kєli ko wєrє la kira fє, min ni kєlє kow tє kelen ye, hali no sr la, o ka dgn kosєbє,wa hali kєlєkow bєєlajєlen tє Лgnyeko ye, o toyi, kira ka laЛini(ki-so) o tun ye kєlє yr sunkantili ni kєlє yєrє fana sukantili ye,ani waati sukantili, ni tigєngan ye, ka sr na ma kє ni Лgnye ye, wa ni kira ye fєn min sabati na ka tigєngan ye, o sabatilen do, wa baara bє kє no ye hali no fra maaw ka laЛini k i na fo jєyalen do cogo min na kosobє Usaama ka cili la, ani kira kєlen ka Zeyidu buni Harisa sukanti ka kє (Mu-uta) kєlєdenw Лєmg ye, hali no kєra ja-afari buni Abii tlibi k fє a bo cogoya la kira ya yєrє ka hakilina ta hudiyibiya fkabєn na ani mushirikuw (filankaf)ni Лgn cє, o na Лgna caama.

Wa d la, ЛєЛinini bє na jaЛa an bolo Лgnye laЛini na, ni caama farali ye walanwalanni kan Лgnye dakun na kn fєrєli kan.

 

Лngnye in laЛini:

An ye lajєli kє kira ka hadisaw la(ki-so) ani kurana krfla krlenw ni kuraw, o lu ka kumakanlajєlenw ba jira ko Лgnye blnba fila de ba la.

Bln fl:

An bo minє ka b hadisa nataw kn ni hadisa in minєna ka b (katada la a ko:

عن قتادة قال: ((أمر الله نبيه أن يشاور أصحابه في الاُمور, وهو يأتيه وحي السماء, لأنه أطيب لأنفس القوم, وان القوم إذا شاور بعضهم بعضا وارادوا بذلك وجه الله عزم لهم على الرشدة))([8]).

O kr, Ala ya ka nabiЛuma yamaroya ka ka Лgnye kє na ka sahaabaw ye kow la, wa sanklo cikan bє jigin ale kira kan, sabu Лgnye in de kadi mgw nikunw ye i ka dn ni mgw dlakelen ye Лgnye kє u ni Лgn cє nu ya laЛini ku bє Ala jaati Лini no ye,o be kє kanda ye u bolo.

O tuma na Ala ye kєlє Лєmg yaamaroya (kira) (ki-so) a ka sahabaw hakilina Лini, ka sabu kє nafaba ye minu fra sisan. Ni fana minєna ka b Hasani na a ko:

(عن الحسن قال:قد علم الله انه ما به إليهم من حاجة,ولكن أراد أن يستن به من بعده)([9])

O kr ye ko Ala ya dn,ka f ko kira mako tu la, unka Ala ya laЛini ka bє Лgnye kє sira ye mgw ni Лgin cє u ka jiЛє kow la a k fє.

Otuma na Лgnye ye sira waajibiyalen ye kєlє Лєmg kan kira yo de ladege mgw Лєna waasa a k fє Лєmgw bє sєgin ka taa o ma ka baara kє no ye.

Ni fana minєna ka b Fakiru Razi la a ko:

قال الرازي: (ليقتدي به غيره في المشاورة, ويصير سنة في امته)([10])

O kr ye ko kira ye Лgnye kє ni sahaabaw ye, walasa mgw ka ladege, ani ka kє a ka mantow ka sira ye.

Halisa an bє yr kelen pe de la, no ye Лgnye furancє ye, min ni kєlєЛєmg ka kan ko kє a ka kєlє kєcogo fєєrєw la polotiki hukumu kn,ani AdamadeЛa ni labєni kєcogoya hukumu kn, wo tє se ka kє f na kєra jєkulu barikamaba ye ani cєfari kєrєnkєrєnnew, walima a ka kє mg kelen ye min ko krbo ka bon kosєbє ko caama na, min bє se ka to Лgnye kn bє fєrє, ka sr na ma kє ni sariyaw ni kitiw ni Aayaw ye walima Hadisa kєrєnkєrєnnenw minu bє kow Лanabo, ku walanwalan.

O tuma na an bє se ka Лgnye in tg weele ka fa ma ko:(kiiritigєla ka Лgnye).

 

Yala Лgnye hakilina kєlen bє ka laben sabati wa?

Ka daminє Aaya ni jigili la ka taa se kira faatoli ma ki-so yala Лgnye hakilina sera ka cogoya kєrєn-kєrєnnen ta ani ka labєn sabati wa?

Лgnye hakilina misaliya bєєlajєlen na,ani Лgnye hakilina matarafali la,I ba sr a caama kєra kєlє kun kan wa kira ki-so atun bє hakilina Лini kє tuma dw la mg fє min ya ja, wa tuma dw la mg min jirala a la, a bo lamєn, o ba hakkilina di ko daminє waati la, kira tun bє ni kє ka sr a ma mgw sunganti ka bila Лgnye kama, walasa ni ko nana min ka kan ni Лgnye ye, olu ka hakilina do la

Misaaliya la, kandaki kєlє don Salimani farisi ye jirali kє(Ala ka jєn ba kan) ka kandaki digєn sen ka Madiina lamini, kira ye baara kє na hakilina ye, a ye yamaroya di ka digєn in sen, wa digєn in senginna, o kєra hєaraba ye silaamaw bolo([11]) ani silamaya kan.

Kandaki yєrє don na kira ya laЛini a ka kaafiruw ka fanga yєrikє ani ku ka jєkulu faran faran,walasa krnni ka ngya Madiinakaw kan, walasa a ka bєn Лini gatifani masakє fє, no togo ye ko (Uyayina buni Hisini) walasa Madiinakaw ka se ku niyr sr Madina jiridenw la, ani (gatifaani) masakє ka wili na ka mgw ye ka b gatifaani, kn ani Hawazini, walasa kafiruw ka jamakuluw ka faran faran kira(ki-so) a ye weeleli kє ni ko in na ka taa (Awusu)masakє ma ani kaziraji masakє, no masakє fila ye Madinє dukulenw ye, u kun tigi ye (Saada buni Mu-azi Ani sadi buni ubaada) kira yolu fila hakilina Лini kaafiriw ka ko in na u fila ko: eeyi kira na ya sr I ye yamaroya kє ni min kєli ye o kє I ka tєmє no ye no kni tє, an ban kale Ala la an tє fyi di kaafiru nunu ma ni panmuru tє.

Kira ko (ki-so) ne ma yamaroya ni foyi kєli ye, na ya sr ne yamaryalen do ni fєn ye un tun tє aw hakilina Лini, o toyi ne tun ba fє ka ko kє aw ye, walaahi un bє kale Ala la, un to ko kє Abada f ni Лa ye tuma min na Arabuw y aw kє bolo kfє fєn ye, ani kaw kє jukubilen ye fan bєє la. Kira (ko-so) nisondiyala ni saadi tg fila ka kumakan ye o kofє kira ya kan krta san fє, a ya kanto (Uyeyina) ma, segin I ko ka taa, I ka dn foyi ta ni Лgn cє f na kєra panmuru ye([12])

Kira (ki-so) a tun kєlen do ka Madina dukulenw ka sabali nu ka sabati krb anu ka limaaniya.

Wa baro in ya jira ka f tiЛn yєrє la Лgonye in jyr ta la na ya sr Ala ye yamaroya kє fєn min na ana ka ciden maa wєrє sako to la.

Ko kєlen sabanana, kira ka Лgonye kєbaga tun ye Ali ye (ki-so) ani Ziyidu buni Haarasa, tunma min na ni galon tigє kєla ka da Ayisha la.

Ko kєlen naanina, kira (ki-so) ye muso kelen lamє Лgonye la, o muso ye muminuw ba ye, Umu salama. O kєra Hudayibiya kєlє don, bєєn tєkє nbila kєlen kofє, tuma min na kira (ki-so)a ye yamaroya kє sahabaw ye, u ka murali kє(kantigєli) u ka kantigєlimafєnw la, u nana ni minu yu bolo Hudibiya kєlє yr la, maasi ma ka Лaamє faga u la, dimi bankela kira Лєda la (ki-so) a segina, ka taa ka bugu kn, Umu salama ko kira ma, nI yєrє tun yi ka Лaamє faga yaa Ala ka ciden, u fana tun na faga I ta k fє, kira ya ka Лaamє faga kisi ni nєєma ba na somgw kan, u srla ku ta faga o k([13]).

Ni ye Лgnye misaliya lakodnenye, taariku bє min lakali, unka ka sr an Лa Лєw tuku a kibaroya sira tiЛєko la, walima a laafuliko la, ka daminє Лgnye Aaya jigini na f ka taa se kira faatoli ma (ki-so) foyi te ye min ka can ka tєmє fєn kan min kєra sani Лgnye Aaya ka jigin, wa labєn dan sikilen te ye, wa mg kєrєnkєrєnlenw fana te ye ni kira tun bolu hakilina Лini I na f mg dw ba f ko maa kєrєnkєrєnlen tun ba bolo, taamasiЛє si to la taariku gafew kn. U tun bo mgw weele ko(cє tan kuluw).

Wa ni cє tan kulu min filє ni ye, n fyi tu la kira tile la (ki-so),wa maa minu ye cє tan kulu nunu ko f ([14])u ma se ka na ni taariku sereya kelen si ye a kibaroya kan, min ba jira ko cє tan kulu in tun bє kira tile la, wu tє se ka na ni sereya si kelen ye min bє kibaroya in son ji la, Abubakari tile la, ani Umaru tile la, hali u ye cє wr min ta walasa ka kalifa suganti, wa Umaru de y o cє wr sugantibaa ye!

Kuma min laafulen bє ka tєmє ni bєє kan, o ye min nana u ka daliluyaw la ni tiЛє kisє kєlen to la , wo kibaroya kєlenw, nI yo lajє ji Лamajlen na, o bє cє wrko galontigiya sani a ka sabati!.

Wa min ye kabako ye ani son magan ka ko ma, u ye daliluya kє ni min ye, u ba yo la ka f ko daliluw la sabatilen, min sєmєtiЛalen do, o ye fєn saba ye.

A fl: o ye kumakan ye min ni Sai-idu bunu Juba-yiru bє kuma ciЛє banke kira yr (ki-so) Ako: Abubakari, ni Umaru, ni Usumani, ni Ali ni Toliha ni Zubєyiru, ni Sa-adu,ni Abudu Rahamani bun Awufu ani Sayidu bun Zayidu, olu jyr tun ye kira Лєkun tilenna ye kєlєw la, ani jli kira k fє seli la. O kfє a yєrє nana a ka kuma jaabi di a yєrє ka lakalili in na, a ko:nunu cє tan jyr tun tє kira ka minisiriya dama ye dєє,walima a ka Лgnye bulonba Лєmgya dama dornw ye dєє, o toyi, u tun duumilen do jli la kira k fє seli la, I na f u tun kєlen do ka jli matarafa a Лє fє kєlє kєnє ni fakali kєnє kan([15]).!!

Na Лan Лєw tuku ka b kuma in ciЛє na galon danbeyali ma ka taa Sai-idu bun Zubayiru ma, na ye Лininikєla Лiniga a ka kira ka kєlє kelen pe fan Лєna min ni nunu cє tan dolakelen jra kira Лєfє (ki-so) kєlє tuma na, Лgn faa tunma na, I bє na ye ko ЛєЛinini kuntaala bє na jaЛa ka sr a ma bo ni jaabi kєlen yo kan .

Filana: kibaaroya min ba jira ka f ko nunu de ye cє seegin flo ye, minu donna silamє dinє na kolu de ye maa flow ye, minu taara cibaa fє Madinata la (Muhaajiruunw)([16]) ni ye kuma ye dusunkunЛugun bє min na, wa kumaflen do tiЛє kisє kelen tє min na fana. Yala cє seegin doli silamaya la, o de ye maa fila in doli wili wa?!-no ye kadija ni Ali ye.

Wo k fє, ni knni bє min,ka sr u bєєlajєlen knlen do f na kєra Ali ye u cє tan na wa ni Ali kєlen tє, u bє knne do silamaya doni na Kadija yu kn ani Jaafari bun Abi Tlibi ni Kaalidu bun Sai-idu bun Aasi, ani a balimacє no ye Usumani ye,wa Zєyidu bun HarIsa fana yu kn ani Abu Zari gafaari, o min kєra maa silamayalen duuruna ye,wa maa wєrє yєrєw yu kn.([17])

A sabana: baan ka jugu ka tєmє fila temlen in kan, ЛєЛininikєla ye min minє ka b Fani Fulotni na min ye diЛє kornfєbolo maa ye, tuma min na Лinigali cayala ЛєЛininikєla kan, a ko: unka, yala Лgnye hakilina bra maa kєlen ka labєn kn kira tile la wa?ka kє jєkulu ko ye, min bє mara labєn k l si wa?.

Tuma min na ni ЛєЛinikєla ma jaabi sr ni Лigali nunu na Tariku kn, a ya dulon fili la, fili min ni Fan folotni jigina o fili digєn kn ka sabu kє Arabukan daЛєw faamuya baliya ye, tuma min na a ka ЛєЛini bra(safa mgw) kibarya kan, olu minu ye misiri kn sigibaaw ye,nu jateda bє se maa biwolonwula ma, Fni Flotni ya bisikiya ko (sfu danЛє) kr ye (sfuwatu ye) ka sr danfara bє ni daЛє fila kr ni Лgn cє, sabu (sfu) kr ye ko: mgw tontonlen Лgn k. (sfuwatu) kr ye maa kєrєnkєrєnenw maa sugatilenw. Fan folotni ya bisikiya ko kr ye kira ka sahaba kєrєnkєrєnenw ye minu jate ye cє biwolinwula ye nolu tun tє fara misiri la abada, kolu tun bє misiri kn inaf jєkulu sugatelen hakilinaЛini kama ku sigiyr kє misiri k n na ye a ma faamuya ka don ko sfa mgw ye sahaabaw ye minlaafulen do silaamaw la, wa a ma famuya kolu ye sahabaw ye minu ni siki yr tu la, olu de ye misiriknna kє u sigiyr ye.

Unka krnfe mg in no ye Fan folotni ye o ta tє kabako ye, sabu ale ka fili donni hukumu kn o ma jugun ka tєmє mog ta kan min y a hakilina ta ko kє dalilu ye, unka min kabakoya ka bon ni ni bєє ye tun, o ye ЛєЛini kєlaba ye no ye hseku Muhamadu Amaarata ye,o ya sєmєjiri kє ni fili in ye, ko kє kow la nafama lasili ye no ye kira ka hakilina Лini ye a yI kanto ko:(tiЛє do, ko dalilu beyi min ba sabati ka f ko jєkulu tun bє kira bolo a ka waati la, minu hakєya tun ye maa biwolonwula ye) wa ba sabati ni kumakan tilenlen ye ka f ko kuma in byr ye Fan folotni ye([18])

 

Aw ba ka duniya (jiЛє) kow dn:

Ni ye Лє wєrє ye kira ka Лgnye krfoli la, a ka sahaabaw fє: I ka dn ka f ko Adamaden ka dni ye danyr fen ye, a tє Лa fєw f ko d ka jigin mg do hakili la hєєrє siraw la ani Лali min tє jigin kira hakili la (ki-so) sanko diЛє Ko baara kєtaw la, kira ko: (Aw de ba ka diЛє kow dn([19])  (walima aw de ka dnni ka bon a ka diЛє baara kєtaw la).

Unka ni kuma min flen filє in ye, son tє ko ma, hali na ya s r kira ka hadisa in ye tiЛє ye, no ye (Aw ba ka jiЛє kow don) o min filє in ye, o tun ye yr kєrєnkєrєnnen ye, o yr ye fєn ye min bє tali kє Tamarow bєє kєli la fasuguya kєlen ye san do la, wa ni Лgnna ko tє don cidenЛa kow la, wa tє don AdamadenЛ a taablo ni a polotiki mara kєcogo la, wa ani Лєmgya tє ЛgnЛє sira la, Лєmg si tun teyi min ka Лєmgya tun bє Tamaro kєli fason kєlen ye kan, walima ka adamdenw ka sow gilan, ka daminє so kono minєw labєnni ni finiw kalancogow la!! Walima jakofєnw labєncogo sukuw kn!..

Wa nunu de ye jiЛє kow ye Adamadenw de bolu kє ka waleya nu sakow ye anu ka keguya jonjonw ni waati cogoya ani yr cogoya jatє minєni.

Unka ka f ko mg dow beyi min ka doni ka bon ni kira ta ye jamana taabolo Лuma dni na, walima ka f ko mg de bє se hєєrє dansigili na kolosili la ka tєmє kira kan, I ka dn kni ko ya dama miirina ye, min notє taa ni silaamaya senflw ye,(hakilina min tє tilen ni silamєya joli ye)

A knnen do kosєbє, ka f ko faamuЛa ka sr kira ka hadisa in na no ye (Aw de ba ka diЛє kow dn)

(انتم اعلم بأمور دنياكم)

O kr tє se ka kє Abada ko Aw de bє jamana taa-bolo Лuma dn an a labєn Лumaw polotiki sira ni ada-mdenЛa ni sr sira dnni, ka tєmє kira kan.!! (ki-so)

O tumana hadisa in kr tє se ka tєmє misaaliya kan min tєmєna sisan Adamaden kunko jonjonw Лєnabli la, u bє min labєn u ni Лgn cє, wa Лєmg kelen kunko to labєnni ye, o kєra kira ye o walima Лєm g wєrє.

 

Blnba fl:

O tumana blnba fl in kuma lasuruya la an ba f ko Лgnye min ni kira yamaroyala, o la, na yo waleya, o ye Лєmgya ni kєlє Лєmgya Лgnye ye a be mg hakilina Лini mg min ya diya, kodn tikilamgw la, ani maa minu beyi nu ka dnni dulonlen do, o kow la kosєbє, wa fєn fyi teyi min bє jirali kє ka f ko Лєmg sugantili dulonlen do Лgnye la, waasa ka mara taabolo Лuma ni adamdenЛa taabolo Лuma Лini no ye silamaya kn, hali ni Tariku kєlen bє ko sabati Лgnye kan polotikiko nasiraw la, unka silamaya polotikiko na mara taabolo labєn Лuma sirilen tє Лgnye la .o ye Ala ka baara de ye.

 

Blnba filana:

Blnba filana Лgnye hakilina kun kan o min ni sonni o ma, o ka gєlєn ni flo ye mara taabolo Лuma polotiki labєnw kun kan, o de ye ka f ko Лgnye hakilina ye adamadenЛa taabolo Лuma de ye, min ye adamadenw hakilina Лinini ye, u yєrє ka ko kєrєkєrєnnew na, wa ma lakali Taariku kn abada ka f ko ye maa kelen ka kunko ye, sabu o Лgnye in bє kє ni kun fila ye, Лugn ye bє kє maa min fє ale de ye ladilikan ni tiЛє ni danaya kunko doni ta baa ye, o tuma na Лgnye hakilina bє kє nafaba ye adamadenЛa taabolo Лuma labєn sinsinni na kosobє.

Aminєna ka b Ibinu Abasi la ko tuma min na ni kurana Aaya in jigina

]وشاورهم فى الامر[([20])

I ku hakilina Лini kow la kira ko (ki-so)

(أما إنّ الله ورسوله لغنيان عنها, ولكن جعلها الله تعالى رحمة لامتي, فمن استشار منهم لم يعدم رشدا ومن تركها لم يعدم غيا)

O kr, unka I ka dn Ala na ka kira (ki-so)kaarilen do ka b Лgnye ma, unka Ala ya kє(a ka se krtalwn do) hinє ye, a ka mantow ma, ni maa min ye Лgnye kє ka hakilina Лini kє o tiki ma untaЛa kanda la, ni maa min ye Лgnye toyi o tigi ma untanЛa fili la.

Kira (ki-so) tun ma kє ka mako de bє Лgnye la, a ka jiЛє kow la walasa a ka hakilina nr no ye, ani ka kanda ka taa sawaba ma, I ka dn, a tu kaarilen ka bo ma, unka Ala ye Лgnye kє nєєma ye, a ka jonw kan waasa u kana yєlєn u yєrє kunkolow kan u ka kow nu ka baaraw la, an u kana waso ni yєrєboЛa ni dantє-mєwale ye nu hakilina dama ye min bu sama ka taa ha-lakiliw ma. Wa kira ka hadisa krtalen do bo jira ko:

(ماتشاور قوم قط إلا هدوا وارشد امرهم)([21])

O kr ye ko: Maa si walima jamakulu si ma Лgnye kє u ka ko la Abada fu ka kandan wu ka baaraw fana bє sira sr.

Hdiisa d wєrє ba f ko:

(استرشدوا العاقل ترشدوا, ولا تعصوه فتندموا)([22])

O kr ye ko: Aye Лgnye kє ni hakilimaw ye ku hakilina Лini no kєra aw bє kisi, aw kana u ss a bє nimisa.

Hadisa caama nana ka lasuli kє ka taa Лugnye kєli ma ni kr in ye (jiЛє kow)

Wa hadisa d beyi, o bє kuma mg fє, Лgnye bє kє mg min fє ko ye Лgnye kunko doni ta baa ye.

(المستشار مؤتمن)([23])

O kr ye ko: Лgnye bє kє maa min fє ale de ye Л g nye danaya ta baa ye .

(من استشاره أخوه فاشار عليه بغير رشده فقد خانه)([24])

Ni fana kr ye ko: ni maa min balima ya hakilina Лini na ye fєn jira, a la min tє kanda sira ye, I ka dn a ya balima janfa.

AdamdenЛa taabolo min bє Лgnye la, kurana Aaya nata in bo bankє kosєbє.

 

Nasu(kolojє) sabana

Min bє Лgnye kan Ala ko,Aka sє k r talen do:

]وأمرهم شورى بينهم[([25])

Aaya in kr ye ko: u ka kow ye Лgn ye ye, u ni Лgn cє.

Ni aaya in nana kurana aaya wєrє de cєmaacє la min laЛini fєrєlen do o aaya bє kuma adamadenЛa misaaliya kan Ala ko (se-ko)

]وما عند الله خير وابقى للذين آمنوا وعلى ربهم يتوكلون[

O kr ye ko: fєn min bє Ala bolo, o de hєєrє ka bon, wa o de duumilen do mgw ye mg minu limaaniyalen do wa nu bu jiki sєmє Ala la.

]والذين يجتنبون كبائرالاثم والفواحش واذا ما غضبوا هم يغفرون[

Ni fana kr ye : ani maa minu bu yrmajaЛa ka b jurumubaw la ani joko jukuyaw, wa nu dimina u bє yafa Лini kє.

]والذين استجابوا لربهم واقاموا الصلاة وامرهم شورى بينهم ومما رزقناهم ينفقون, والذين إذا أصابهم البغي هم ينتصرون[([26])

Ni fana kr ye ko:ani maa minu ye Ala jaabili Лini ni ka seli j, nu ka kow ye Лgnye ye, u ni Лgn cє, nan yu garisєkє fєn min na u bo nafakati, ani maa minu ni tonЛli yu sr, u bє dєmє sr. (se).

Kurana Aaya nunu bє jirali kє kєnє kan kow la minu ni silaamaya kaf bє woloma no ye wo kow de ye silaamaya layiniw na ladabuw ye, o tumana limaniyajon minu bu yєrє masiri ni limaaniya ye, ani wakalisiri Ala la, min ka se korotalen do, ni ku yr jaЛa ka b jurumu baw la ani jokojukuyaw, ani ka yaafa ni hakєtoЛini kє, ani ka Ala ka weele jaabi na ka yamaroyaw jaabli ye, ni ka seli Лanamaya ni ka dantєmєwale ni Adamadenjukuya dabila, wolu tikilamgw fana kunko ye Лgnye ye, u ni Лgn cє, wa taamasiЛє bє Aaya nunu kn ka f ko tikilamgow de ye kanda ni lakika tikiw yє, u bє dєsє ku ka hakilina tiЛєw sr ni hakili ka miiri na ka taashili ye, wa kurana Aaya in kr ka suru, o la kosєbє o Aaya filє, Alako:

]يستمعون القول فيتبعون احسنه[([27])

O kr:mgw bє kumaw lamє ka tuku a Лuma k.

O de la kuranakrflaw ya jira ko kurana Aaya ni bє Лgnye kanuni jira, ani ka mg hakilina Лini, ko bє mg min hami, ani kandanli Лininini ni mg wєrє hakilina ye, anu ka miiriyaw minu bє nafa kє, ka sr u bє munu munu kafo bolonba kn min tєmєna sisan

(ما تشاور قوم قط الا هدوا وارشد امرهم)

O kr ye ko: jamakulu si ma Лgnye kє, u ka ko la fu ka kanda ku ka ko fana kandan.

(استرشدوا العاقل ترشدوا، ولا تعصوه فتندموا)

A ye ayєrє kanda ni hakilimaw ye, aw bє kanda, aw kana u ss aw ka nimisa.

(من اراد امرا فشاور فيه, اهتدى لارشد الامور)([28])

Ni maa min ye ko laЛini, ka Лgnye ko la, o tiki bє kanda ka taa kow la kandanlen ma.

 

 Kiritigєla ka Лgnye tuguni

Hadiisa do kn hadiisa min ni Suyuuti yo lakali na danbeyalen do ka taa Ali ma (ki nє-so)

(قال علي عليه السلام: قلت يا رسول الله, الامر ينزل بنا بعدك, لم ينزل فيه قرآن, ولم يسمع منك فيه شيء؟ قال: اجمعوا له العابد من اُمتي, واجعلوه بينكم شورى, ولا تقضوه برأي واحد)([29])

O kr ye ko: Ali ko: ne ko kira ma (ki so) eeyi kira ko bє jigin anw na e k fє min ni kurana ma jigin o la, wa kuma ma mє e la o kan an bo kє cokodi?

A ko: a ye batokєlaw fara Лgn kan un ka mantow la a yo kє Лgnye ye aw ni Лgn cє aw kana o ko latikє ni maa kєlen hakilina ye.

ЛєЛinini yeelen kn, an ka son Hadiisa in tiЛati kiyali ma, unka a ma lakali hadiisa kitaabu lasiliw kn minu ni jikida bє kolu kan.

I ka dn hadiisa in ba jira ka f ko, ko ko ni kurana Aaya ma jikin o la ni kira ka kuma ma bo kan min bє na sr kow la a k fє ni dakun ma deli ka ko la kira tile la, walima waleya ma kє, min bo ko sabati, walasa kandan sira ka do kan, wo na Лgnna ye frbako ye, Лєnєmaya kodn ni AdamadenЛa labєnw srli la,

O kfє kira ka jaabi (ki-so) bє na Лinikali in kan ka taa fan fє min bє Лєmgya nafa jira ni kiiri kunko bє kє no ye

(اجمعوا له العابد من امتي)

A ye batokєlaw fara Лgn kan o ko la, ne ka mantow la, fan do bє kuma in kn min bє Muuminu Лumakєlaw ka kunko jira Лgnye hukumu kn. Wolu de ye Лgnye kunko doni Лun baaw ye, wa Лinikali ka kan ka ku la.

Unka ni ko kєra ko kira ka kuma bra a kan walima kurana Aaya jigina a kan, kira (ki-so) ka kuma de ye minєta yo la, wa Лgnye jyr to la wa hakilina yєrє donyr to la.

An Лe ni sgbєli bєє kє Hadiisa in kan ni sarati ye, na ya sr Hadiisa in ye tiЛє ye, unka ЛєЛinini ya jira ka f ko Hadiisa in tє tiЛє ye, sabu a ma sabati Hdiisa kitabu lasiliw kn. Ibunu Abudul Bari ko:ni Hadiisa in, lasili ta la.Daarukutini ko: Hdiisa in, kєnєyalen tє, katibu ko: ama sabati Maliki fє([30])

 

 

 

Shuura(Лgnye) Taariku ni silaamaya Лєfli polotiki sira gafew kn:

Ni ЛєЛєnini kura in bє sinsin shura kan (Лgnye) Taariku ko krw ni silaamaya polotiki gafєw kn, ka kє dakun ye kiritigєla sugantili la (kira ka kaliifa) maa min ka kan ka bila kira n na.

ЛєЛininikr tєmєlen na a jirala ka f kuma ma b kira yr (ki-so) min ba jira ka f ko ka kalifa sugantili sєmє shuura la (Лgnye) o toyi dalilu kєnєma bє kitaabu (kurana) ni suna kn min ba jira ka f ko kalifaya sugantili ma siri mg si la mantonw na abada.

Min bo tiЛєtigiya kosbє o ye, ko kira (ki-so) tuma min na u ya Лini a fє ka ka sarati du ma min ba to ni kalifaya bє sєgi kana u ma kira k fє, kira banna o ma o waati gєlєnmaba la, a ya kant ko: ko bє Ala de bolo a ba bila yr la min ya diya.

(ان الامر لله يضعه حيث يشاء)([31])

Kira ka fєn fbaliya kalifaya dakun kan o ye fєn ye kila kєra min na, wa bєn kєra o la ssli to la, tuma jumє kalifa sugantili danbeyala ka, taa shuura hakilina ma? (Лgonlajє).

 

Shura hakilina bangeko fl:

O ye fєn ye taariku ni Hadiisa dnbaaw yo sabati, u ka gafew kn ka sr na ma kє ni ssli ni fnkoЛgnya ye. U bєna kan ka f ko: adaminє bra Umaru la san a ka faato, sani Umaru ka ni hakilina sigi a kibaaroya tun tє Taariku kn.

Kuritubi ye kurana korofbaaba ye, kuma kєlen kfє Лgnye hakilina cєЛali la, I ka dn ko Umaru bunu katabu de ye kalifaya kє Лgnye hakilina ye, wo ye koba jikilen ye Adamdenw kan([32]) Ibunu Kasiiru fana ye kurana korofbaaba ye o ko:

]وأمرهم شورى بينهم[

O kr ye ko: u ka ko ye Лgnye ye u ni Лgn cє w o kr ye ko u tє sawaaba sr fu ka Лgnye kє u ni Лgn cє, walasa u ku yєrє demє nu hakilinaw ye kєlє na Л g naw la, ani fєn o fєn no de ni kєlє blen do Лgn fє. I na f Ala ya f cogoya min na u hakilina Лini kowla.

]وشاورهم فىالامر[

O de la kira (ki- so) tun kєra a bu hakilina Лin kєlє kow la o na Лgnnaw,walasa ku dusukunw nuso-ndiya no ye. A bo cogola tuma min na ni saya nana Umaru ma, na skla a fagabaa fє, no ye Abuu luuluwatu ye, a ye kalifaya kє Лgnye hakilina ye([33]) (shuura).

E ka ni yalamaliba in lajє, waati kn min kєra sani Umaru ka faatu, ka sr a n foyi tun tєyi sano cє! Unka yalamani in kєra cokodi,? Wa fєn jumє walima sababuya jumє de ye Лonini kє ka taa Лgnye hakilina ma ?

Ni ye Лinikaliba ye, Umaru yєrє ya jaabi o wagati kelen na, waati min na ye kalifya kє hsuura ye (Лgnye) wa ya jaabi kutuba kn min lakodonlen do, kutuba min na ye sakifa kibaro ya fo la a ko:

(لا يغترن امرؤ أن يقول إنما كانت بيعة أبي بكر فلتة وتمت الا انها قدكانت كذلك, ولكن وقى الله شرها! فمن بايع رجلا من غير مشورة من المسلمين فلا يبايع هو ولا الذي بايعه تغرة ان يقتلا)([34])

Munna, a bє Hadiisa in kn ko Abudu Rahamani bun Awu fu nana Ibunu Abaasi ma heji kє waati la, o ya sr a bє kurana kalan Ibunu Abaasi fє, a kama, na ya sr I ye fєn mє I kulo la, min bє Umaru kof, tuma min na a ya mє ko karisa ya f ko, ni Umaru sara ne bє wote kє karisa ye sabu Abubakari ka wote ka kє kalifa ye, o ma kє foyi ye ni prokotoli tє, Umaru kєlen ko mє a ya laЛini ka bo kuma jaabi ne ya bali o ma ka sabu kє jama lajєli ye Hiji kєnє kan, wa Лa fa ye, na seginna ka taa Madiina, fen min kadi a ye, a ko f yen sabu yen, yr kajan fitinє wilili la, tuma min nu seginna ka b Hiji la Umaru wilila ka kutuba kє, no kєra a ka kutuba tєmєlen in ye

Joni de ye karisa ye min ye kuma in f? Wa joni fana ye karisa tkelen laban ye?

Tuma min na walanwalanni kєra, dow sikasikala, karisa fila in bankeli la, Ibunu Hajari Asikalaani sera ku banke ni lakalili sira kєnєma ye, min ya yєrє sinsin bere ye, ana sera ka lakaliliw bєє lagosi ni ku laafu no ye Aya kanto ko, a ye kibaroya in sr ka b kitabu kn min tg ye ko (Anisaabu) no ye Balaaziri ka kitaabu Wlfulen ye ni sira ye min ka kєnє kosєbє, Ibunu Hishaamu Bunu Yuusufi ka kitabu kn a ya lakalili in minє Mu amaru la, o fana ya minє ka b Zahari la, ni danbeyali flen in lasili kitabu kn, a lakalili kumakan ye ni ye (Umaru ko:ka sera ma ko Zubayiri ko: ni Umaru saara an bє wote kє Ali ye

(لو قد مات عمر لبايعنا عليا) ([35])

O tuma na ni de ye gidon ye Umaru ka Revolison (murutili la) na! Wa ni de ye gidon ye shuura yєrє daminє cogo kan kalifa sigila ni shuura min ye na bє na kuma o kan, ka farafaasiya kє a kun kan, ka bєn ni kitabu in boЛa hakє ye.

 

 

Shuura (Лgnye)Hakilimiiri-jan:

Fen gєlєman min ni Лgnye hakilina blila a kan, o de ye kaliifa sikiliko toli ye Adamadenw bolo kabini yan Лinikali caayara Лgnye hakilina kan kalifa sikiko la, an kє tuma na ka daliluya Лini sariya kn, kalifa sikili toli la Adamadenw ma, anu kєtuma na ka sira Лini sariya kn min ni mgw bє no sira taama kalifa sugatiliko la..

O sira fє sa, u ya ye Ala kumakan na, a ka se krtalen do, u ka ko ye Лgn faamu ye,u ni Лgn cє.

]وأمرهم شورى بينهم[ ([36])

U ya ye ka f ko ni ye daliluw lafusamati ye Л-gnye hakilina sabatili la ana demєni na, o yr de la sa u ko: ko Лє fl min bє kalifa sugantili la o ye shuura (Лgnye) ye.

Unka talonni flo bє nana tuma min na, na ba ye ka f ko Лgnye hakilina ma adamadenw hakiliw kn-kn (minє) kєrєnkєrєnnenya la sahaabaw.

Kalifa fl sugantili oyr tun ka jan Лgnye hakilina tiЛє yєrє la jaati, sabu o kєєra porokotoli ye, I na f Umaru ya f cogoya min na, wale de ya daminє, wale de ye maaw sama ka taa ma!

O kfє kalifa filana fana kєra ten, o yr fana tun ka jan Лgnye hakilina na!

Aw, ni hakilina in min na minєna Umaru fl nєє kan, a ka kutuba kn min lakodonlen do, sakiifa kibaroya fto a fє, Abubakari sugantili la, a ye maaw papa ku kana segin ka taa Abubakari sikili kєcgoya in ma, a ya kanto:

(فمن بايع رجلا من غير مشورة من المسلمين فلا يبايع هو ولا الذي بايعه تغره أن يقتلا)([37])

Ko ni maa min ye wotє kє maa ye ka sr a ma Лgnye kє ni silaamaw ye, o tigi tє suganti,wa ye wotє kє maa min ye o tigi fana tє suganti ka kє kalifa ye, keleya koson, u fila ka kan ni fagali ye, an ye kumakan min dn ka faamuya sisan, o ye sira tigєli ye Ali sugantili la, ani maa o maa bє Ali sugantili unganiЛє siri ka sira geren olu fan Лє.

Unka tuma min na ni saya sera a ma, a ye mg Лini a bє jєn ni mg min ye waasa ka kalifaya layidu ta ye, ni ye kumakanjєlen ye ng tє kumakan min na abada, wo yr kajan shuura la ksbє,(Лgnye) A ko: ni Abuu Ubuyidata tun bє Лanamayala nє tun na yєlen Лєmgya sigilan kan.

(لو كان ابوعبيدة حيا لوليته)([38])

O k fє a yI kanto tun: na ya sr Saalimu (no ye Abi Huzayifa ka maraden ye) tun bє Лanamaya la, un tuna o yelen kalifaya sgilan kan

(لو كان سالم مولى ابي حذيفة حيا لوليته)

O kfє a ko tun:

(لو كان معاذ بن جبل حيا لوليته)([39])

Na ya sr Mu azu bunu jabali tun bє Лєnєmaya la, un tun no sigi kalifaya sigilan kan.

O tumana Umaru yєrє tun Лє taa la ka f ko kalifa sigili lasili ye Лgnye ye (suura) hali na ya sr ale de ya kuma f a ka kutuba laaban in kn, unka o na ta o ta a yєrє ma baara kє na ye, (hakilinaЛini) f tama min na a desala mg srli la min na bє kalifaya layidu to ye!

I kadn a ya yєrє dusukunnata b kєnє kan ko in kun kan, a ka saya waati yєrє la, a ko! Na ya sr saalimu tun bє Лєnєmaya la, un tun tє na kє shuura ye(hakilinaЛini)

(لوكان سالم حيا ما جعلتها شورى) ([40])

O kfє kalifa sigi kєra shuura ye shuura fasukuya jumєє!!(Лgnye)

I ka dn hsuura in lamininen don ni sarati kabakomaw ye min tє se ka ss ! a kєra cogo min na, o lasuruma ye ni ye:

1-Kalifa sugantili ka kє maa wr ni Лgn cє, o doron, wa ale Umaru de b o maa wr suganti ka sr na ma kє mg wєrє ye.

2-Kalifa sugantita ka kє maa wr nunu dlakelen ye, a kana kє maa wєrє si ye.

3-Ni maa wr nunu lafanba bєnna maa kelen min kan, ni maa t w yo fongn ЛgnЛa u kolu kan tigє (fagali) ( maa minu ma sn caama ka ben ma).

4-Ni maa fila benna maa kelen kan, maa fila wєrє ka ben maa kelen wєrє kan Abudu Rahamaani min ye Awufu den ye o bє minu cє la, u kolu ka benkan minє ka baara kє no ye. Abudu Rahamaani min ye maa wr nunu dlakeken ye, ko ni maatw ma jiЛє na ye, u kolu faga! (a kan bє tigє)

5-Ko Лgnye tileda kana tєmє tile saba kan, no tє maa wr nunu bєє ka faga, olu minu ye Лgnye cєw ye!!

6-Ko Suhayibu Ruumiyi ka jamakulu klsi minu ye cє biduuru ye nu kєlen bє ka panmuru minє, olu Лєmg ye Abu Tolihata Anisri ye([41]) nu ma ben kankelen kan tile saba in kn cє biduuru nunu bu bєє faga.

TiЛє yєrє la ni labєn in ma kalifa sugantili ko to mgw bolo walasa u ka se ka baara kє ni shuaura (hakilina Лini) ye, ika dn labєn do min ni Umaru yo dansiki, a ye waleya in ka yєrє ka hakilina ye min ni mgw tє se ka taa ko dan, wa ni Лgnna Лgnye kєcogoya tє se ka weele ko silaamaw ka Лgnye wa te se ka weele ko cє wrw ka Лgnye na bє f olu ma (Ahalu hilu wali akidu)sirili ni fonini tigiw. O tuma na ni kєwale nunu kєra sabu ye ka shuura dabila silamaya taariku kn ka ba kєcogo la, o tuma na shuura min filє ni ye sn ma kan ka ko ma ka sabu ka sariya tєmєlenw ye .(hakilinaЛini sigilen bє min kan) tiЛe yєrє la, shuura taabolo min filє ni ye, a tun sabatilen tє ka krAbubakari ma sn Лєmgya mara taabolo na polotiki taabolo ma ka kє shuura sira ye, janko ka kalifa suganti na ye, wa yєrє ma kє a ka kalifaya waati kn, o toyi a ye shuura bonda datuku, tuma min na a ye sugantili bsi mgw la ani shuura waleyali b si u la, na jirali ye ka f ko Umaru ka kє kalifa ye , a k fє, wa hali a ma kulo j sahaaba krbaw ka kuma ftaw la, sugantili hukumu kn.

I ka dn, sahaaba nunu muruti ma kє kalifa sugantili nasira kan dєє, Abubakari ye min sira ta, wa sahaaba nunu ma f ko sugantili ka kan ka kє Лgnye ye , wu mu ka dalilu kє Ala ka kuma kan ye min baa f ko:

]وامرهم شورى بينهم[

U ka kow ye hakilina Лini ye u ni Лgn cє. I ka dn u ka murutili tun ye Umaru sugantili ye, muna Abubakari ya suganti, u yu kanto a ma:I ye Umaru sigi mgw kuna, e dun ba dn, wi Лєbaala mgw bє ka min f Umaru ma e dun na bє Лgn fє, a bє kє cogodi ni kєnє tora a blo?! E dun bє na Ala kunbєЛ-gnya wa bI Лinikan I ka maradenw kibarya la.([42])

I ka dn Umaru ye kumakan jєєlen f walasa ka shuura hakilinaЛini sira sabati no kumakan ye, tunma min na a ko:

(لوكان سالم حيا لما جعلتها شورى)([43])

Ko, ni saalimu tun bє Лamaya la un tun tє na kє hakilinЛin ye.

I ka dn layidu o layidu bє nicogo la, o bє jama hakilina bin duguma, wa hali jamakulu min na bє fo ma ko gilannikєlaw walima ko ferekelen Лєbbaaw(Ahalu Hali wali Akidu)! Ni Лgnna layidu bє kє sabu ye ko bin dukuma.

U ko ni kalifa ye maa min suganti ka kє kalifa ye, yala Adamadenw ka jiЛє bє ko sarati ye ?

U yo jaabi ko: o tigi sungantili sabatilen don, wa adamadenw ka jiЛє tє jatє o la, o kr ye ko Abubakari sidiiki ka Umaru sugantili , o jlen tє mgw walima sahaabw ka jiЛє kan([44]) o tuma na hakilinaЛini n ma ye kalifa sugantili la.

Ni klsi in de ya to Ibunu Hazimu ye shuura sira bila k fє ka kumakan bila a Лєfє min ni kalifa yo f kalifa kura sugantili la, Ibunu Hazimu ko (Лєmg sigi) an Лa sr, o bє kє ni sira dw ye. A fl, na kєnєman na fusamati; o ye Лєmag faatulen ka mg jira mi na yєrє yo suganti ka kє Лєmg ye,a salen kfє.([45])

 

Shuura walima panmuru?

An ye hsuura sira bin cogo ye sisan,waliyaw kєlenw kєnє kan minu bє hsuura hakilina silatunu, o tuma an ye shuura sira ye ka toyi pew a sabatilen kfє tuma min na na seginna ka taa waleya kєlenw gilanni ma, an ba sr kumakan jєєlenw beyi minu bє suura sira galontigiya.

Wa an ma dan o ma, an Лє waleya kєlenw da Лgn kєrfє minu bє Лgn kof ka sr na ma kє ni bЛgnna ye ka sr an ma segin ka taa dalilu di ma sariya kn, an ka daliluya tun ye sahaabaw kєwalew ye, ka sr an ba dn tiЛєnijє yєrє la ko sahaabaw tun bєnnen tє hakilina kelen kan, hakilina tєmєlenw la, ani waleya tєmєnєnw la.

I na f an ba dn tiЛє yєrє la tun ka f maa murutilenw ka fngnЛgnya, u cє la, a nu ka snbaliya, o tun bu ka kiiri bєєlajєlen tiЛє.

Wo na taa o taa an Лa sinsin fen sabatilen kan ani min waleyala kєnє kan. An yo kє sahaaba jama dw ka bєnkan ye, ka sabu kє ko, ko foyi tun tє waleya u tile la f na kєra u ka benkan nu ka sinsinli ye.

TiЛє yєrє la an banna sonni ma ka f ko ni sahaabaw tun ye hakilina fen o fen sira ta u tun bє sahaaba murutilenw mankan shilatunu, wu mankan tun tє jate, wa ni de tun ye kalifa bєє ka taabolo ye, mara taabolo polokikow la.

O tuma na Bani Hashimukaw ni Muhajiruunaw ani Anisriw ka murutili mankanw ye nafa jumєn Лa?

Sahaabaw fana ka mankanci fana ye mun de Лa tuma min na, a ye Umaru kє kalifa ye?!

Wa sahaabaw ka ban Usumani ka fanga polotiki taabolo ma tuma min na a ya balima surumaw bila sahaaba Лumaw kuna ka sr a balima bani umayakaw tun ye jiЛє kanu baaw ye kosbє, wu yr tun ka jan diinє na, o mankan ye mun nafa?!

O kfє ni mankanci in ma jukuya ka krta sanfє f bani umayakaw ka demєsєniw ye kalifaya minє ka kє u ta ye, mgw bєєbєna a kan ko diinє foyi tun tu bolo, wa Ala ЛєsiraЛє fitiini tun tu bolo , I na f Mariwaani bunu Hakєmu ni Abudulayi Bunu Saadu bun abii Sarahi ni waliidu bun Ukuba, ni Amaru Bunu Aasi, ani Mu-aawiya.

O na ta bєє, sahaabaw murutili nu ka baan o tє dalilu ye anw bolo, o toyi u ye jalakibaaw ye.

Tuma jumє na sahaabaw murutili nu ka baan kєra dalilu ye sani an ka f ku ka matunli kєra dalilu ye?!

Na ya sr kni kalifa sigili fl kєra seginni ye ka b Лgnye sira(shura) ma, ka sugantili to kalifa bolo min bє fangan sigilan kan ko de bє maa suganti a yєrє k fє maa min ya ja, o ba yira ka f ko kalifa ka sugantili (no ye filana ye) shuura hakilina kfє,o tun ka kuna ksbє tiЛє yє rє la.

Tuma min na sahaabaw yr jaЛana kab shuura hakilina ma, ani nasu (no ye Aaya ni Hadiisa) nu ye jaakuyabilen sira suganti ani ka fangan sira suganti ni panmuru ye, an snna ka f ko jaakuyabilen ni panmuru fana kєra kalifa sugantili sira do ye!

Danfara jumє de bє hakilinaЛini ni jaakuya cє ni panmuru ye ?!

I ka dn jaakuya ni panmuru ye, o bє jatє ka kє sababuyaba ye, min bє shuura hakilina kkankalen!(ka kalen a k kan).

Na ya sr shuura hakilina bra kurana kn, o tuma na jaakuya ni panmuru ye o lasili bra mini?!

Wa Лinigali wєrє beyi min ka gelen ka temє ni kan na ya sr Лgnlajє hakilina tara kurana kn, o tuma na mun de bє kalifaya layidu (danaЛa) ma, min ma se ka j lasili in kan.tuma min na a ma jaabi jnjn sr walasa kalifasigicogo ka kiisi ni sira tєmєnnew ye, ka b cєni belebeleba digin kn, an Лa ye ka f ko boliyr kelen si teyi f na kєra yєrєminє ye ka b sira tєmєnew bєє ma, kalifa sigiko kun kan, min kєra tiЛє yєrє la, a tєmєna ka f ko kalifa sigila ni maa kelen ka sugatili ye, cє naani ka tuku o maa kelen ko, wa tєmєna tukun ko kalifa sigila ni kalifa tєmєlen ka layidukan ye, wa tєmєna tun ko kalifa sigila ni cє wr ka sugantili ye, I na f a tєmєna ka sikila jaakuyabilenna ni panmuru ye fo kєra sababu ye ka kalifaya kє ciЛє ye min no taamasiЛє n si tє diinє kn.

 

Лєmgya saratiw klaban

Sira minu tєmєlen filє ni ye kalifa sugantiliko la, o ma dan hsuura (hakilina Лini) dama bini ma dєє, o toyi a ye fen wєrєw bin minu ye kalifa sigili sarati waajibilenw ye olu sarati waajibiyalen nafamaw filє ni ye.

1-Danaya: u ko fl kalifa sigicogo hakilina na: ko faasiki (jogojugu) ka Лєmgya tє sabati, sabu Лєmg kr ye, ka silaamaw hakilina klosi, faasiki ma se ka yєrє ka diinє klsi, cogo jumє na, o bє se ka maa wєrє hakilina na ka nafa klsi ?!([46])

O kfє faasikiya(jogojuguya) bє balili kє Лєm-gya jyr srli na duumini na, ni jogojuguya cunna Лєmg ka,o kfє na ka jogojuguya dna,o tigi bє b Лєmgya la([47])

2- Diinє dnicєsiri u ye dnicєsiri kє Лєmgya sarati do ye:ko Лєmg ka kє maaw la fusamati ye dni ni diinє na,u ka laЛini ye dni na,dni min bє jirali kє ka taa cєsiri ma no bє weele larabukan na ko (ijitihaadu) maa mi tє dnibaa ye o ka Лєmgya tє minє, wa sn tє ko ma,sabu Лєmg mako bє kow waleyali fє ani a ka se ka kiiriw bєєlajєlen boli siratigє Лuma fє ka maaw ka hakєw du ma,ka kєlєw ban pew ka bu ni Лgn cє, ni Лєmg ma kє dnibaa cєsiibaa ye,a tє se ka mgw kunko si gilan abada.([48])

Teliyala ni sarati nunu untanЛana ka sabu kє maa minu ye kalifaya ta, olu tun ye maaw ye, danaya tє maa minu na, wa dni tu la, min bє se ku lase cєsiri ma..(Ijitihaadu)

Faraawi ko: kale ye kumakan d minє ka b Ahamadu la, o kumakan in bє danaya sarati bini jira wa bє dni ni fusamatiya sarati fana bin A ko ni maa min sera ka sigi kalifaya la ni panmuru ye, ni maaw yo weele ko Amiru muuminuuna, (muuminu Лєmg) a tє bєn maa si ye maa min bє limaaniya Ala ni laahara don na ka si ka dugujє, ka sr amo ka ka Лєmg ye a kєra maa Лanama ye walima a kєra maa jogojugu ye o tigila mg ye muuminuw Лєmg ye.

Kalikashandi ko:kalifa sikilen ni fankan ni jaakuyabilen ye, ni kalifaya sariyaw ma dafa a la I na f a ka kє faasiki (jogojugu) ye walima jaahili (kunfin) ye sira fila bo la, an jenЛgon shaafiyu taasira mgw bolo, o kumafila kєnєman ye ko son ka ko tigi ka Лєmgya ma([49])

Jєyali

Ni Лgnna hakilina min bє kalifaya saratiw kdon Лgnna u kєlen kfє ka kalifaya sinsin sarati ntulamaw bєє kari, f ka sira labєn jєya sn bє kє min ma.

Jєyali min no ye dili kє ni hakilina in na yan, o ye bldese ye sabu a tєmєna ko, Umaru ka mgs-rbaliya de ya kє na labanna ka segin Лgnye hakilina ma o min ye kalifaya sarati Лuman bєє cєn.

Sabu nan kooan tє se ka son o tigi ka kalifaya ma, o bє kє sabu ye ka kitiw bєє cєn, wariko fan ni mgw kunkow gilanni ta fan fє. O tuma na a bє kє waajibi ye kalifa kan min bєna sigi kalifaya sigilan kan a ka labatli kє sarayaw la I na f danaya ni dni, a ka maaw ka hakє bєєlajєlen kilen ani jaka ni lenpow (nin sgn) ku bєє bila bolo kelen kan Bolodesє bє maasikilen ni panmuru ni jaakuyabile ye, o ka Лєmgya sabati, waasa ka sariya labєnw kolosi, ani ka kiiriw boli([50]) sabu a tє Лa abada f Лєmgo ka kє silaamaw la([51])

O tuma na sonkєli Лєmg in ka Лєmgya ma, o bє weeleli kє ka taa baara sekili ma ka taa sariya sira ma ka Лєmgya in seki ka di maa ma maa min bє sigi fankan sigilan kan ni sariya tєmєnew ye, wo bє kє waati la min ni adamadenw yo sira sr ni sira ye, sira min ni sєku Muhamadu rashidu rida yo ta,a ya hakilinaw jira, a ko kr ye ko Лєmg sikilen ni jaakuya bilen ye o bi na f jifasg dunni ani lєsoko dunni drura waati la, (bolodєsє)wo fanga fasЛa bє kє fєn ye min ka surun kolankolon na.

A laban o laban! A bє waajibiya tuma o tuma maaw ka fєєrє kє ka fangan kolon in wili ka bu kuna, nu sєra o la, wa tє bєn Abada adamadenw ka sigi fanka in juk r duumili siratigє la, wa fangan in kana kє balon ye fanga kolo tikilam g w ni Лgn cє, u ba gosi, u ni Лgn cє u bu ka nafa kunu I na f faama tєmєlenw ya kє adamadenw la cogo min na waati min nu jєna ni tonЛ li ye u kuna([52]).

Unka, kєlen kєra kkankalen ye, sabu u ye bli kє haraamu ye masakє tonЛlikєla kama wa hali no laЛini bє wilikaj in sinsin, u yo kє fitinє ye([53]) (masiba)min ni silamaya Diinє yo haraamuya..

Zarikaani ko: Ahalu sunaw (no ye suna mgw ye) u ko:min ka fusa sugantili la, Лєmg ka kє fusamanti ye a ka kє danamaa ye, a ka kє Лuma kєla ye. Unka no ma kє, ka sabali Лєmg faasiku cєnikєla kr o ka fusa ni wilikaj ye u kama, ka sabu kє siran faleli ye kisi la, ani jolibon falenli kisi la ani kєlєbolo wili ni cєni falenni kisi la, wa ni bєє ka bon wa ka jukun, ni sabalila Лєmg toЛlikєla ka toЛli na ka faasikuya (jogojugu) kr o de ka fusa kosbє.([54])

I na f a sabatila ka b Ahamadu Bunu Hanibali la ka ko:

(الصبر تحت لواء السلطان على ما كان منه من عدل أو جور, ولا يخرج علىالامراء بالسيف وان جاروا)([55])

Ka sabali faamaw kr u kєwalew la u kєra danaya mgw ye, walima nu kєra faasikiw ye, wa wilikaj kana kє u kama ni panmuru ye Hali nu ye t li kє.

Shєku Abu zahara ye jirali kє ni kumankan fila la, a srla ka f ko:ni ne minєna ka b sunamgw la, kєrєnkєrєnnenyala sunamgw ka Лєmaabaw Maliku shaafi, ani Ahamadu([56])

Yala ni dusunkunnasiri ka kafo bolo dєsє ni karabali kan, o bє taa ni Лgnye ye wa?

I ka dn shєku muhamadu Rida rashiidu ye jikina-bin kє ni taabolo tєmєnєn in na, min ye sunamgw ka taablo ye tuma min na sunamgw ka taablo ko:

Masakєw wasala ni d nibaaw samani ye ka gєrє u yєrє la ni sanu jlkw ye ani warijєw ani Лєkun Лinini( pilasi joyr) maa ninu tє dnibaaw ye, olu ka samani tun ka juku ka tєmє dnibaaw kan. ani ka dnibaa nunu ku ka marabagaw nu yєrєw Лєmgw ye, wa jamana ka jate bu kan kos bє u ye diinє senw kari ni ni kєwale nunu ye diinє sen minu ni diinє yєrє kow wilila no ye ani jiЛє kow, silamaya kn, u ye diinє senw kari ni min ye o ye nata in ye: ka f ka bє ben kow Лєmgw ka siki hali ni sariyaw ma dafa u la, sariya minu ni kurana ni suna yo kє saratiw ye, Лєmgw sikili la, Лєmgya sikilan kan hali na ya sr fiku dnaw ni usuulu dnaw ya sabati ka bє ben, mg ka kє Лєmg ye maa min ni sarati nunu ma dafa o la, ni mk ma sr saratiw dafalen bє min na.

O Misaaliya ye: ko Лєm g ka sarati ye dni ye, a bє fdni min ma ko cєsiri, mg tєmєnnen nunu ya yira u ka kuma na ka bє bєn jaahili (kunfin) ka ladege a kєwalew la, w u yo jatє ka kє bolo dєsє ye, wa maa caama ye ni kuma in Лgnna f ,wu ye baara kє na ye wo de ye ko dili ye maaw ma, minu ta tigi ye min bє kє sababu ye ka adamadenw suruЛa halakili la, o taamasiЛє dlakelen ye: danaya ntaЛa ye, ani jaanfa bangeli, wa jaanfa teyi min ka juku ka tєmє kow dili kan maa ma min na makan, no ye jaahiliw ye :(kunfinw)

Musilimu ni Abuu Daawuda ye ibunu Abaasi ka hadiisa lakali ko:

(من استعمل عاملا من المسلمين وهو يعلم ان فيهم أولى بذلك منه واعلم بكتاب الله وسنة نبيه فقد خان الله ورسوله وجميع المسلمين) ([57])

Ni maa min ye maa bila baara la silamaw la, ka sr a ba dn ko maa wєrє beyi min ka kan na ye ka tєmє a kan, ani ka sr a bє Ala ka kitaabu dn ka tєmє a kan ana ka ciden ka taasira o tigilamg ye Ala janfa ani kira ani silaamaw bєε.

Shєku ,ahamadu Rida Rashiidu ye jikina kє tukuni na kumakan ye: foyi ma kira mantow ka ko cєn u bolo ku ka fankan cεn u bolo f na kεra Лεmg jukuw ni cєnikєlaw labatoli ye, ano kєli silaamaya sariya d ye kumakunkєlen na, ani jaakuyabilen kєli Лєmg sigili sariya ye silamaya tg la, I na f cє wr tєmєnєnw ka sugantili kєcogo, (na bє folu ma ko Ahalu hilu wa Akidu mgw) ani Лєmgya kєli ciЛє ye, I na f Лєmg min sigila ni jaakuya ye o toЛlikєla ka layidu di a den ma ni somaa lafasali ni Лєmgya tali ye, wa ko kє silaamaya sariya ye ka mgw hakiliw suЛa no ye, ani ka kє diinє lasili d ye, min ka kan ni klsili ye([58])

Ni ye Taariku tiЛє lakalilen ye, miiri kuma gansan tє, wa kuma lagosilen fana tє I ka dn taariku lakalili tiЛє do, wa manamanakan tє.

Лє fila wєrє beyi an ko j kєrєfє dni, ni bєεlajєlen tєmєlen kfє an bє sr ka tєmє nan ka kuma t ye.

 

Лєfl: maaba kr tєmєnenw ka taasira la?!

I ka dn dnibaaba tєmєnєn caama ka taasira binna alu tk tє f, wo ka kumakan tє f, ni hakilina in kan. NI ye jatєminє kє, kira mden Husyinu ka fagali kuma tє f a ka wilikaj fangan juku kama o kuma tє f([59]) na bє fo ma ko Husayini ka revolitiyon (wilikajo) wa hali muhaajiruunaw ni Anisruw ani sahaaba tw kira ka duguba kn Olu ka wilikaj nu ka lakununi Yaziidu bunu Mu-awiya kama o fana kuma tє f([60]) wa Abudulayi Bunu Zubayiru ni shahiidu Ziyidu Bunu Ali Bunu Husayinu si tko tє f wa sahaaba sulayimanu Bunu Srada Kuzaayi ano nfєmgw minu ye wilikaj kє tonЛlikєlaw kama olu fana ka kuma tє f wa bo cogola kuranakalannaw kuufa dugu kn olu fana ka wilikaj kuma tє f!

I na f Abi Hunayifa ka taasira binna cogo min na, ka b sunamgw ka Лєmgya la, ka sabu kє ka tun bє wilikajlaw lafasa kosobє(-I na f a nana gafe lasiliw kn cogo min na) tЛlikєlaw kan, a ye shahidu (fure) Zayidu (min ye Zayinu Aabidiina den ye) (ki-nє) lafasa Hasani denw fana kan u ka wilikaj la, a yo lafasa f ka taa saya sa ma,a ka so kn a tun bu labato, atun bє Bani umayakaw ni Abaasikaw ka kalifaw weele ko zonw ([61])

Ni ni bєєlajєlen senbla u fє sunamgya la. Dni kumakєla dw ye dantєmє kє ni sunadnibaaw tko ye, waasa ku mukeb dnnibaa (unbarab) lahrma tєmєnmen in na, wa mgw la maabaw do, a d la u lakodnnen ye Ibunu tayimiya ye, o min ni taaboloko woloma yo fili f ka muruti diinє ko gєlenw ni jgo nafmaw ma silaamaya kn. A ye Arijinє kamalenw kuntiki kawilikaj mankutu (min ye kira mden ye ana nusonjabaa) ko ka wilikaj ye cєni belebele ye, ko wa Ala tє jiЛє no ye Abada, wa kira fana tє jiЛє no ye! A bo cogola a ye muhaajiruunaw ni Anisruw ka wilikaj mankutu min kєara madiina, (min ye duguba nr len) a srla ka dansako kє Yazidu ka jalakibaliya la, sira dali la Husayini Лє, ani Husayini ka jama bєєlajєlen fagali, a ka fangan tangali kama a ma ban fyi ma Yazidu ka kow la f na kєra madiina dagali ye tile saba k n .([62])

A yI kanto ni ko in na tukuni: ko fєn min bє gulon ni bonda in na, a ka dn ka f ko cє min ye maaba ye dni ni diinє na, o ye sahaabaw, ani maa minu tukula u la (Taabiyuunaw) anolu kfє mgw f ka taa se laahara don ma, a kєra kira smgw ye o walima mg wєrєw minu tє olu ye kow dni cєsiri nniЛa bє sr u la, min ka surun bisikiyali la, ani ninding dogolen d bє sr u la fana, o sababuya bє se ka kє m g w tє son ka tuku u nfє ku labato hali nu kєєra Ala ka waliju ye:(Ala ka mgbaw ani Ala ЛєsiranЛεbaa) wa ni Лgnna, no kєєra a bє kє fitinє ye([63]) (tr) (Degun).

I ma ye wa ,muna ibunu tayimiya tun bє fitinє dondaw dn ka sr a yєrє yr ka jan ninding dogolen na, ka tєmє o mgba nunu kan shaabw la, minu ye kira smgw ye?! yala o koro ye ka diЛєna ni faajiru ni jaahilu ka Лєmgya ye wa? Ka ban Ala ka walijuw ka Лєmgya ma wa?!

A bo cogo la ni hakilina in ba yєrє ka bє digen baasima kn tuma min, na bє ni kibaaroyaba in lakali maaba kr tєmenenw n kan.

 

Лє filana:maa b len saralen do.

Halisa ka fngonЛgnya banke marabaa jukuw kama o ye haraamu ye, ka wilikaj ku kama, o fana ye fitinє ye (masiba) a ni cєnibelebele, alibi ni kiiri in de sabatilen do, a ma se ka lamaga

O tuma na mun de ya to wilili kєli Лєmg kama (no ye Imaamu ye-)siЛє kele pe tariku kn, sara bo la.

Tuma min na ni Imaamu(Лєmg)tun ye Ali Bunu Abii tlibi ye maaw lafusamaci kira yr (ki-so) ani maaw la dni caamatigi nu la jihaadu ni yєrє kunmi-nєbaa ani min ka danaya ka bon nu bєε ye, o tumana a benna ko maaw ka b Imaamu kama!(Лεmg).

A d la,u ka boli tє ko siЛє in na masiibako ni tiЛєni ye, o kuma toyi, o ye cєsiri ye u saralen do min kєli la anu bє baraaji sr a kama, hali nu filila.

I ka dn ni ye Лєw ye nI ya fєn o fєn jatєminє hakilina tєmєnenw ka kalifa sikiko la I bє faranli sr a la, min tє se kan laben Abada f na kєra yєrєtr ni yєrєsegєn gansan ye!!

An kan labєn sisan ka taa ni hakilina nunu dєmєnin ma



[1]- Bakara suura 2:pa-233.

[2]- Bakara sura 2:pa-233.

[3]- Ibinu kasiru ka tafisiru gafe 1:285. Tafisiru Mizanu gafe 2:253.

[4]- Aali Imura suura 3:159.

[5]- Aali Imutana suura 3:159.

[6]- Aali Imurana suura 3:159.

[7]- Fatihu kadiiru gafe 1:393.

[8]-Duraru Manhsuru gafe 2:958.

[9]- Duraru Manisuru 2:358.

[10]- Tafisiiru Razi gafe 9:66.

[11]- Taariku tbari gafe 2:566. Muhamadu Abuu fadili Ibrahima ka gafe sєgєsєgєlen do gafe gilan yr Daaru turasu.

[12]- Ibinu Hishamu ka taariku gafe 3:234. Isitiia-abu2:37. Taariku tabarigafe2:573.kuma in minєna zahari la.

[13]- Taariku tbari gafe 2:637. Aminєna zahari la.

[14]- Muhamadu Amaratu Alikalifatu wa nashi-atu Ahazabu Islamiya gafe:54.

[15]- kilaafa wa nashi-atu Ahazabu Islamiya gafe:pa:57.

[16]- kilafa wa nashi-atu Ahazaabu Islami gafe p:58.

[17]- Bidaaya wa Nihaaya gafe lajє 3:34-38 Abu zari ka kitabu bayєlєmalen do usudu gaaba gafe kn ani istii-aabu gafe kn ani Isaaba gafe kn,ani Aalaamu Nubala gafe kn.

[18]- Kilaafa wa Nashatu Ahazaabu Islamiya gafe:53.

[19]- Tafisiiru Razi 9:66.

[20]- Aali Imuraani suura kn 3:159.

[21]- Abudu bun Hamidu ya lakali ani Bukari Aadaabu Mufuradu kn ani Duraru Manshuru 7:357.

[22]- katiibu Maliki ka hadisa lakalitaw cє la Duraru Manishuuru kn7:357.32.

[23]- katiibu Maliki ka hadisa lakalitaw cє la Duraru Manishuuru kn7:357.32.

[24]- Musunadu Ahamadu 2:321.

[25]- Usuratu shuura 42:38.

[26]- Suuratu shuura kn 36:39.

[27]- Tafisiiru Miizaanu 18:65.

[28]- Duraru Manishuuru 7:357.

[29]- Duraru Manishuuru 7:357 a ko katibu ya lakali maliki ka lakalili kn.

[30]- lisaanu Mizaani 3:78/283 Sulayimani bunu Bazi ka gafє bayalamalen do.

[31]- tariku tikiw ya lakali,e ka lajєli kє Inisanu uyuni kn 2:154.

[32]- Tafisiiru kurutubi:161-162.

[33]- Tafidiiru Ibunu kasiiru 4:119.

[34]- Shihu Bukari-kitaabu Huduudu Babu Rajimu hubula minalzi-na muso knma jєnєyakєla bonibonda) /3442 musinadu ahamadu siiratu Ibinu Hishaamu 4: 308 Taariku Tbari 3: 200.

[35]- Mukadimatu Baari min ye Bukaari ka gafe walanwalanlen ye:337 kasitulaani fana tukula a n fє Irishadu saari kn o min fana ye Bukaari ka gafe walanwalanlen ye/3:19.

[36]- Suuratu shuura kn 42:38.

[37]- Shiihu Bukaariyi kitaabu Muhaaribuuna6/6442-Musinadu ahamadu1:56 siiratu ibunu Hishaamu4:308.

[38]- Shiihu Bukaariyi kitaabu Muhaaribuuna6/6442-Musinadu

[39]- kaamilu fi taariku3:65.sifatu sfuwatu 1:494 --tobakaatu Ibinu Hishaamu 4:308.

[40]- kaamilu fi taariku3:65.sifatu sfuwatu 1:494 -tobakaatu Ibinu Hishaamu 4:308.

[41]- kaamilu fi taariku3:66-67.

[42]- kaamilu fi taariku2:425.

[43]- tbakaatu IBUNU SAYI-IDU 3:248

[44]- Ma-aasiru inaafatu 1:51 Ahakaamu Maawuridi ka gafe ye Ahakaamu Sulitaaniya min ye Faraawi ka gafe ye.

[45]- fasilu 4:169.

[46]- Ma-asiru inaafa 1:36 Ahakamu sulitaaniya Mawuridi ka afє wlfulen do. Ahakaamu sulitaniya faraabi ka gafe wlfulen do.

[47]- Ahakaamu sulitaaniya Maawuridi ka gafe do:17.

[48]- Ma asiru Inaafa 1:37: Ahakamu sulitaaniya faraawi ka kitaabu wlfulen do:20.

[49]- Ma-asiru Inaafa 1:58.

[50]- Ma-asiru Inaba 1:71.

[51]- Ahakaamu sulitaaniya faraawi ka gafe:-24.

[52]- Kilaafa:45:Nizmu Hukumu wa Iraada fi islamu:126.

[53]- Wilikaj masakєtlikєlaw kama.

[54]- Sharihu Muwat-a 2:292 Mazaahibu Isilamiya 155.

[55]- Mazaahibu Isilamiya:155.

[56]- Mazaahibu isilamiya:155.

[57]- Tafisiiru Manaaru 5:215-216. Alasuruyalen.

[58]- kilaafa gafe;51,a minєna ka ba la:a bє silamaya mara na biro hakilina cogoya kan silamaya kn.

[59]- Husayini (ki-so)fagala,ani maa biwolonwula nidamadkira somg la,ani u nfєmgw sahabaw Anasu Bunu Haarisu tun bu la,ale min ye kira ka Hadiisa lakali(ki-so)

(ان ابني هذا-يعني الحسين- يقتل بارض يقال لها كربلاء فمن شهد منكم ذلك فلينصره)

 ko nє denkє in Husayin-bє na faga dukukolo d kan o tko ye ko karibala, no kєra maa min Лєna aw la, o ka demє.Bidaaya wa nihaaya8:201 usudu gaaba ani Isba Anasi ka kitaabu bayalala-manen do.

[60]- sahaaba maa bisєєkin fagala u la,wa badurukєlє maasi mato kfє, kurayishiw ni Anisruw la maa kєmє wolonwula fagala olu la,maa minu tukula kira yebaaw la ani Arbuw ni jnw maa ba tan Лgnna fakala olu la,u ye Madiina kє u sako ye tile saba kn, u ya danbєwbєє kari ka ba la f bokotikiw ye denw wolo den minu ni fa ma sr u la!E ka gafe lajє min tko ye waka-atu Hura suna ko kєlenw kan63(Hi)Ibunu Hawuzi ka gafe Muntazamu kn, anitaariku tabari,E ka taariku kulafaa fana lajє min ye Suyuuti ka kitaabu ye:195.

[61]- E ka Milalu wa Nahalu lajє 1:140 ani tafisiiru kashaafu Zama-kisari ka kitaabu do: Aaya -124 suuratu Bakara kn min kr ye:tonЛlikєlaw tє ale Ala ka layidu sr.

 (لا ينال عهدي الظالمين)

[62]- E ka Minihaaju suna lajє2:241-241-253. Wasiya kubura kitaabu:54.

[63]- Minihaaju suna 2:245.

 

 

index