ИЗДИВАЪЫН МЦХТЯЛИФ МЯСЯЛЯЛЯРИ |
Мясяля 2402: Зювъяси олмамасы сябяби иля щарама дцшян шяхсин евлянмяси ваъибдир.
Мясяля 2403: Яэяр яр ягддя шярт ется ки, гадын бакиря ол-сун вя ягддян сонра бакиря олмадыьы мя’лум олса, ягди поза биляр. Амма яэяр ягди позмазса, йа яввялдян шярт етмямиш олса, амма бакиря олмасына инандыьы ясасда издиваъ етмиш олса, бакиря иля гейри-бакирянин мещринин фяргини нязяря алараг гярар гойдуглары мещрдян азалда биляр. Яэяр вермиш олса, эери ала биляр, мясялян, яэяр онун мещри 100 манат олса, онун кими олан гадынын бакиря олдуьу тягдирдя мещри 80 ма-нат, бакиря олмадыгда ися 60 манат оларса, 100 манатдан дюрд-дя бир нисбят фярги олан мигдары (20 манаты) 100-дян чыхы-лар.
Мясяля 2404: Намящрям киши вя гадынын щеч бир кясин ол-мадыьы хялвят бир йердя тяк галмалары фясада дцшмяк ещти-малы олдуьу тягдирдя, башга бир кимсянин орайа кирмяк им-каны олса беля, щарамдыр. Амма яэяр фясада дцшмяк ещтима-лы олмаса, ейби йохдур.
Мясяля 2405: Яэяр киши гадынын мещрини ягддя мцяййян ет-ся вя вермямяк гясди оларса, ягд сящищдир, амма эяряк мещри версин.
Мясяля 2406: Ислам дининдян чыхыб кафирлийи сечян бир мцсялмана мцртяд дейилир. Мцртяд ики гисмдир: Фитри мцр-тяд вя милли мцртяд. Фитри мцртяд о кафирдир ки, о, дцнйайа эялян вахт онун ата-анасы вя йа онлардан бири мцсялман олуб, юзц дя йахшы вя писи баша дцшдцйц вахтда мцсялман олуб, сон-радан кафир олуб. Милли мцртяд ися онун мцгабилидир.
Мясяля 2407: Яэяр бир гадын издиваъдан сонра мцртяд олса, истяр милли, истярся фитри онун ягди батил олар. Беля ки, яри онунла йахынлыг етмяйибся, иддяси йохдур. Щямчинин, яэяр йа-хынлыг едяндян сонра мцртяд олса, гадын йаися вя йа сяьиря олурса, щюкм ейнидир. Амма яэяр гадын щейз эюрян гадынларын йашында олса, эяряк тялаг щюкмляриндя дейиляъяк гайда иля иддя сахласын. Яэяр иддя яснасында мцсялман олса, онун ягди юз щалында галыр. Щярчянд йахшысы будур ки, бирликдя йаша-маг истясяляр, йенидян ягд охусунлар. Яэяр айрылмаг истяся-ляр, тялаг верилсин. Йаися о гадындыр ки, ялли йашына чат-мыш вя йашынын чох олмасы иля ялагядар щейз ганы эюрмцр вя артыг щейз эюряъяйиня цмиди йохдур.
Мясяля 2408: Яэяр киши ягддян сонра фитри мцртяд оларса, арвады она щарам олар вя яэяр йахынлыг етмишся вя арвады да йаися вя сяьиря дя дейился, эяряк гадын тялаьын щюкмляриндя дейиляъяк олан вяфат иддяси мигдарында иддя сахласын. Ва-ъиб ещтийата эюря йахынлыг етмяйибся вя гадын сяьиря вя йаися дя олса, йеня дя вяфат иддяси сахласын. Яэяр иддя яснасында киши тювбя ется, ваъиб ещтийата эюря яэяр бирэя йашамаг истя-сяляр, йенидян ягд охусунлар. Яэяр айрылмаг истясяляр, тялаг верилсин.
Мясяля 2409: Яэяр киши ягддян сонра милли мцртяд олса, беля ки, арвады иля йахынлыг етмяйибся вя арвады йаися олса вя йа сяьиря олса, онун ягди батил олар иддяси дя йохдур. Яэяр йахынлыг едяндян сонра мцртяд олса вя онун арвады щейз эюрян гадынлар йашында олса, эяряк о гадын тялаг щюкмляриндя де-йилдийи кими, тялаг иддяси гядяриндя иддя сахласын. Яэяр ид-дя тамам оландан габаг онун яри мцсялман олса, онун ягди юз щалында галар.
Мясяля 2410: Яэяр гадын ягддя киши иля шярт ется ки, ону шящярдян чыхармасын вя киши гябул ется, о эяряк гадынын разылыьы олмадан гадыны шящярдян чыхармасын.
Мясяля 2411: Яэяр бир гадынын кечмиш яриндян бир гызы олса, сонракы яр о гызы бу гадындан олмайан оьлу цчцн ягд едя биляр. Щямчинин, яэяр бир гызы юз оьлу цчцн ягд ется, о гызын анасы иля издиваъ едя биляр.
Мясяля 2412: Яэяр бир гадын щятта зинадан беля щамиля ол-са, онун цчцн ушаьы салдырмаг ъаиз дейилдир. Амма яэяр уша-ьын онун бятниндя галмасы дюзцляси олмайан зяряри олса, йа чох аьыр чятинлийи олса, бу щалда рущ дахил олмамыш сигт ет-дирмяк (салдырмаг) ъаиздир, амма ейни заманда дийяси вар. Амма ушаьа рущ дахил олдугдан сонра щеч бир вяъщ иля сал-дырмасы ъаиз дейил.
Мясяля 2413: Бир кяс яри олмайан вя башгасынын иддясиндя олмайан гадынла зина ется, беля ки, сонра ону ягд ется вя онла-рын ушаьы олса, о сурятдя ки, билмясяляр щалал нцтфядяндир, йа щарам, о ушаг щалалзадядир.
Мясяля 2414: Яэяр киши гадынын иддядя олмасыны билмя-ся вя онунла издиваъ ется, беля ки, гадын да билмяся вя онлар-дан ушаг олса, щалалзадядир, шяр’ян дя щяр икисинин ушаьы-дыр. Амма яэяр гадын иддядя олдуьуну вя иддядя издиваъын ъаиз олмадыьыны билирдися, шяр’ян ушаг атанын ювлады-дыр, щяр ики щалда онларын ягди батилдир вя яввялдя дейилди-йи кими, бир-бирляриня ябяди олараг щарам олурлар.
Мясяля 2415: Яэяр гадын деся ки, ''йаисяйям'', эяряк онун сюзц гябул олунмасын. Амма деся ки, ярим йохдур, онун сюзц гябул олунар. Фягят йаланчылыгла мцттящим олунарса, бу щалда ва-ъиб ещтийат одур ки, онун вязиййяти арашдырылсын.
Мясяля 2416: Инсан яри олмадыьыны дейян гадын иля изди-ваъ ется вя сонрадан бир шяхс, о гадынын онун арвады олдуьу-ну иддиа едярся, беля ки, шяр’ян о шяхсин сюзляринин доьру олдуьу исбат олунмазса, эяряк онун сюзц гябул олунмасын.
Мясяля 2417: Гыз вя оьлан ушаьы ики йашыны тамамлайана гядяр ата ону анасындан айыра билмяз, чцнки ушаьы сахламаг ата иля ананын мцштяряк щаггыдыр. Ушаьы йедди йашына гя-дяр анасындан айырмамаг ещтийата даща уйьун вя даща цстцндцр.
Мясяля 2418: Яэяр гызын елчилийиня эялян шяхсин диня баьлылыьы вя яхлагы йахшы оларса, онун рядд олунмамасы да-ща йахшыдыр. Щязряти Рясулуллащдан (с) рявайят олунмушдур ки: ''Елчилийя эялян кимсянин яхлагы вя диня баьлылыьындан разы олсаныз, гызынызы она яря верин. Яэяр беля етмясяниз, йер цзяриндя бюйцк фитня вя фясад доьар''.
Мясяля 2419: Яэяр гадын юз мещрини яриня сцлщ ется ки, башга арвад алмасын, ваъибдир ки, яри башга арвад алмасын вя гадынын да мещри алмаг щаггы йохдур.
Мясяля 2420: Зинадан дцнйайа эялмиш кяс яэяр арвад алса вя ушаьы олса, о ушаг щалалзадядир.
Мясяля 2421: Яэяр киши Рамазан айынын оруъунда, йа гады-нын щейзли щалында онунла йахынлыг ется, эцнащ етмишдир. Амма яэяр онлардан ушаг олса, щалалзадядир.
Мясяля 2422: Яринин сяфярдя юлмяйиня йягини олан гадын вяфат иддясиндян сонра (онун мцддяти тялаг щюкмляриндя де-йиляъяк) яря эется вя биринъи яри сяфярдян гайытса, эяряк икинъи яриндян айрылсын вя биринъи яриня щалалдыр. Амма яэяр икинъи яри онунла йахынлыг едибся, эяряк гадын вятйи-шцбщя иддяси сахласын (еля тялаг иддяси гядяринъядир) Иддя сахладыьы дюврдя дя биринъи яри онунла йахынлыг етмямяли-дир, амма саир ляззятляр алмасы ъаиздир, хяръляри дя бирин-ъи яринин ющдясинядир. Икинъи яр эяряк онун мещрини онун мислиндя олан гадынлар кими версин.
Мясяля 2423: Яэяр бир гадын бир ушаьы 2331-ъи мясялядя дейиляъяк шяртлярля сцд верся, о ушаг ашаьыдакылара мящ-рям олар:
1. О гадынын юзц ки, она сцд анасы дейярляр.
2. О гадынын яри ки, сцд онунла ялагядардыр, она сцд атасы дейярляр.
3. О гадынын ата-анасы вя ня гядяр йухары эется, онун сцд ата-анасы олса да.
4. О гадындан дцнйайа эялмиш вя йа сонрадан дцнйайа эяляъяк ушаглар.
5. О гадынын нясяби ювладынын ушаглары вя ня гядяр аша-ьы эется, истяр онун нясяби ювладлары олсун, истярся дя сцд васитясиля олсун.
6. О гадынын баъы-гардашы, сцд баъы-гардашы олса да, йя’-ни сцд вермякля о гадынла баъы-гардаш олублар.
7. О гадынын ями вя бибиси, сцд яммякля ями-биби олса да.
8. О гадынын дайы вя халасы сцд яммякля онлар дайы-хала олса да.
9. О гадынын яринин ювлады ки, сцд онун яри иля ялагядар-дыр вя ня гядяр ашаьы эется, онун сцд ювлады олса да.
10. О кишинин ата-анасы вя ня гядяр йухары эется.
11. Сцд иля ялагядар олан ярин баъы-гардашы, сцд баъы-гардашы олса да.
12. Сцд иля ялагядар олан ярин ямиси, бибиси, халасы, дайы-сы вя ня гядяр йухары эется дя. Сцд яммякля олсалар беля. Сцд вермякля мящрям олан башга кясляр сонракы мясялялярдя де-йиляъяк.
Мясяля 2424: Яэяр бир гадын бир ушаьа (2433-ъц мясялядя дейилян) шяртлярля сцд верся, о ушаьын атасы, о гадындан дцн-йайа эялян гызлар иля евляня билмяз. Беля ки, онлардан бири щал-щазырда онун арвады олса, онун ягди батил олар. Амма о гадынын сцд гызлары иля евлянмяйи ъаиздир. Щярчянд, мцстя-щябб ещтийат одур ки, онларла да евлянмясин. Щямчинин ваъиб ещтийата эюря сцд онун малы олдуьу ярин гызларыны вя щятта сцд гызлары олсалар беля, юзц цчцн ягд едя билмяз вя яэяр он-лардан бири арвады олса, онун ягди ваъиб ещтийата эюря батил олар.
Мясяля 2425: Яэяр бир гадын бир ушаьа 2433-ъц мясялядяки шяртляр иля сцд верся, о гадынын яри ки, сцд онунла ялагядар-дыр, о ушаьын баъыларына мящрям олмаз. Щямчинин, ярин го-щумлары, о ушаьын баъы вя гардашларына мящрям олмазлар.
Мясяля 2426: Яэяр бир гадын бир ушаьа сцд верся, о ушаьын гардашларына мящрям олмаз. Щямчинин о гадынын гощумла-ры сцд йемиш ушаьын баъы-гардашларына мящрям олмаз.
Мясяля 2427: Яэяр инсан бир гыза камил сцд вермиш гадын иля издиваъ ется вя онунла йахынлыг ется, сонрадан о гызы юзц цчцн ягд едя билмяз.
Мясяля 2428: Яэяр инсан бир гыз иля издиваъ ется, сонрадан о гыза камилян сцд вермиш гадын иля издиваъ едя билмяз.
Мясяля 2429: Инсан анасынын, йа нянясинин камил сцд вер-дикляри гыз иля издиваъ едя билмяз. Щямчинин, яэяр инсанын атасынын арвады, атасы иля ялагядар олан сцд иля бир гыза сцд верся, инсан о гыз иля издиваъ едя билмяз. Беля ки, сцд ямян гызы юзц цчцн ягд ется, сонра анасы, няняси вя йа атасы-нын арвады о гыза сцд верся, ягд батил олар.
Мясяля 2430: Инсан, баъысынын вя йа гардашы арвадынын гардашы сцдцндян камил сцд вердийи бир гыз иля издиваъ едя билмяз. Щямчинин, инсан, баъысы ушаьы вя йа гардашы уша-ьынын вя йа баъысы, йа гардашы нявясинин сцд вердийи гыз иля издиваъ едя билмяз.
Мясяля 2431: Яэяр бир гадын юз гызынын ушаьына камил сцд верся, о гыз юз яриня щарам олар. Щямчинин, гызын яринин башга гадындан олан ушаьа сцд верся дя, беля олар. Амма яэяр бир гадын юз оьлунун ушаьына сцд верся, оьлунун арвады ки, сцд верян ушаьын анасыдыр, юз яриня щарам олмаз.
Мясяля 2432: Яэяр бир гызын атасынын арвады, о гызын яринин ушаьына атасы иля ялагядар олан сцддян верся, 2433-ъц мясялядя дейилян ещтийата эюря о гыз юз яриня щарам олар, истяр ушаг о гыздан олсун, истярся башга гадындан.
Мясяля 2433: Мящрям олмаьа сябяб олан сцд вермянин 8 шярти вар:
1. Ушаг дири гадынын сцдцнц ямсин. Демяли, яэяр сцд вер-мядя шярт олан сцдцн бир гисмини юлмцш гадынын дюшцндян ямся, файдасы йохдур.
2. О гадынын сцдц шяр'и доьумдан олсун, щярчянд вятйи-шцбщядян олса беля; демяли, яэяр доьумдан олмайан сцдц, йа-худ зинадан дцнйайа эялмиш ушаьын сцдцнц башга ушаьа верся-ляр, о сцд иля ушаг щеч кяся мящрям олмаз.
3. Ушаг сцдц дюшдян ямсин, демяли, яэяр сцдц онун боьазы-на тюксяляр, тя’сири йохдур.
4. Сцд халис олсун вя башга щеч ня иля гарышмасын.
5. Мящрямлийя сябяб олан сцд бир ярдян олсун; демяли, сцд верян гадына тялаг верился, сонра башгасына яря эется вя он-дан щамиля олса, доьана гядяр биринъи ярдян сцдц галса, мяся-лян, 8 дяфя доьмамышдан габаг биринъи ярин сцдцндян, йедди дяфя ися доьандан сонра икинъи ярин сцдцндян бир ушаьа вер-ся, о ушаг бир кяся мящрям олмаз.
6. Ушаг сцдц гусмамалыдыр, яэяр гусса тя’сири йохдур.
7. Ушаьа сцд вермяк о мигдарда олсун ки, сцмцкляри о сцд-дян бяркисин вя бядяниня ят эялсин. Яэяр мя’лум олмаса ки, бу щяддя йетишиб йа йох, беля ки, бир эеъя-эцндцз, йа он беш дяфя сонракы мясялядя дейиляъяк шякилдя дойунъа сцд ямся, йеня дя кифайятдир, амма яэяр ушаьын бир эеъя-эцндцз йа она он беш дяфя сцд яммясиня бахмайараг бу сцдцн ушаьын сцмцкляринин бяркимясиндя вя бядяниня ят эялмясиня тя’сир олмадыьы мя’лум олса, беля щалларда ваъиб ещтийата ямял етмяк тярк олунмамалыдыр. Демяли гейд олунан щалларда эяряк (онлар-ла) издиваъ етмясин вя мящрямъясиня нязяр салмасын.
8. Ушаьын ики йашы тамам олмасын. Яэяр ики йашы тамам оландан сонра она сцд версяляр, бир кяся мящрям олмаз, щятта яэяр ики йашы тамам олмамышдан габаг сяккиз дяфя вя ондан сонра йедди дяфя сцд ямся, бир кяся мящрям олмаз. Амма яэяр, сцд верян гадынын, доьмасындан ики илдян чох ил кечся вя онун сцдц галса вя бир ушаьа сцд верся, о ушаг дейилян кясляря мящрям олар.
Мясяля 2434: Кечян мясялядян мя'лум олду ки, сцдцн мящ-рямлийя сябяб олмасынын цч ме'йары вар: 1- Сцдц еля бир щяддя ямсин ки, ъамаат арасында ят ямяля эялмясиня, сцмцйцн бяр-кимясиня сябяб сайылсын. Онун да шярти будур ки, йалныз сц-дцн (бу ишдя) ролу олсун, онунла йанашы йемяк йемясин. Амма бир аз йемяк йеся вя демясяляр ки, тя'сири олуб, ейби йохдур. Яэяр ики гадындан сцд ямся, беля ки, ят-сцмцйцн ямяля эялмя-синин бир гисми бир гадына, диэяр гисми ися икинъи гадына истинад едилярся, онларын щяр икиси сцд анасы сайылаъаг. Яэяр икисиня бирликдя истинад верился, щарамлыьа (мящрям-лийя) сябяб олмаз. 2- Заман щесабы иля; онун да шярти будур ки, бир эеъя-эцндцз яснасында йемяк йемясин, йахуд башга бир кясин сцдцнц яммясин. Амма яэяр су ичся, йа дярман гябул ется, йа чох аз йемяк йеся, беля ки, «арада йемяк йемяйиб» дейился, ейби йохдур. Эеъя-эцндцз бойунъа ардыъыл олараг ещтийаъ дуйдуьу, йа мейл ет-дийи заман сцд йесин вя бунун гаршысы алынмамыш олсун. Щят-та ваъиб ещтийата эюря, эеъя-эцндцзцн яввялини о вахтдан ще-сабламалыдырлар ки, ушаг аъмыш олсун, ахыры ися онун дой-дуьу вахтдыр. 3- Сайын щесабланмасы, йя'ни он беш дяфяни бир гадынын сцдцндян ямсин вя он беш дяфянин яснасында башга кясин сцдцндян яммясин. Амма онларын арасында йемяк йемя-синин зяряри йохдур, он беш дяфянин арасындакы заман фаси-лясинин дя ейби йохдур, щяр дяфя дя камил сцд яммялидир. Йя'-ни, аъ олсун вя там дойунъайа гядяр сцд ямсин. Амма яэяр сцд ямян заман няфяс чякся, йа бир аз эюзляся, беля ки, биринъи за-мандан ки, дюшц аьзына алыб ямсин, дойана гядяр бир дяфя ще-саб олса, ейби йохдур.
Мясяля 2435: Яэяр гадын юз яринин сцдцндян башга ушаьа сцд верся вя сонра башга яря эется вя икинъи яринин сцдцндян бир ушаьа сцд верся, о ики ушаг бир-бириня мящрям олмаз.
Мясяля 2436: Яэяр бир гадын бир ярин сцдцндян бир нечя ушаьа сцд верся, онларын щамысы бир-бириня, яри вя сцд ве-рян гадына мящрям оларлар.
Мясяля 2437: Яэяр бир кясин бир нечя арвады олса вя онла-рын щяр бири дедийимиз шяртляр иля сцд верся, о ушагларын щамысы бир-бириня, яря вя о гадынларын щамысына мящрям оларлар.
Мясяля 2438: Яэяр бир кясин ики сцд верян арвады оларса вя онларын бири, мясялян; ушаьа сяккиз дяфя вя о бири йедди дяфя сцд верся, о ушаг бир кяся мящрям олмаз.
Мясяля 2439: Яэяр бир гадын бир яринин сцдцндян бир оь-лан вя бир гыза камилян сцд верся, о гызын гардаш вя баъысы, о оьланын гардаш вя баъысына мящрям олмазлар.
Мясяля 2440: Инсан юз арвадынын изни олмадан сцд яммяк-ля о арвадын баъысы гызы, йа гардашы гызы олан гадынлар иля издиваъ едя билмяз. Щямчинин, яэяр набалиь бир оьлан иля ля-ват ется, о оьланын гызы, баъысы, анасы вя няняси ки, ризаи-дирляр, йя’ни сцд яммякля онун гызы, баъысы вя анасы олуб, ону юзц цчцн ягд едя билмяз. Бу щюкм, ваъиб ещтийата ясасян ля-ват едянин балиь олмадыьы вя йа ляват олунанын балиь олдуьу щала да аиддир.
Мясяля 2441: Инсанын гардашына сцд верян гадын инсана мящрям олмаз.
Мясяля 2442: Инсан, ики баъы иля, сцд яммякля бир-бириля баъы олсалар да, издиваъ едя билмяз. Беля ки, ики гадыны ягд ется вя сонра баша дцшся ки, онлар баъы имишляр, онларын ягди ейни вахтда олмушса, щяр икиси батилдир вя яэяр бир вахтда олмайыбса, ''биринъи'' ягд сящищ, ''икинъи'' ягд батил олар.
Мясяля 2443: Яэяр гадын юз яри иля ялагядар олан сцддян, сонрадан дейиляъяк кясляря сцд верся, яри она щарам олмаз.
1. Юз баъысы вя гардашына.
2. Юз ями, биби, дайы вя халасына вя онларын ювладларына.
3. Юз нявяляриня, щятта гыз нявяси иля ялагядар (сцдвермя-дя) гызынын онун яриня щарам олмасы иля нятиъялянир.
4. Юз гардашы ушаьына, йа баъысы ушаьына.
5. Юз ярин гардашына, йа баъысына.
6. Яринин гардашы ушаьына вя йа баъысы ушаьына.
7. Яринин хала, дайы, ями вя бибисиня.
8. Юз яринин башга арвадындан олан нявясиня.
Мясяля 2444: Яэяр бир кяс инсанын халасы гызына йа бибиси гызына сцд верся, она мящрям олмаз.
Мясяля 2445: Ики арвады олан кишинин, яэяр о ики арвад-дан бири о бири арвадын ямиси ушаьына сцд верся, о арвадын ки, ямиси ушаьы сцд ямиб, о юз яриня щарам олмаз.
Мясяля 2446: Ушаьа сцд вермяк илк нювбядя онун анасынын щаггыдыр. Вя атанын щаггы йохдур ки, (сцд вермяк цчцн) ушаьы башга адама версин. Амма яэяр она музд истяся, ата да пулсуз, йахуд аз пул алан бир дайя тапса, бу щалда атасы ушаьы дайяйя ве-ря биляр. Бундан сонра анасы гябул етмязся вя юзц сцд верся, музд алмаьа щаггы йохдур.
Мясяля 2447: Мцстящяббдир ки, ушаг цчцн тутулмуш дайя, аьыллы, щабеля яхлаги, ъисми рущи бахымдан эюзял сифятляря малик олсун. Ягли аз олан, кафир, чох йашлы, пис сурятли олан гадыны дайя тутмаг мякрущдур. Щямчинин мякрущдур ки, сцдц зинадан дцнйайа эялмиш ушаьын сцдц олан, йа юзц зинадан ямя-ля эялян дайя тутсунлар.
Мясяля 2448: Даща йахшы одур ки, гадынларын щяр йетян ушаьа сцд вермякдян гаршысы алынсын. Чцнки, кимляряся сцд вердикляринин унудулмасы вя сонрадан мящрям олан ики шях-син бир-бирийля евлянмяси мцмкцндцр.
Мясяля 2449: Мцстящяббдир ки, ушаьа ийирми бир ай тамам сцд версинляр вя ики илдян чох сцд вермяк лайигли дейил.
Мясяля 2450: Яэяр сцд вермякля ярин щаггы арадан эедярся, гадын яринин иъазяси олмадан башгасынын ушаьына сцд веря билмяз.
Мясяля 2451: Яэяр бир гадынын яри, сцдямяр гызы юзц цчцн ягд ется, беля ки, арвады гыза сцд верся, ваъиб ещтийата эюря га-дын ябяди олараг она щарам олур. Ещтийатян она тялаг вермя-лидир вя эяряк щеч вахт онунла издиваъ етмясин. Яэяр сцд онун юзцня аид олурса, сцдямяр гыз да она ябяди щарам олур. Яэяр сцд, яввялки яриня аид олса, ещтийата эюря онун ягди батил олур.
Мясяля 2452: Яэяр бир кяс истяся ки, гардашы арвады она мящрям олсун, бя’зиляри буйурублар ки, эяряк сцдямяр бир гы-зы, мясялян, ики эцнлцк юзц цчцн сиья етсин вя о ики эцн мцддя-тиндя 2431-ъи мясялядя дейилян шяртляр иля гардашы арвады о гыза сцд версин ки, онун арвадынын сцд анасы олсун. Амма бу щюкм гардашынын арвады онун гардашынын сцдц иля о гыз ушаьына сцд вердийи тягдирдя мящялли-ишкалдыр.
Мясяля 2453: Яэяр киши бир гадыны юзц цчцн ягд етмямиш-дян габаг деся ки, о гадын сцд яммя иля она щарам олуб, мяся-лян, деся ки, онун анасынын сцдцнц ямиб, беля ки, ону тясдиг етмяк мцмкцн олса, о гадын иля издиваъ едя билмяз. Яэяр ягд-дян сонра деся вя гадын онун сюзцнц гябул ется, ягд батилдир. Яэяр киши онунла йахынлыг етмяйибся, йа йахынлыг едибся, ам-ма йахынлыг едян вахт гадын о кишийя щарам олдуьуну билиб-ся, мещриййяси йохдур, яэяр гадын йахынлыг етдикдян сонра о кишийя щарам олдуьуну билибся, яр эяряк онун мещрини, онун мислиндя олан гадынлара уйьун олараг версин.
Мясяля 2454: Яэяр гадын ягддян габаг деся ки, сцд яммяк ва-ситясиля о кишийя щарам олмушдур вя ону тясдиг етмяк мцм-кцн олса, о киши иля издиваъ едя билмяз. Яэяр ягддян сонра де-ся, кишинин ягддян сонра о гадынын она щарам олдуьуну демя-си кимидир вя онун щюкмц габагдакы мясялядя дейилди.
Мясяля 2455: Мящрям олмаьа сябяб олан сцд вермяк ики шей-ля сцбут олур:
1. Инсана, онларын сюзцндя йягинлик вя йа хатиръямлик та-паъаг бир дястянин хябяр вермясиля;
2. Ики адил кишинин шящадяти, амма эяряк сцд вермяйин шяраитини дя десинляр; мясялян, десинляр ''биз эюрдцк ки, фи-лан ушаг филан гадынын дюшцндян 24 саат сцд ямиб вя бу ясна-да башга шей йемяйиб'' вя щямчинин 2431-ъи мясялядя дейилмиш башга шяртляри дя шярщ етсинляр. Амма сцд вермяйин бир адил киши вя ики гадынын вя йа дюрд адил гадынын шящадяти иля сцбут олмасы мящялли-ишкалдыр, демяли, ещтийат олунма-лыдыр.
Мясяля 2456: Яэяр ушаьын, мящрям олмаьа сябяб олаъаг гя-дяр сцд ямиб-яммядийиндя шякк едилярся, йа да о мигдар сцдя ямдийи зянн едилярся, ушаг щеч кимя мящрям олмаз. Амма ещ-тийат етмяк даща йахшыдыр.
Мясяля 2457: Юз арвадына тялаг верян киши, эяряк балиь вя агил олсун, амма яэяр он йашлы ушаг юз арвадына тялаг верся, эяряк бу щалда ещтийата ямял етмяк тярк олунмасын; щямчинин киши эяряк юз ихтийары иля тялаг версин вя яэяр арвадына тя-лаг вермяйя ону мяъбур етсяляр, тялаг батилдир; вя щямчинин эяряк тялаг вермяк гясди олсун, яэяр сиьясини зарафат иля, йа-худ сярхош щалда деся, сящищ дейил.
Мясяля 2458: Гадын эяряк тялаг вахтында щейз вя нифас га-нындан пак олсун вя яри о паклыгда онунла йахынлыг етмямиш олсун. Бу ики шяртин тяфсили эяляъяк мясялялярдя дейиля-ъяк.
Мясяля 2459: Щейз вя нифас щалында гадына тялаг вермяк цч щалда сящищдир: 1) Евляняндян сонра яри онунла йахынлыг ет-мямиш олсун; 2) Щамиля олмаьы мя’лум олсун; яэяр мя’лум ол-маса вя яри щейз щалында тялаьыны верся вя сонра баша дцшся ки, щамиля имиш, тялаг батилдир, щярчянд йахшысы одур ки, она тялаг вермякля олса беля ещтийата риайят едилсин; 3) Киши гайиб олса вя йа щяр щансы сябябдян щятта гадынын эизлянмя-синя эюря, арвадынын щейз вя нифас ганындан пак олуб-олма-дыьыны баша дцшя билмяся; Бу щалда ваъиб ещтийат будур ки, арвадындан айрылдыьы эцндян ян азы бир ай кечяня гядяр сябр едиб сонра она тялаг версин.
Мясяля 2460: Яэяр гадыны щейз щалында пак олдуьуну бился вя тялаьыны верся, сонрадан мя’лум олса ки, тялаг вахтында щейз щалында имиш, онун тялаьы фярз олунан щал истисна ол-магла батилдир. Яэяр онун, щейз щалында олдуьуну бился вя тя-лаьыны верся, сонрадана мя’лум олса ки, пак имиш, онун тяла-ьы сящищдир.
Мясяля 2461: Яэяр бир шяхс арвадынын щейз, йа нифас ща-лында олдуьуну биля-биля ондан айры дцшся, мясялян, сяфяря чыхса вя она тялаг вермяк истяся, эяряк арвадын щейз йа нифас ганындан пак олдуьуна йягинлик, йа архайынлыг щасил едяня кими сябр етсин вя сонра бился ки, пак олубдур, она тялаг веря биляр вя щямчинин яэяр шякки олса, о щалда 2457-ъи мясялядя эюстярилян гайибдя олан кишинин тялаг щюкмцня риайят етсин.
Мясяля 2462: Яэяр арвадындан айры дцшян киши юз арвады-на тялаг вермяк истяся, беля ки, арвадынын щейз вя нифас ща-лында олуб-олмамасындан хябяр тута бился, щярчянд онун хя-бяри гадынын щейз адяти цзря, йа шяриятдя мцяййян олунмуш башга нишанялярдян олса беля, яэяр она тялаг верся вя сонра мя’лум олса щейз, йа нифас щалында олуб, о щалда онун тялаьы сящищ дейил.
Мясяля 2463: Истяр щейз, йа нифас щалында олан, истярся пак олмуш яйалы иля йахынлыг ется вя тялаг вермяк истяся, эяряк тязядян щейз олуб пак олана гядяр эюзлясин. Амма 9 йашы та-мам олмамыш, йахуд гадынын щамиля олмасы йягин олса, яэяр йахынлыг едяндян сонра тялаг верся, щямчинин йаися олса да, ишкалы йохдур (йаисянин мя’насы 2405-ъи мясялядя дейилиб).
Мясяля 2464: Яэяр щейз вя нифас ганындан пак олан гадын иля йахынлыг ется вя щямин паклыгда онун тялаьыны верся, сонрадан ися мя’лум олса ки, тялаг вахты щамиля имиш, о тялаг батилдир, щярчянд тялаьын йенидян верилмяси иля олса беля ещтийата риайят етмяк даща йахшыдыр.
Мясяля 2465: Яэяр щейз вя нифас ганындан пак олмуш гадын иля йахынлыг ется вя сонра ондан айрылса, мясялян; сяфяря эется, беля ки, сяфярдя тялаьыны вермяк истяся вя онун ща-лындан хябярдар ола билмяся, эяряк гадынын о паклыгдан сонра ган эюрцб вя тязядян пак олмасы гядяр сябр етсин. Ваъиб ещтийат одур ки, о мцддят бир айдан аз олмасын. Яэяр гейд олу-нанлара риайят етмякля тялаг верся, сонра тялаьын еля щямин паклыг дюврцндя баш вермяси мя'лум олса, ейби йохдур.
Мясяля 2466: Яэяр киши хилгятиндян, йа хястялийиня эюря, йа сцд вердийиня эюря, йа дярман гябул етдийиня эюря вя йа щансы башга сябябдян щейз эюрмяйян арвадына тялаг вермяк истяся вя о щалда онун кими гадынлар щейз эюрцрлярся, тялаг вермяк истяся, эяряк юз арвады иля йахынлыг етдийи вахтдан 3 (цч) ай мцддятиндя онунла ъима етмякдян чякинсин вя сонра она тя-лаг версин.
Мясяля 2567: Тялаьын сиьяси эяряк ярябъя дцз вя ''Талиг'' кялмяси иля охунсун, ики адил киши дя ону ешитсинляр. Яэяр киши юзц тялаг сиьясини охумаг истяся вя арвадынын ады мя-сялян; Фатимя олса эяряк десин: ''Зовъяти Фатимяту талигун'' йя’ни мяним арвадым Фатимя азаддыр. Яэяр башгасыны вякил ется, эяряк о вякил десин: ''Зовъяту мцвяккили Фатимяту тали-гун'' вя гадын мцяййян олан щалда онун адыны демяк лазым дейил. Яэяр орада щазыр олса вя «щазищи талигун» дейиляряк она ишаря ется вя йа она хитаб едиляряк янти талиг дейился, ки-файятдир. Яэяр киши тялаг сиьясини ярябъя охуйа билмяся вя йа вякил тута билмяся, щансы дилдя олурса олсун, ярябъя оху-нан сиьянин мя’насыны дейиб, тялаг веря биляр.
Мясяля 2468: Мцвяггяти ягд иля сиья олунмуш гадынын тя-лаьы йохдур. Онун азад олмасы, ягдин тамам олмасы иля, йахуд кишинин она ''Мцддяти сяня баьышладым'' дейяряк мцддяти баьышламасы иля олур. Шащид тутмаг вя гадынын щейздян пак олмасы лазым дейил.
Мясяля 2469: 9 йашы тамам олмамыш, щабеля йаися гадынын иддяси йохдур, йя’ни яри онунла йахынлыг ется дя, тялагдан сон-ра дярщал яря эедя биляр.
Мясяля 2470: 9 йашы тамам олан вя йаися олмайан гадынын яри онунла йахынлыг едиб тялаьыны верся, тялагдаг сонра эя-ряк иддя сахласын. Ики щейзин арасындакы фасиля 3 айдан аз олан гадынын иддяси одур ки, яри паклыьында она тялаьыны веряндян сонра о гядяр эюзлясин ки, ики дяфя щейз эюрсцн вя пак олсун. Цчцнъц щейзи эюрян кими онун иддяси тамам олур вя яря эедя биляр, амма яэяр йахынлыг етмямишдян габаг она тя-лаг верся, иддяси йохдур, йя’ни тялагдаг сонра дярщал яря эедя биляр, амма яэяр яриндян хариъ олан мяни, (ъязб вя йа она ох-шар йол иля) гадынын фяръиня дахил олса, бу щалда эяряк иддя сахласын.
Мясяля 2471: Щейз эюрмяйян гадын яэяр щейз эюрян гадынлар йашда олса, йа ики щейзи арасындакы заман фасиляси 3 айдан ар-тыг олса, беля ки, яри онунла йахынлыг етдикдян сонра тялаг верся, эяряк тялагдаг сонра гямяри тарихля цч ай иддя сахла-сын.
Мясяля 2472: Иддяси цч ай олан гадынын яэяр щилали айын яввялиндя тялаьыны версяляр, цч ай иддя сахласын. Яэяр айын яснасында тялаьыны верся, эяряк айын галаныны сонракы ики ай иля бярабяр вя биринъи айдан, галаныны ися дюрдцнъц айдан иддя сахласын ки, цч ай тамам олсун. Мясялян, яэяр айын 20-ъи эцнцнцн гцрубунда тялаьыны версяляр вя о ай 30 эцн олса, онун иддяси дюрдцнъц айын 20-ъи эцнц гцруб вахты тамам олур. Яэяр ай 29 эцн олса, ваъиб ещтийат одур ки, дюрдцнъц айдан 21 эцн иддя сахласын ки, биринъи айдан иддя сахладыьы мигдарла 30 эцн олсун.
Мясяля 2473: Яэяр щамиля гадына тялаг версяляр, иддяси ушаг дцнйайа эяляня гядяр, йа сягт олана гядярдир. Буна эюря дя яэяр тялагдан бир саат сонра ушаг дцнйайа эялся, иддяси та-мам олар, амма бу о щалдадыр ки, ушаг яринин шяр’и ювлады олсун. Буна ясасян яэяр гадын зинадан щамиля олса вя яри она тялаг верся, онун иддяси, ушаьа щамилялик дюврц иля тамам олмур.
Мясяля 2474: 9 йашы тамам олмуш вя йаися олмайан гадын яэяр сиья олунса, беля ки, яри онунла йахынлыг ется вя о гады-нын мцддяти тамам олса, йа яри мцддяти она баьышласа, эяряк иддя сахласын. Яэяр щейз эюрцрся, эяряк ики щейз мигдарында иддя сахласын вя яря эетмясин, ваъиб ещтийата эюря бир дяфя щейз эюрмяси кифайят дейил вя яэяр щейз эюрмцрся 45 эцн яря эетмякдян юзцнц чякиндирсин. Щамиля олан щалда онун иддяси ушаг дцнйайа эяляня гядяр, йа сягт олана гядярдир, щярчянд мцстящябб ещтийат одур ки, доьуш вя 45 эцн арасында щансы да-ща чох олса, ону даща чох иддя сахласын.
Мясяля 2475: Тялаг иддясинин яввяли тялаг сиьяси охунуб тамам оландан сонра башлайыр, истяр гадын она тялаг вердийи-ни билсин, йа билмясин. Яэяр иддя тамам оландан сонра она тя-лаг верилдийини баша дцшся, тязядян иддя сахламаьы лазым дейил.
Мясяля 2476: Яри юлмцш гадын щамиля олмаса, эяряк 4 ай 10 эцн иддя сахласын, йя’ни яря эетмякдян чякинсин, щярчянд сяьиря, йа йаися, йа сиья олса, йа кафир, йа риъ'и тялаг верилмиш, йа иддя щалында олсун, яри онунла йахынлыг етмяся дя, щятта яри ушаг вя йа дяли дя олмуш олса, щюкм ейнидир. Яэяр щамиля олса, эяряк доьана гядяр иддя сахласын. Амма яэяр 4 ай 10 эцн кечмямишдян габаг дцнйайа эялся, эяряк яринин юлцмцндян сонра 4 ай 10 эцн эюзлясин. Бу иддяйя, вяфат иддяси дейярляр.
Мясяля 2477: Вяфат иддясиндя олан гадына зинят либасла-ры эеймяк вя сцрмя чякмяк щарамдыр. Щямчинин зинят щесаб олунан башга ишляр дя она щарам олар. Амма евдян чюля эет-мяк она щарам дейил.
Мясяля 2478: Яэяр бир гадын яринин юлдцйцнц йягин ется вя вяфат иддяси тамам оландан сонра яря эется, яэяр мя’лум олса ки, онун яри сонрадан юлцб, икинъи ягд дя биринъи яринин саь-лыьында вя йа щягиги вяфат иддяси дюврцндя баш верибся, эя-ряк икинъи яриндян айрылсын вя ваъиб ещтийата эюря ики иддя сахласын. Яэяр икинъи яриндян щамиля олубса, бу щалда доьа-на гядяр икинъи яр цчцн (ейниля тялаг иддяси кими олан) вятй-шцбщя иддяси, ондан сонра ися биринъи яр цчцн вяфат иддяси сахласын, йа да яввялки иддясини тякмил етсин. Яэяр щамиля олмаса вя биринъи яри икинъи яринин йахынлыг етмясиндян габаг юлмцш олса, яввялъя биринъи яр цчцн вяфат иддяси, он-дан сонра ися икинъи яри цчцн вятй-шцбщя иддяси сахласын. Яэяр йахынлыг вяфатдан габаг олубса, онун иддяси ирялидир.
Мясяля 2479: Вяфат иддясинин яввяли яри гайиб, йа гайиб щюкмцндя олан щалда, ярин юлцмцндян сонра йох, гадынын яри-нин юлцмцндян хябярдар олмасындан башлайыр, амма бу щюкм яэяр гадын щядди-бцлуьа чатмамыш, йа диваня олан сурятдя мящялли-ишкалдыр, ещтийата риайят етмяк ваъибдир.
Мясяля 2480: Яэяр гадын деся ки, ''иддям тамам олуб'', ондан гябул олунар, амма яэяр гадын тющмят вурулан бир мягамда олса, бу щалда ваъиб ещтийата эюря ондан гябул олунмаз, мяся-лян, яэяр иддиа ется ки, бир айда 3 дяфя щейз эюрцб, онун иддиа-сы тясдиг олунмаз. Амма яэяр она йахын олан гадынлар онун бу адят цзря щейз эюрмясини тясдиг етсяляр, бу щалда ондан гябул олунар.
Мясяля 2481: Баин тялаг одур ки, тялагдан сонра кишинин юз арвадына рцъу’ етмясиня щаггы йохдур, йя’ни ягдсиз ону арвад-лыьа гябул етмяйя щаггы йохдур вя о, 6 гисмдир.
1. 9 йашы тамам олмайан гадынын тялаьы.
2. Йаися олан гадынын тялаьы.
3. Ягддян сонра яри онунла йахынлыг етмямиш олан гады-нын тялагы.
4. Цч дяфя бошанмыш бир гадынын тялагы (2484-ъц мясяля-дя эяляъяк).
5. Хцл’и вя мцбарат тялаьы.
6. Шярият щакиминин, яринин ня няфягясини тя’мин етмяйя вя ня дя бошамаьа щазыр олдуьу бир гадына вердийи тялаг.
Бунларла баьлы щюкмляр сонракы мясялялярдя ачыглана-ъагдыр. Бунлардан башга олан тялаглар ися риъ’и тялагдыр. Йя’ни гадынын иддядя олдуьу мцддятдя яри йенидян она рцъу’ едя биляр.
Мясяля 2482: Арвадыны риъ’и тялагла бошайан шяхся арва-дыны, бошанма заманы йашадыьы евдян чыхармасы щарамдыр. Амма бя’зи заманларда ки, гадынын зина етмиш олмасы бун-лардан биридир, гадыны евдян чыхармасынын ейби йохдур. Щямчинин гадынын яриндян иъазясиз лазымсыз ишляр цчцн евдян чымасы щарамдыр. Кишийя дя ваъибдир ки, иддя дюв-рцндя онун хярълярини тя'мин етсин.
Мясяля 2483: Риъ’и тялагда киши ики йолла юз арвадына рц-ъ’у едя биляр:
1. Гадыны, йенидян юз арвады гярар вермясини билдирян бир сюз десин.
2. Бир иш эюрся ки, о иш иля рцъу’ гясди олсун. Йахынлыг ет-мякля рцъу’ эерчякляшир, щярчянд рцъу’ гясди олмаса да; ам-ма шящвятли лямс вя юпцш иля рцъу’нун эерчякляшмяси мящялли ишкалдыр. Ваъиб ещтийата эюря яэяр рцъу' етмяк ис-тямяся, эяряк йенидян тялаг версин.
Мясяля 2484: Рцъу’ етмяк цчцн кишинин шащид тутмасы, йа да арвада хябяр вермяси лазым дейил. Щятта яэяр щеч кяс бил-мядян юзц рцъу’ ется, рцъу’ етмяйи дцздцр. Амма яэяр иддядян сонра киши деся ки, иддя ичярисиндя рцъу’ етмишям, гадын ону тясдиг етмяся, кишинин юз иддасыны исбат етмяси лазым-дыр.
Мясяля 2485: Юз арвадына риъ’и тялаг верян киши яэяр он-дан бир мал алса вя онунла сцлщ ется ки, бир даща она рцъу’ ет-мясин, щярчянд бу мцсалищя дцз олса да вя рцъу етмяси ваъиб олса да, амма онун рцъу’ етмяк щаггы арадан эетмир вя рцъу’ ет-дийи сурятдя, йенидян издиваъ бяргярар олур.
Мясяля 2486: Яэяр бир гадына ики дяфя тялаг вериб она рцъу’ ется, йа ики дяфя она тялаг вериб вя щяр тялагдан сонра ягд ется, йа бир тялагдан сонра рцъу’ ется, о бири тялагдан сон-ра ягд ется, цчцнъц тялагдан сонра о гадын она щарамдыр. Ам-ма яэяр цчцнъц тялагдан сонра башгасына яря эется, беш шярт иля биринъи яриня щалал олар, йя’ни о гадыны тязядян ягд едя биляр:
1. Икинъи ярин ягди щямишялик олсун. Яэяр ону сиья ется, ондан айрыландан сонра биринъи яр ону ягд едя билмяз.
2. Икинъи яр онунла йахынлыг етсин вя дцхул олсун вя ваъиб ещтийат одур ки, йахынлыг гадынын фяръиндян олсун.
3. Икинъи яр тялаьыны версин, йа юлсцн.
4. Икинъи ярин тялаг, йа вяфат иддяси тамам олсун.
5. Ваъиб ещтийата эюря икинъи яр йахынлыг заманы балиь ол-сун.
Мясяля 2487: Яриня мейли олмайан вя йа она кяращяти олан гадынын мещрини вя йа юзцня аид олан башга малыны юзцнцн бошанмасы цчцн яриня баьышлайарса, буна, хцл’ тялагы дейи-лир. Хцл’ тялагында гадынын яриня гаршы олан мейлсизлийи о щяддя олмалыдыр ки, онун евлилик щаггыны риайят етмядийини тящдид етсин.
Мясяля 2488: Яэяр тялаг сиьясини яр юзц охумаг истяся, бе-ля ки, гадынын ады Фатимя олса гярара алынмыш шей верил-дикдян сонра, эяряк десин:
''Зовъяти Фатимяту халя’туща яла ма бязялят'' вя ещтийат мцстящяббя эюря щямчинин десин: ''щийя талигун'' йя’ни арва-дым Фатимяни вердийи шей мцгабилиндя хцл’ тялаьы вердим вя о азаддыр. Гадын мцяййян олан щалда бу тялагда вя мцбарат тя-лаьында онун адыны демяк лазым дейил.
Мясяля 2489: Яэяр бир гадын бир кяси вякил ется ки, онун мещрини яриня баьышласын вя яр дя щямин адамы вякил ется ки, арвада тялаг версин, беля ки, ярин ады Мущяммяд вя гады-нын ады Фатимя олса, вякил тялаг сиьясини бу ъцр охуйаъаг:
''Ян мувяккиляти Фатимятя бязялту мящрящя лимувяккили Мущяммядин лийяхля’яща яляйщи'', ондан сонра дейяъяк: ''зов-ъяту мувяккили халя’туща яла ма бязялят фя щийя талигун'', яэяр бир гадын бир кяси вякил ется ки, мещрдян башга бир шейи онун яриня баьышласын ки, она тялаг версин, вякил эяряк ''мящряща'' сюзцнцн йериня о шейи десин. Мясялян; 100 тцмян верся эяряк десин: ''бязялту ми’ятя туман''.
Мясяля 2490: Яэяр яр вя арвад бир-бирлярини истямясяляр, бир-бирляриндян икращ етсяляр вя гадын бир малы она тялаг вермяси цчцн кишийя верся, бу тялаьа мцбарат тялаьы дейилир.
Мясяля 2491: Яэяр яр мцбарат сиьясини охумаг истяся, беля ки, гадынын ады Фатимя олса, эяряк десин: ''баря’ту зовъяти Фатимятя яла ма бязялят'' вя лазым ещтийата эюря щямчинин десин ''фящийя талигун'', йя’ни мян вя арвадым Фатимя, онун вердийи шейин мцгабилиндя бир-биримиздян айрылдыг вя о азаддыр. Яэяр башгасыны вякил ется, вякил эяряк десин:
''Ян гибяли мцвяккили баря’ту зовъятящу Фатимятя яла ма бязялят фящийя талигун'', щяр ики щалда яэяр ''яла ма бязялят'' кялмясинин йериня, ''бима бязялят'' деся, ейби йохдур.
Мясяля 2492: Хцл’ вя мцбарат тялаьынын сиьяси эяряк им-кан олан щалда ярябъя сящищ охунсун вя яэяр мцмкцн олмаса, онун щюкмц 2465-ъи мясялядя олан тялаьын щюкмцдцр, амма яэяр гадын юз малыны яриня баьышламаг цчцн мясялян, азяр-байъанъа деся ки, тялаг цчцн филан малы сяня баьышладым, ей-би йохдур.
Мясяля 2493: Яэяр гадын хцл’, йа мцбарат тялаьынын иддя-синин яснасында бяхшиш фикриндян гайытса, яр рцъу’ едя би-ляр вя ягдсиз тязядян ону юз арвады едя биляр.
Мясяля 2494: Мцбарат тялаьы цчцн ярин алдыьы мал эяряк мещрдян чох олмасын, щятта ваъиб ещтийата эюря эяряк мещр-дян аз олсун, амма хцл’ тялаьында чох олса, ейби йохдур.
Мясяля 2495: Яэяр бир киши намящрям гадыны юз яйалы эц-ман едиб, онун иля йахынлыг ется, истяр о гадын яри олмады-ьыны билсин, истярся дя яри олдуьуну эцман етсин, эяряк иддя сахласын.
Мясяля 2496: Бир киши юз арвады олмадыьыны билдийи бир гадынла зина ется, яэяр гадын онун яри олмадыьыны бился, иддя сахламасы лазым дейил, амма яри олдуьуну эцман ется, ва-ъиб ещтийата эюря иддя сахламалыдыр.
Мясяля 2497: Яэяр бир киши, бир гадыны онунла евлянмяси цчцн ярини бошама мяъбуриййятиндя гоймаг мягсядийля евли-лик щцгугларына риайят етмямяси цчцн алдадарса, о гадынын тялаьы вя ягди сящищдир. Амма щяр икиси дя бюйцк эцнащ ет-миш олурлар.
Мясяля 2498: Яэяр гадын ягдин зимниндя яри иля шярт ется ки, хцсуси шяраит иряли эялся, мясялян, яэяр яр узун мцддят-ли сяфяря эется, йа мясялян, 6 ай онун хяръини вермяся, йа узун мцддят щябся мящкум едился, тялаьын ихтийары онунла олсун, бу шярт батилдир, амма шярт ется ки, яринин тяряфиндян хц-суси шяртлярдя вя йа щеч бир гейд-шярт олмадан юзцня тялаг вермяк цчцн вякил олса, шярт дцздцр вя яри сонрадан ону вя-килликдян язл едя билмяз, яэяр бу щалда (вякил олдуьу щалда гадын) юзцня тялаг верся тялаг сящищдир.
Мясяля 2499: Яри итмиш гадын, яэяр башгасына яря эетмяк истяся, эяряк адил мцътящидин йанына эетсин вя «Минщаъус-садигин» китабында гейд етдийимиз хцсуси шяртляр дахилиндя мцътящид она тялаг веря биляр.
Мясяля 2500: Дялинин ата вя ата тяряфиндян олан бабасы, онун арвадына онун мяслящятиня олса, тялаг веря билярляр.
Мясяля 2501: Яэяр ата, йа ата тяряфиндян олан бабасы юз ушаьы цчцн бир арвады сиья ется, ушаьын мцкялляф олан вах-тындан бир гядяри сиьянин мцддятиндя олса беля, мясялян, 14 йашлы оьлан цчцн бир гадыны ики иллик сиья ется, беля ки, ушаьын хейриня олса, о гадынын мцддятини баьышлайа биляр. Амма онун даими арвадына тялаг веря билмяз.
Мясяля 2502: Яэяр шяр'и щюъъят цзцндян киши ики няфяри адил бился вя юз арвадына онларын гаршысында тялаг верся, бир башгасы ки, онларын ядаляти онун йанында сцбут дейил, яэяр ещтимал верся ки, онларын ядаляти тялаг верянин йанын-да сабитдир, о гадыны иддя тамам оландан сонра юзц цчцн, йа башга адам цчцн ягд едя биляр. Амма онларын ядалятли олма-дыьына йягин ется, о гадыны ягд едя билмяз.
Мясяля 2503: Кишинин риъ'и тялаг вердийи гадын, иддяси та-мам олана гядяр онун шяр'и щяйат йолдашы щюкмцндядир. Беля ки, яринин ондан щяр нюв ъинси ляззят алмасына мане олмаьа щаггы йохдур. Ъаиз вя щятта мцстящябдир ки, гадын юзцнц онун цчцн бязясин. Онун иъазяси олмадан евдян чыхмасы ъаиз дейил. Яэяр нашизя олмаса, (итаятдян бойун гачырмаса) няфягясини вермяк яриня ваъибдир, еляъя дя кяфяни, фитря зякаты да ярин ющдясинядир. Щяр бири юлярся, диэяри ондан ирс апа-рыр. Киши, арвадынын иддядя олдуьу заман онун баъысыны ала билмяз.
Гясб одур ки, инсан зцлм иля башгасынын щаггына, йа малы-на сащиб олсун. Бу да ягл, Гур'ан вя рявайятлярин щюкмц иля ща-рамдыр. Пейьямбяри Якрямдян (с) рявайят олунуб ки, щяр кяс башгасындан бир гарыш йер гясб ется, Гийамятдя о йери онун 7 мяртябясиндян зянъир кими онун бойнуна атаъаглар.
Мясяля 2504: Яэяр инсан щамы цчцн тикилмиш мясъид, мяд-ряся, кюрпц вя башга йерлярдян ъамаатын истифадя етмясини гоймаса, онларын щаггыны гясб етмишдир. Щямчинин, яэяр бир кяс мясъиддя юзц цчцн бир йер тутса вя башгасы да онун орадан истифадя етмясини гоймазса, эцнащ етмишдир.
Мясяля 2505: Яэяр эиров гойан вя эиров эютцрян гярар гойса-лар ки, о шей ки, эиров гойулмушдур, эиров эютцрянин, йа 3-ъц шяхсин ялиндя олсун, эиров верян эиров гойдуьу яшйанын явя-зини юдямямиш го йдуьу эирову эютцря билмяз. Яэяр эютцрся, эяряк дярщал гайтарсын.
Мясяля 2506: Бир кясин йанында эиров гойулан малы башга-сы гясб ется, мал сащиби вя эиров эютцрян шяхсин щяр бири гясб едилмиш шейи тяляб едя биляр. Беля ки, о шейи ондан алса-лар, йеня дя эировдадыр.
Мясяля 2507: Яэяр инсан бир шейи гясб ется, эяряк сащибиня гайтарсын. Яэяр о шей арадан эется вя гиймяти олса, эяряк онун явязини 2515 вя 2516-ъы мясялялярдя дейилян шярщля она вер-син.
Мясяля 2508: Яэяр гясб едилмиш шейдян мянфяят ялдя едил-ся, мясялян, гясб едилмиш гойундан гузу олса, о мал сащиби-ниндир. Щямчинин, бир еви гясб етмиш бир кяс орада отурмаса да, эяряк онун иъарясини версин.
Мясяля 2509: Яэяр ушагдан, йа дялидян онларын малы олан бир шейи гясб етсяляр, эяряк ону онун вялисиня версинляр. Яэяр о шей арадан эется, явязи юдянилмялидир.
Мясяля 2510: Яэяр ики няфяр бирликдя бир шейи гясб ется-ляр, щяр икиси бцтцнлцкля о шейдян истифадя етсяляр, щяр би-ри тякликдя о шейи гясб етмяйи баъармамасына бахмайараг он-лардан щяр бири, о шейя бцтцнлцкля заминдирляр.
Мясяля 2511: Яэяр гясб едилмиш бир шейи диэяр бир шей иля гарышдырсалар, мясялян, гясб олунмуш буьданы арпа иля га-рышдырсалар, беля ки, онлары айырмаг мцмкцн олса, язиййят иля олса да, эяряк айрылсын вя сащибиня гайтарылсын.
Мясяля 2512: Яэяр бир шяхс дцзялдилмиш гызыл парчасы-ны мясялян, гясб етдийи сырьаны ярится, эяряк ону яритдик-дян габаг вя сонракы гиймятинин фярги иля сащибиня версин. Яэяр гиймятинин фяргини юдямяся, деся ки, ону яввялки кими дцзялдяъяйям, малик мяъбур дейил ки, гябул етсин. Щямчинин малик ону, яввялки кими дцзялтмяйя дя мяъбур едя билмяз.
Мясяля 2513: Гясб едилмиш бир шейи яввялкиндян йахшы олаъаг бир шякилдя дяйишдирился, мясялян, гясб едилмиш гы-зылдан сырьа дцзялтся, беля ки, мал сащиби ''малы бу щалда мя-ня вер'' деся, эяряк она версин вя ондан чякдийи зящмят цчцн музд ала билмяз. Щямчинин маликин иъазяси олмадан ону яв-вялки щалына салмаьа щаггы йохдур. Амма маликин иъазяси ол-мадан ону яввялки, йа башга шякля салса, ики щалят арасында олан гиймят фяргиня замин олмасы мя'лум дейил.
Мясяля 2514: Яэяр гясб едилмиш бир шейи яввялкиндян даща йахшы олаъаг бир шякилдя дяйишдирсяляр вя мал сащиби деся ки, эяряк ону яввялки шякля саласан, яэяр бу истякдя онун мц-яййян щядяфи олса, ваъибдир ки, гясб едян ону яввялки шякля салынсын. Беля ки, онун гиймяти, дяйишдирмяк васитясиля яввялкиндян аз олса, эяряк онун фяргини дя сащибиня версин. Беля ки, гясб едилмиш гызылдан яэяр сырьа дцзялдился вя онун сащиби деся: ''ону яввялки шякля сал'' о щалда яридяндян сонра онун гиймяти сырьа дцзялтмямишдян габагкы гиймятдян аз олса, эяряк онун фяргини юдясин.
Мясяля 2515: Гясб етдийи йердя якин, йа аьаъ якся, о аьаъын вя якинин бары онундур. Беля ки, торпаьын сащиби разы олма-са ки, якин, йа аьаъ онун йериндя галсын, гясб едян шяхс эяряк дярщал юз аьаъ, йа якининин зяряри олса да, йердян чыхартсын. Щямчинин аьаъ, йа якин о йердя олан мцддятдя йерин иъарясини йер сащибиня версин вя йердя олан хараблыглары дцзялтсин, мя-сялян, аьаъларын йерини долдурсун. Яэяр бунларын васи-тясиля йерин гиймяти яввялкиндян аз олса, эяряк онун фяргини дя версин. О, йер сащибини мяъбур едя билмяз ки, йери она сат-сын, йа иъаря версин. Щямчинин йер сащиби ону мяъбур едя бил-мяз ки, якин, йа аьаъы она сатсын.
Мясяля 2516: Яэяр йер сащиби аьаъын, йа якинин онун йерин-дя галмасына разы олса, ораны гясб едян шяхс лазым дейил ки, аьаъы, йа якини орадан чыхартсын, амма эяряк о йерин иъа-рясини гясб етдийи вахтдан йер сащиби разы олан вахта гядяр версин.
Мясяля 2517: Яэяр гясб едилмиш шей арадан эется, о щалда ки, иняк вя гойун кими «гиймяти» олса, эяряк («гиймяти» о шейя дейилир ки, тялябатын ъялб олунмасында рол ойнайан хцсусий-йятляри бахымындан онун мисли чох дейилдир) эяряк онун гий-мятини версин вя яэяр онун базар гиймяти истяк вя тяклиф ва-ситясиля фярг ется, эяряк тяляф олдуьу вахтда олан гиймяти версин.
Мясяля 2518: Яэяр гясб едилмиш шей арадан эется вя мяся-лян, арпа вя буьда кими «мисли» олса, гясб олунмуш шейи юдя-нилмялидир. («Мисли» о шейя деилир ки, тялябатын ъялб олун-масында тя'сирли олан хцсусиййятляр бахымындан онун мисли чохдур.) Амма юдянилян шейин тялябатын ъялб олунмасында тя'сирли олан маддя вя нюв хцсусиййятляри гясб етдийи вя ара-дан эетдийи шейин мислиндя олсун. Мясялян, яэяр я’ла нюв дцйц гясб едибся, ондан ашаьы нюв дцйцнц гайтара билмяз.
Мясяля 2519: Яэяр «гиймяти» олан бир шей, гясб едился вя арадан эется, беля ки, онун йанында олан мцддятдя мцяййян бир хцсусиййят тапыбса вя буна эюря дя гиймяти артыбса, мясялян, кюкялся, сонра тяляф олса, яэяр бу кюкялмя гясб едянин йахшы бяслямясиня эюря олмайыбса, эяряк кюк олан вахтын гий-мятини версин. Амма яэяр йахшы бяслямясиня эюря кюкялиб-ся, артан щиссянин гиймятини вермяси лазым дейил.
Мясяля 2520: Гясб едилмиш шейи яэяр башгасы ондан гясб ется вя арадан эется, мал сащиби онларын щяр бириндян онун явязини ала биляр, йа да онларын щярясиндян явязин бир гядя-рини тяляб едя биляр. Беля ки, онун явязини биринъидян алса, онда биринъи дя вердийи шейи икинъидян ала биляр. Амма яэяр мал сащиби икинъидян алса, икинъи гясб едян сащибиня вердийи шейи биринъидян тяляб едя билмяз.
Мясяля 2521: Яэяр сатдыглары бир шейдя мцамилянин шяртляриндян бири олмаса, мясялян, о шей ки, эяряк чяки иля алыш-вериш едилсин, чякисиз мцамиля етсяляр, мцамиля ба-тилдир вя беля ки, сатыъы вя алыъы мцамиляни нязяря алма-дан разы олсалар ки, бир-биринин малында истифадя етсин-ляр, ейби йохдур. Яэяр беля олмаса, бир-бирляриндян алдыг-лары шей гясби мал кимидир вя эяряк щяр бири ону диэяриня гайтарсын. Бу щалда яэяр щяр биринин малы о бирисинин ялин-дя тяляф олса, истяр мцамилянин батил олдуьуну билсин, ис-тярся дя билмясин, эяряк онун явязини версин.
Мясяля 2522: Яэяр сатыъыдан эюрмяси вя йа бир мцддят онун йанында галыб бяйянярся, алмасы цчцн бир мал аларса вя о мал тяляф оларса, мяшщура ясасян, эяряк онун явязини сащибиня версин.
Мясяля 2523: Щейван гисминдян олмайан итмиш малы инсан тапса вя сащиби мя’лум олмаг цчцн щеч бир нишаняси олмаса, истяр онун гиймяти бир дирщям (12,6 нохуд сиккяли эцмцш) ол-сун, истярся олмасын, ону юзц цчцн эютцря биляр. Амма мцстя-щябб ещтийата ясасян, ону сащиби тяряфиндян фягиря сядягя версин. Яламяти олмайан пул да бу щюкцмдядир. Амма яэяр мя-кан вя йа заман хцсусиййятляри вя мигдары пул цчцн бир яламят оларса, эяряк ону 2524-ъц мясялядяки ясасда е'лан етсин.
Мясяля 2524: Яэяр тапдыьы шейдя онунла сащибини тапа би-ляъяк, бир нишаны олса, щярчянд бился ки, онун сащиби малы мющтярям олан кафирдир, о щалда о шейин гиймяти бир дирщямя чатса, эяряк тапдыьы эцндян бир иля кими ъамаатын йыьылды-ьы йерлярдя е’лан етсин. Яэяр гиймяти бир дирщямдян аз олса, ваъиб ещтийат одур ки, ону сащиби тяряфиндян сядягя версин. Щяр вахт сащиби пейда олса, беля ки, сядягя вермяйя разы ол-маса, онун явязини она версин.
Мясяля 2525: Яэяр инсан юзц е’лан вермяк истямяся, ямин олдуьу бир кяся дейя биляр ки, онун тяряфиндян е’лан етсин.
Мясяля 2526: Яэяр бир иля гядяр е’лан ется вя мал сащиби тапылмаса, беля ки, о малы Мяккя щяряминдян гейри бир йердя тапыбса, ону сащиби пейда олан заман она вермяк цчцн сахлайа биляр. Бу мцддят ярзиндя малын юзцнц сахлайыб ондан юзц цчцн истифадя едя биляр. Щям дя ону, сащиби тяряфиндян сядягя олараг фягирляря дя веря биляр. Ваъиб ещтийат одур ки, ону юзц цчцн эютцрмясин. Яэяр малы щярямдя тапыбса, ваъиб ещтийат одур ки, ону фягирляря сядягя версин.
Мясяля 2527: Яэяр бир ил е’лан едяндян сонра мал сащиби тапылмаса, малы сащиби цчцн сахласа вя арадан эется, беля ки, ону сахламагда исрафчылыг вя сящлянкарлыг етмяся, замин де-йил. Амма яэяр сащиби тяряфиндян сядягя верся, сащибин ихти-йары вар ки, йа сядягяйя разы олсун, йа малынын явязини тяляб етсин. Сядягянин савабы сядягя верянин олар.
Мясяля 2528: Малы тапан кяс яэяр билярякдян дейилмиш эюстяришляря ясасян е’лан етмяся, эцнащ етмясиндян ялавя, яэяр файдасы олдуьуну ещтимал ется, е’лан етмяси ваъибдир.
Мясяля 2529: Яэяр дяли, йа щядди-бцлуьа чатмайан ушаг, цзя-риндя нишаняси олан вя гиймяти бир дирщямя чатан бир шей та-парса, онун вялиси е’лан едя биляр. Щятта о шейи ушагдан вя йа дялидян алмышдырса, е’лан етмяси ваъибдир. Яэяр бир ил е’лан едился, малын сащиби пейда олмаса, эяряк 2526-ъы мяся-лядя дейиляня ямял етсин.
Мясяля 2530: Яэяр инсан е'лан етдийи илин ичярисиндя сащи-бинин тапылаъаьындан цмидсиз олса, эяряк шярият щакими-нин изни иля ваъиб ещтийата ясасян, ону сядягя версин.
Мясяля 2531: Яэяр е’лан етдийи илин ичярисиндя мал арадан эется, беля ки, онун сахланмасында сящлянкарлыг вя йа ондан истифадя етмишдирся, онун явязини сащибиня заминдир. Е’ла-ны ися давам етдирмялидир. Яэяр сящлянкарлыг вя истифадя дя етмяйибся, она щеч бир шей ваъиб дейил.
Мясяля 2532: Яэяр нишаняси олан вя гиймяти бир дирщямя чатан малы, е’лан вермякля онун сащибинин тапылмайаъаьы мя’лум олан бир йердя тапарса, ону биринъи эцн сащибляри тя-ряфиндян фягирляря шярият щакиминин изнийля, ваъиб ещти-йата ясасян сядягя веря биляр вя ил тамам олана гядяр сябр ет-мямялидир.
Мясяля 2533: Яэяр бир шей тапса вя юз малы билиб эютцрся, сонра юз малы олмадыьыны баша дцшся, кечмиш мясялялярдя верилмиш щюкмляря эюря ямял етмялидир.
Мясяля 2534: Тапылан шейи сащибинин е’ланы ешитдийи тяг-дирдя, о шейи юз малы олдуьуна ещтимал веряъяк шякилдя е’лан етмялидир. Беля ки, бу ону мясяля щалын мцхтялифлийи иля дя-йишир. Бя’зи щалларда, мясялян; ''бир шей тапмышам'' – демяси, кифайят едир. Амма бя’зи щалларда ися онун ъинсини дя мцяй-йян етмялидир. Мясялян; ''бир гызыл парчасы тапмышам'' – де-мялидир. Бя’зи йерлярдя дя онун мцяййян хцсусиййятлярини дя ялавя етмялидир. Мясялян; ''бир гызыл сырьа тапмышам'' – де-мялидир. Амма щяр бир щалда, о шейин мцяййян олана гядяр бц-тцн хцсусиййятлярини демямялидир. Еля бир йердя е’лан етмя-лидир ки, сащибиня хябяр чатмасына ещтимал версин.
Мясяля 2535: Яэяр бир кяс, бир шей тапса вя башгасы ''мяним малымдыр'' – дейяряк, онун нишанялярини мцяййян едярся, ма-лы олдуьуна хатиръям олдуьу щалда о малы, она вермялидир. Мал сащибинин чох вахт билмядийи нишаняляри демяк лазым дейилдир.
Мясяля 2536: Яэяр тапдыьы шейин гиймяти бир дирщям гя-дяр олса, беля ки, е’лан етмяся, мясъиддя вя йа ъамаатын топ-лашдыьы башга йердя гойса вя о шей арадан эется вя йа ону баш-гасы эютцрся, ону тапан адам заминдир.
Мясяля 2537: Яэяр бир иля гядяр галмайаъаг бир шей тапар-са, эяряк гала биляъяк ахыр мцддятя кими, ялбяття гиймятиня тя'сир едян бцтцн хцсусиййятляри иля бир йердя сахласын. Ваъиб ещтийат одур ки, бцтцн бу мцддят бойу е’лан етсин. Яэяр сащиби тапылмаса, онун гиймятини мцяййян едиб юзцня эютцря биляр, йа ону сатыб пулуну сахламалы, щяр ики щалда е’ланыны давам ет-дирмялидир. Яэяр сащиби тапылса пулуну она веряр. Яэяр бир иля гядяр сащиби тапылмаса, эяряк 2526-ъы мясялядя дейилян-ляря ямял етсин.
Мясяля 2538: Яэяр тапдыьы шей дястямаз алдыьы вя намаз гылдыьы вахт онунла олса, щятта сащиби тапылан щалда о шейи гайтармаг истямяся, дястямазы вя намазы батил олмур.
Мясяля 2539: Яэяр бир кясин айаггабысыны апарсалар вя онун йериндя башга айаггабы гойсалар, беля ки, галан айаггабы-нын онун айаггабысыны апаран кясин олдуьуну вя айаггабыны апаран щямин адамын апардыьы айаггабынын явязиндя юз айаг-габысыны эютцрмяйя разы олдуьуну бился, о айаггабыны юзцн-кцнцн йериня эютцря биляр. Онун айаггабысыны щаггсыз йеря, зцлм олараг эютцрцлдцйцнц билдийи тягдирдя дя щюкм ейнидир. Амма бу щалда о айаггабынын гиймяти юз айаггабысынын гиймя-тиндян чох олмамалыдыр. Яэяр беля олмаса, артыг гиймят цчцн мяъщулул-маликин щюкмц ъаридир. Бу ики щалдан башга щалда, мяъщулул-маликин щюкмц о айаггабыйа ъари олаъагдыр.
Мясяля 2540: Яэяр инсанын ялиндя олан мал мяъщулул-ма-лик олса, йя’ни сащиби намя’лум олса вя о мала итирилмиш де-мясяляр, онун сащибинин щямин инсанын о малдан истифадя етмясиня разы олдуьуна ямин оландан сонра, щансы тярздя онун истифадясиня разы олса, о малдан о ъцр истифадя едя би-ляр. Яэяр беля олмаса онун сащибини тапмаьа ещтимал вердийи вахта гядяр ахтармаг лазымдыр, сащибинин тапылмасындан мя’йус олдугдан сонра эяряк о малы фягиря сядягя версин. Ва-ъиб ещтийата ясасян, сядягя шярият щакиминин иъазяси иля ве-рилмялидир. Щямчинин, онун иъазяси иля малын гиймятини дя сядягя веря биляр. Яэяр сонра сащиби тапылса, беля ки, сядягя верилдийиня разы олмаса, ваъиб ещтийата ясасян малын явя-зини она вермялидир.
Мясяля 2541: Яти щалал олан щейванлар, истяр вящши олсун, истяр ев щейваны яэяр онларын башларыны сонра дейиляъяк гайда иля кяссяляр, ъан веряндян сонра, онун яти щалал вя бя-дяни пакдыр. Амма дявянин, балыьын вя чяйирткянин щалал олмасы цчцн башга йол вар ки, сонракы мясялялярдя гейд олу-наъаг.
Мясяля 2542: Яти щалал олан вящши щейванлар, мясялян; ъей-ран, кяклик, даь кечиси вя яти щалал олуб, сонрадан вящши олан, мясялян; сонрадан гачыб вящши олмуш вя тутулмасы мцмкцн олмайан ящли олан юкцз вя дявя, яэяр сонра дейиляъяк гайда иля онлары овласалар, пак вя щалалдыр. Амма гойун, тойуг кими яти щалал олан щейванла, тярбийя едиляряк ящли олмуш яти щалал вящши бир щейван овламагла пак вя щалал олмаз.
Мясяля 2543: Яти щалал олан вящши щейван о щалда овламаг-ла пак олар ки, гача билсин, йа уча билсин. Буна эюря дя, гача билмяйян ъейран баласы вя уча билмяйян кяклик баласы овла-магла пак вя щалал олмаз. Яэяр ъейран вя онун гача билмяйян баласыны бир эцлля иля овласалар, ъейран щалал, баласы ися щарамдыр.
Мясяля 2544: Балыг кими, сычрайан гана малик олмайан, яти щалал олан бир щейван юзц-юзцня юлярся, пакдыр. Амма онун ятини йемяк олмаз.
Мясяля 2545: Яти щарам олан вя ганы сычрамайан щейванын, мясялян, илан вя кяртянкяля юлцсц пакдыр. Демяли, ону ши-кар етмяйин вя йа башыны кясмяйин тя'сири йохдур.
Мясяля 2546: Ит вя донузу овламагла вя башыны кясмякля пак олмаз вя онларын ятини йемяк дя щарамдыр. Щямчинин йер-дя йува гуран, сычрайан ганы олан сичан кими щейваны баш кяс-мяк вя йа овламагла яти вя йа дяриси пак олмур.
Мясяля 2547: Яввялки мясялядя дейилмишлярдян башга яти щарам олан щейванлары силащ иля овламаг, йа башыны кясмяк-ля ятляри вя дяриляри пак олур, истяр йыртыъы олсунлар, ис-тяр гейриси. Щятта яэяр (фигщи нязярдя ихтилафлы олан) фил, айы вя меймун олса беля. Амма яэяр яти щарам олан щейваны си-лащ, итля шикар етсяляр, пак олмасы мящялли ишкалдыр.
Мясяля 2548: Яэяр дири щейванын гарнындан юлц бала чыхса, йа ону чыхарсалар, онун ятини йемяк щарамдыр.
Мясяля 2549: Щейван кясмяйин цсулу белядир. Онун дюрд бю-йцк дамарыны тамам кясмялидирляр: 1- няфяс борусу, 2- удлаг (йемяк борусу) 3-4- щцлгум вя удлаьын йан тяряфляриндя олан ики йоьун дамар. Яэяр онлары йарсалар вя йа тякъя щулгуму кя-сярлярся, ваъиб ещтийата эюря кифайят дейил. Бу дюрд дамарын кясилмяси, боьаздакы щулгум иля удлаьын айрылдыьы чыхын-тынын алтындан кясилмяся, дцз олмаз.
Мясяля 2550: Яэяр дюрд дамардан бя’зисини кяссяляр вя эюзлясяляр ки, щейван юлсцн вя сонра галаныны кяссинляр, фай-дасы йохдур. Амма онлары ъан вермямишдян габаг кяссяляр, ади гайдада бир-биринин ардынъа олмаса, о щейван пак вя ща-лалдыр.
Мясяля 2551: Яэяр ъанавар гойунун боьазыны, бойнунда кя-силмяли олан дюрд дамардан бир шей галмайаъаьы шякилдя йыртса, о гойун щарам олар вя щямчинин яэяр щулгумундан да бир шей галмаса, щятта яэяр бир мигдар бойнундан йыртса вя дюрд дамар башындан асылы галса, йа бядяниня бирляшик гал-са, о гойун ваъиб ещтийата ясасян щарам олар, амма яэяр бядя-нинин башга бир йерини йыртса, яэяр гойун дири олса вя дейил-миш гайда иля башыны кяссяляр, щалал вя пак олар. Бу щюкм тякъя ъанавар иля гойуна аид дейил.
Мясяля 2552: Щейванын башыны кясмяйин бир нечя шярти вардыр:
1. Щейванын башыны кясян истяр киши олсун, истярся га-дын, эяряк мцсялман олсун. Мцсялман ушаьы яэяр мцмяййиз олса, йя’ни йахшы иля писи айыра билирся, щейванын башыны кяся биляр. Амма китаб ящли олмайан кафир, йа кафир щюкмцн-дя олан фиргялярдян бир кяс, мясялян, нявасиб фиргясиндян, щейванын башыны кясся, о щейван щалал олмаз, щятта китаб ящ-ли олан кафир, яэяр щейванын башыны кясся, щярчянд ''Бис-миллащ'' демиш олса беля, ваъиб ещтийата ясасян о щейван щалал олмур.
2. Щейванын башыны имкан дахилиндя дямирдян олан шей иля кясмялидирляр. Ваъиб ещтийата ясасян истил бычагла кяс-мяк кифайят дейил. Амма яэяр дямир тапылмаса, онун дюрд да-марыны айыра биляъяк ити бир шей иля, мясялян, шцшя вя даш иля дя кясмяк олар, щярчянд онун башыны кясмяйя мцнасиб зя-руриййят олмаса беля.
3. Щейван башы кясилян вахты цзц гибляйя олмалыдыр. Демя-ли, яэяр айаг цстя, йа отуран щалда олса, щейванын цзц гибляйя ол-маьы инсанын намазда цзц гибляйя олан щалы кимидир. Яэяр щейван саь, йа сол тяряфиндя узадылмыш олса, эяряк кясилян йе-ри вя гарны цзц гибляйя олсун вя онун айагларынын, ялляринин вя цзцнцн гибляйя тяряф олмаьы лазым дейил. О кяс ки, билир щейванын башы эяряк цзц гибляйя кясилсин вя билярякдян ону гибляйя тяряф чевирмяся, щейван щарам олур, амма яэяр йадын-дан чыхарса, йа мясяляни билмяся, йа гибляни сящв салса ейби йохдур. Яэяр гиблянин щансы тяряфдя олдуьуну билмяся, йа башгасынын кюмяйи иля дя олса, щейваны цзц гибляйя тяряф че-виря билмяся, беля ки, щейван ипя-сапа йатмайан олса, йа бир ча-лайа дцшмцш олса вя ону кясмяйя мяъбур олсалар, щяр истига-мятя зибщ етсяляр, ейби йохдур. Яэяр цзцнц гибляйя чевирмякдя йубансалар, щейван юляъякся, щюкм ейнидир. Щейванын цзц гиб-ляйя кясилмясиня е'тигады олмайан мцсялманын зибщ етмяси, цзц гибляйя кясмяся дя сящищдир. Щейванын башыны кясянин дя цзц гибляйя олмасы, ещтийат мцстящяббдир.
4. Щейванын башыны кясян вахт, йа бычаьы боьазына гойдуг-да ону кясян шяхсин юзц баш кясмяк ниййяти иля Аллащын адыны чяксин. Яэяр кясян шяхсдян башгасы Аллащын адыны чякся, кифайят дейил. ''Бисмиллащ'' деся, щятта яэяр йалныз ''Ал-лащ'' деся дя, ещтийатын хилафына олса да, кифайятдир. Яэяр баш кя смяк гясди олмадан Аллащын адыны чякся, йа мясяляни билмядийиня эюря Аллащын адыны чякмяся, о щейван щалал ол-маз. Амма яэяр йаддан чыхарыб Аллащын адыны чякмяся, ейби йохдур.
5. Щейван башы кясилдикдян сонра эюзцнц, йа гуйруьуну щяря-кят етдирмякля, йа айаьы йеря вурмагла олса беля, чырпынма-лыдыр. Бу щюкм щейванын дири олмасына шцбщя олдуьу тягдир-дядир. Яэяр беля олмаса, щеч бир лцзум йохдур.
6. Щейванын бядяниндян ади мигдарда ган ахмалыдыр. Яэяр ган онун дамарларында лахталанарса вя ондан ган ахмазса вя йа ахан ган о нюв щейвана нисбятдя аз оларса, о щейван щалал ол-мур, амма аз ганын ахмасы, щейванын башыны кясмякдян яввял ган ахмасы олдуьуна эюря олса, о щалда ейби йохдур.
7. Боьазын кясилмяси зибщ етмяк гясди иля олмалыдыр. Де-мяли, яэяр бычаг биринин ялиндян дцшся вя ихтийарсыз ола-раг бир щейванын башыны кясся, йахуд башы кясян адам йухулу, йа мяст, йа бищуш, йа ушаг, йа дяли олса, йа да башга мягсядля бы-чаьы щейванын башына чякся вя тясадцфян кясся, щалал олмаз.
Мясяля 2553: Ваъиб ещтийата ясасян рущ бядяниндян чыхма-мыш щейванын башыны бядяниндян айырмаг олмаз. Беля ки, бу иш щейванын щарам олмаьына сябяб олмаз. Амма яэяр билмя-мязликдян олса, йа бычаг ити олдуьуна эюря баш айрылса, ейби йохдур. Щямчинин ваъиб ещтийата эюря щейванын бойнуну сын-дырмаг вя бойнундан гуйруьуна гядяр узанан вя нуха (онурьа бейини) адланан аь дамары, рущ бядяниндян чыхмамыш кясмяк ъаиз дейилдир.
Мясяля 2554: Дявянин, ъан вердикдян сонра пак вя щалал ол-масы цчцн щейванлары кясмяк цчцн сюйлянилян шяртлярля бир-ликдя бычаьы, йахуд да дямирдян дцзялдилмиш вя кясиъи олан аляти синя иля бойун арасында йерляшян чухур йеря батырма-лыдыр. Дявянин айаг цстя олмасы даща йахшыдыр.
Мясяля 2555: Яэяр бычаьы дявянин бойнунун чюкяклийиня батырмаг явязиня онун башыны кяссяляр, йа гойун, иняк вя бу кими щейванлары кясмяк явязиня дявя кими бойунларынын чю-кяклийиня бычаг батырсалар, онларын яти щарам, бядянляри ися няъисдир. Амма яэяр дявяни зибщ етсяляр вя юлмямишдян яввял бычаьы бойнунун чюкяклийиня батырсалар, онун яти ща-лал вя бядяни пакдыр. Щямчинин яэяр иняк, гойун вя бу кими щейванларын бойнунун чюкяклийиня бычаг батырыб дири икян башыны кяссяляр, щалал вя пакдыр.
Мясяля 2556: Яэяр дявя юзбашыналыг ется ипя-сапа йатмаса вя ону шяриятдя дейилян гайда иля кяся билмясяляр вя йа мяся-лян; гуйуйа дцшся вя орада юляъяйиня ещтимал верярлярся вя ону шяр’и гайда иля кясмяк мцмкцн олмаса, бядянинин щяр щансы йериня бир йара вуруб вя о йаранын тя’сириндян ъан ве-рярся, щалал олар, бу щалда онун цзцнц гибляйя чевирмяк дя ла-зым дейил. Амма щейванын башыны кясмяк цчцн о бири шярт-лярин дя олмасы эярякдир.
Мясяля 2557: Фягищляр (Аллащ онлара рящмят елясин) щейва-нын башынын кясилмясиндя бир нечя шейи мцстящябб бил-мишляр:
1. Гойун кясяркян, ики ял вя бир айаьыны баьламаг, о бири айаьыны ися сярбяст бурахмаг; Иняк кясяркян дюрд айаьыны да баьлайыб, гуйруьуну сярбяст бурахмаг; Дявя кясяркян отураг щалда олса, ики габаг айаьыны ашаьыдан дизя гядяр вя йа гол-туьунун алтында бир-бириня баьлайыб, арха айагларыны сяр-бяст бурахмаг, яэяр айаг цстя олса, сол айаьыны баьламаг. Тойу-ьу, кясилдикдян сонра чырпынмасы цчцн сярбяст бурахылма-сы мцстящяббдир.
2. Щейваны кясмяздян яввял габаьына су гоймаг.
3. Щейванын аз язиййят чякяъяйи шякилдя щярякят етмяк, мя-сялян, бычаьы йахшы итилямяк вя щейванын бойнуну тез кяс-мяк.
Мясяля 2558: Бя’зи рявайятлярдя щейван кясиляркян бир не-чя шей мякрущ сайылмышдыр:
1. Ъаны чыхмаздан яввял щейванын дярисини соймаг.
2. Щейваны юз ъинсиндян олан башга бир щейванын эюзц габа-ьында кясмяк.
3. Щейваны эеъя вя йа ъцмя эцнц зющрдян яввял кясмяк, амма ещтийаъ олдуьу щалда, мякрущлуьу йохдур.
4. Инсанын юзц бюйцтдцйц щейваны кясмяси.
Мясяля 2559: Яэяр яти щалал олан вящши щейваны силащ иля овласалар вя о юлся, беш шярт иля щалал вя бядяни пак олар.
1. Ов силащы бычаг вя гылынъ кими кясиъи олсун, йа низя вя ох кими ити олсун ки, щейванын бядянини парчаласын. Икинъи щалда, яэяр силащын сцнэцсц олмаса, щалал олмасынын шярти будур ки, щейванын бядянини йараласын, йа парчаласын. Яэяр сцнэцсц олса, йараламаса да беля, ону юлдцрмяси кифайятдир. Яэяр тяля, аьаъ вя йа даш вя бу кими васитя иля бир щейваны ов-ласалар вя о, юлся, пак олмаз вя ону йемяк дя щарамдыр. Щям-чинин, ваъиб ещтийата ясасян, силащ олмайан ити бир шейля, мя-сялян, бюйцк ийня, кабаб шиши вя бу кими шейля щейваны овла-салар, щюкм ейнидир. Яэяр бир щейваны тцфянэ иля овласалар, беля ки, онун эцлляси щейванын бядяниня дахил олараг ону парчалайарса, пак вя щалалдыр, истяр эцлля ити олсун, истяр олмасын. Эцллянин дя дямирдян олмасы лазым дейил. Амма яэяр эцлля щейванын бядяниня дахил олмаса вя тязйиг няти-ъясиндя щейваны юлдцрся, йа онун истилийи иля щейванын бядя-нини йандырса вя йандырмаг нятиъясиндя щейван юлся, онун пак вя щалал олмасы ишкаллыдыр.
2. Ов едян шяхс эяряк мцсялман, йа йахшы вя писи баша дц-шян мцсялман ушаьы олсун. Яэяр ящли-китаб олмайан кафир, йа кафир щюкмцндя олан (нявасиб кими) шяхс бир щейваны овла-са, о ов щалал дейил. Щятта яэяр китаб ящли олан кафир бир щей-ван овласа вя Аллащын адыны чякся дя, ваъиб ещтийата ясасян о щейван щалал олмур.
3. Силащы, щейван овламаг цчцн ишлятсин. Яэяр бир йери ни-шан алыб, тясадцфян бир щейваны юлдцрся, о щейван пак дейил вя ятини йемяк дя щарамдыр. Амма яэяр бир щейваны тушлайыб ат-са вя башгасына дяйиб юлдцрся, щалал олур.
4. Силащы ишлядян вахт Аллащын адыны чяксин, беля ки, щядяфя дяймяздян яввял Аллащын адыны чякся, кифайят едяр. Амма яэяр биля-биля Аллащын адыны чякмяся, ов щалал ол-маз, лакин йаддан чыхарса, ейби йохдур.
5. Щейвана, юлдцкдян сонра йетишмяли вя йа дири оларса да, башыны кясяъяк гядяр вахт олмамалыдыр. Яэяр башыны кя-сяъяк гядяр вахты олдуьу щалда, щейванын башыны кясмяся вя щейван юлярся, о щейван щарамдыр.
Мясяля 2560: Яэяр ики няфяр бир щейван овласалар, онлар-дан бири йухарыда дейилян шяртляря ямял ется, амма о бири ямял етмяся, мясялян, икисиндян бири Аллащын адыны чякся, о бири ися биля-биля Аллащын адыны чякмяся, о щейван щалал дейил.
Мясяля 2561: Яэяр бир щейван мясялян ох иля вурдугдан сон-ра суйа дцшся вя инсан низя вя суйа дцшмякля щейванын ъан вер-дийини бился, щалал дейил. Щятта яэяр ъан вермясинин тякъя охдан олмасыны билмяся, щалал олмаз.
Мясяля 2562: Яэяр гясби ит вя йа гясби силащла бир щейваны овласа, ов щалалдыр вя юз малыдыр, амма эцнащ етмяйи бир тя-ряфя, эяряк силащ, йа итин църятини сащибиня версин.
Мясяля 2563: Яэяр гылынъ кими овчулуг аляти иля щейванын гол вя айаьы кими цзвляриндян бирисини айырарса, о цзв щарам олар. Амма яэяр 2559-ъу мясялядя дейилян шяртляря уйьун олараг о щейванын башыны кясярлярся, онун бядянинин йердя галаны щалал олур. Яэяр овчулуг аляти кечян шяртляря уйьун олараг щейванын бядянинин бойун вя башыны бир тяряфя салса вя инсан щейванын ъан веряндян сонра чатарса, щяр ики щисся щалал олур. Щейванын ъанлы олдуьу щалда башыны кясяъяк гя-дяр фцрсят олмадыьы тягдирдя дя щюкм ейнидир. Амма яэяр щейванын башыны кяся биляъяк гядяр фцрсят олуб, щейванын бир мцддят ъанлы галмасы мцмкцн оларса, баш вя бойунун цзя-риндя олмайан щисся щарамдыр, баш вя бойун цзяриндя олан щисся ися шяриятдя эюстярилян тя’лимата уйьун олараг кяси-лярся щалал, якс тягдирдя о да щарамдыр.
Мясяля 2564: Яэяр аьаъ, даш, йа онунла ов етмяк сящищ олма-йан башга шейля бир щейваны ики йеря бюлсяляр, цстцндя баш вя бойну олмайан тяряф щарамдыр. Баш вя бойну олан тяряф ися яэяр дири олса вя бир гядяр дири галмаьы мцмкцн олса, шяри-ятдя мцяййян олунмуш гайда иля онун башыны кяссяляр, щалал олар. Яэяр беля олмаса, о щиссяси дя щарам олар.
Мясяля 2565: Яэяр бир щейваны овласалар, йа башыны кяс-сяляр вя ондан дири бала чыхса, беля ки, о баланын башыны шяриятдя мцяййян олунмуш гайда иля кяссяляр щалалдыр, яэяр беля олмаса, щарамдыр.
Мясяля 2566: Яэяр бир щейваны овласалар, йа башыны кяс-сяляр вя онун гарнындан юлц бала чыхарсалар, яэяр о бала о щейваны юлдцрмяздян яввял юлмямиш олса вя щямчинин о щей-ванын гарнындан эеъ чыхарма сябябиндян дя юлмяйибся, беля ки, баланын хилгяти тамамланмыш олуб, бядянинин тцк вя йа йуну чыхыбса, пак вя щалалдыр.
Мясяля 2567: Яэяр ов ити яти щалал олан вящши бир щейваны овласа, о щейванын пак вя щалал олмасынын алты шярти вар-дыр:
1. Ит еля тярбийя олунсун ки, ону ня вахт ову тутмаг цчцн эюндярсяляр эетсин вя ня вахт эетмяйинин гаршысыны ал-салар, дайансын. Амма ова йахынлышдыьы вя ону эюрдцйц заман гаршысыны алмагла дайанмазса, зяряри йохдур. Щямчинин са-щиби эялянядяк овдан йемяйи адят етмишся ейби йохдур. Овун ганыны йемяйи адят етмиш олса да, ейби йохдур. Амма ваъиб ещ-тийата ясасян сащиби ову ондан алмаг истядийи вахт мане олма-масынын онда адят олмасы шяртдир.
2. Сащиби ону эюндярсин, яэяр юзц овун далынъа эется вя бир щейваны овласа, о щейваны йемяк щарамдыр. Щятта яэяр ит юзц овун далынъа эется вя сонрадан сащиби сяслянся ки, ити даща тез ова чатдырсын, сащибинин сяси иля тялясся дя ваъиб ещтийата ясасян, о ову йемякдян чякинсинляр.
3. Ити эюндярян шяхс, силащла овлама бящсиндя дейилдийи кими эяряк мцсялман олсун.
4. Шикарчы ити эюндярян вахт йа ит щейвана чатмаздан габаг Аллащын адыны чяксин. Яэяр биля-биля Аллащын адыны чяк-мяся, ов щарамдыр. Амма яэяр йаддан чыхарса, ейби йохдур.
5. Ов, итин дишиндян йараланараг юлсцн; яэяр ит ову боьса, йа ов гачмагдан, йа горхудан юлся, щалал дейил.
6. Ити эюндярян шяхс, ора йетишян вахт щейван юлмцш олсун, йа яэяр диридирся, баш кясмяйя вахт олмасын (амма ова йетиш-мякдя эеъикмяк гейри-нормал ъящятиндян олмасын). Амма яэяр щейванын башыны кяся биляъяк гядяр вахтын олдуьу щал-да йетишся вя щейван юляня гядяр башыны кясмяся, щалал дейил-дир.
Мясяля 2568: Ити эюндярян шяхс, ора йетишян заман щейва-нын башыны кяся билярся, беля ки, бычаьы чыхартмаг кими щазырлыг эюряндя вахт кечся вя о щейван юлся, щалалдыр. Амма яэяр щейваны кясмяк цчцн йанында бир шей олмаса вя щейван юл-ся, ваъиб ещтийата ясасян, щалал олмаз. Ялбяття бу щалда щей-ваны бурахса вя ит ону юлдцрся, щалал олар.
Мясяля 2569: Яэяр бир нечя ити эюндярся вя бирликдя бир щейваны овласалар, беля ки, онларын щамысында 2568-ъи мяся-лядя дейилмиш шяртляр олса, ов щалалдыр, яэяр онларын би-риндя о шяртляр олмайыбса, ов щарамдыр.
Мясяля 2570: Яэяр ити бир щейваны овламаг цчцн эюндярся вя ит башга щейваны овласа, о ов щалал вя пакдыр. Щямчинин яэяр о щейваны башга бир щейван иля бирликдя овласа, онларын щяр икиси щалал вя пак олар.
Мясяля 2571: Яэяр нечя няфяр бирликдя ити эюндярсяляр вя онлардан бири биля-биля Аллащын адыны чякмяся, о ов ща-рамдыр. Щямчинин яэяр эюндярдикляри итлярдян бири 2568-ъи мясялядя дейилдийи кими тярбийя олунмаса, о ов щарам олар.
Мясяля 2623: Яэяр шащин, йа ов итиндян башга бир щейван бир щейваны овласа, о ов щалал дейил. Амма овланан щейвана ъанлы олдуьу щалда йетишярлярся вя ону Ислами гайдалара эю-ря кясярлярся, щалалдыр.
Мясяля 2573: Яэяр ясл йарадылышында пулъугу олан балыг, сонрадан щяр щансы бир сябябя эюря пулъугу тюкцлмцш олса да, судан дири тутуб, судан кянарда ъан верярся, пак вя ону йе-мяк щалалдыр. Беля ки, суда юлся пак, амма ону йемяк щарам-дыр. Щярчянд зящяр кими бир васитя иля юлмцш олса беля. Амма яэяр балыгчынын торунда суда юлярся, бу щалда ону йе-мяк щалалдыр. Пулъугсуз балыьы судан дири тутсалар да вя су-дан кянарда ъан верся дя, щарамдыр.
Мясяля 2574: Яэяр балыг судан кянара дцшся, йа дальа ону кянара атса, йа су чякился вя балыг гуруда галса, беля ки, юл-мямишдян габаг бир кяс ону ял иля йа башга бир шей иля тутса, ъан веряндян сонра щалал олар. Яэяр тутмаздан яввял юлся, ща-рамдыр.
Мясяля 2575: Балыг тутан адамын мцсялман олмаьы вя тутан заман Аллащын адыны чякмяси лазым дейил. Амма эяряк мц-сялман, онун судан дири тутулдуьуну вя йа суйун ичиндя балыг-чынын торунда юлдцйцнц эюрсцн, йа да башга бир йолла буна ха-тиръям олсун.
Мясяля 2576: Судан дири, йа юлц тутулмасы мя’лум олмайан балыг мцсялманын ялиндя олса вя онда щалал олмасыны эюс-тярян бир тясяррцф ется, мясялян йемяк, йа сатмаг кими, щалал-дыр. Яэяр кафирин ялиндя олса, дири тутдуьуну деся дя, ща-рамдыр. Амма яэяр инсанын, онун судан дири тутулдуьуна вя йа суда балыгчы торунда юлдцйцня хатиръямлийи оларса, щалал-дыр.
Мясяля 2577: Ъанлы балыьы йемяк щалалдыр.
Мясяля 2578: Яэяр дири балыьы гызартсалар, йа судан кя-нарда ъан вермямишдян габаг юлдцрсяляр, ону йемяк ъаиздир.
Мясяля 2579: Яэяр балыьы судан кянарда ики йеря бюлсяляр вя онун бир щиссяси дири щалда суйа дцшся, судан кянарда гал-мыш щиссяни йемяк ъаиздир.
Мясяля 2580: Яэяр чяйирткяни ял иля, йа башга бир шей иля дири тутсалар, ъан веряндян сонра щалалдыр. Ону тутан шях-син мцсялман олмасы вя тутан вахт Аллащын адыны чякмяси лазым дейил. Амма яэяр юлц чяйирткя кафирин ялиндя олса, онун дири йа юлц тутулмасы мя’лум олмаса, ''дири тутмушам'' – демясиня бахмайараг, щарамдыр.
Мясяля 2581: Ганад чыхармамыш вя уча билмяйян чяйирт-кяни йемяк щарамдыр.
Мясяля 2582: Шащин, кяркяс, гырьы вя гартал кими йыртыъы вя ъайнаглы олан щяр гушун яти щарамдыр. Ваъиб ещтийата яса-сян бцтцн гарьа нювляри дя щарамдыр. Ганад чалмасы сцзмя-синдян аз олан щяр ъайнаглыдыр вя яти щарамдыр. Ганад чал-масы сцзмясиндян чох олан щяр гушун да яти щалалдыр. Буна ясасян гушларын яти щалал оланларыны щарам оланлардан он-ларын учма тярзиня бахмагла айырмаг мцмкцндцр. Амма яэяр бир гушун учма тярзи мя’лум олмаса, яэяр онун чиняданы, йа мя’дя вя йа айаьынын архасында буйнузу варса, щалалдыр. Яэяр бунлардан щеч бири онда олмазса, щарамдыр. Амма дейилян-лярдян башга – тойуг, эюйярчин, сярчя, щятта дявя гушу вя товуз гушу кими диэяр гушларын щамысы щалалдыр. Амма щцдщцд вя гарангуш кими бя’зи гушлары юлдцрмяк мякрущдур. Йараса ки-ми, учдуглары щалда ганадлары олмайан щейванларын яти ися щарамдыр. Щямчинин ваъиб ещтийата ясасян, ары, милчяк вя диэяр учан щяшяратлар да ейни щюкмц дашыйыр.
Мясяля 2583: Рущу олан бир шейи, ъанлы бир щейвандан гопа-рарларса, мясялян, гуйруг вя йа бир парча яти ъанлы бир гойун-дан айырарларса, няъис вя щарамдыр.
Мясяля 2584: Яти щалал олан щейванларын бядянинин бя’зи цзвляри щарамдыр:
1. Ган.
2. Фязля (няъис).
3. Еркяклик йери.
4. Дишилик йери.
5. Балалыг.
6. Дцшул адланан вяз
7. Донбалан адланан тохум (йумурта).
8. Нохуд яндазясиндя бейниндя олан шей.
9. Бел сцмцйцнцн ичиндя олан щарам бейин.
10. Ваъиб ещтийата ясасян, бел сцмцйцнцн ики тяряфиндя олан пий.
11. Юд кисяси.
12. Далаг.
13. Сидик кисяси.
14. Эюзцн щядягяси (бябяйи).
Бунларын щамысы гуш олмайан, яти щалал щейванларда, ща-рам олан щиссялярдир. Гушлара эялинъя ися онларын ган вя ьаити ишкалсыз щарамдыр. Амма бу икисиндян башга, йуха-рыда дейилян шейлярдян бириси онларда оларса, онун щарам олмасы ваъиб ещтийата ясасяндир. Щямчинин, ваъиб ещтийата ясасян, балыьын ган вя фязляси, чяйирткянин фязляси дя ейни щюкмц дашыйыр. Бунлардан башгасы онларда щарам дейил.
Мясяля 2585: Яти щарам олан щейванын сидийини ичмяк ща-рамдыр. Яти щалал олан щейванларын сидийи дя щятта лазым ещ-тийата ясасян, дявянин дя сидийи ейни щюкмц дашыйыр. Амма мцалиъя цчцн, дявя, иняк вя гойунун сидийини ичмяйин ейби йох-дур.
Мясяля 2586: Палчыьы йемяк щарамдыр. Лазым ещтийата яса-сян, торпаг вя гум да, ейни щюкмц дашыйыр. Мцалиъя цчцн, чаря-сиз галдыьы щалда Даьыстан, Ермяни вя башга эилини йемяйин, ишкалы йохдур. Шяфа тапмаг цчцн Щязрят Сеййидцш-шцщяда-нын (я.с.) тцрбятиндян орта юлчцлц нохуд гядяр йемяк ъаиздир вя яэяр ону мцгяддяс гябрин юзцндян вя йа ятрафындан эютцр-мясяляр, щярчянд «Щцсейн (я) тцрбяти» адлана бился дя, ваъиб ещтийата эюря эяряк бир мигдар суда вя бу кими шейдя щялл ет-синляр ки, арадан эетсин. Сонра о суйу ичсинляр. Щямчинин тцрбятин имам Щцсейн (я)-ын гябриндян олмасына хатиръям олмасалар, бу барядя бир дялил дя олмаса, бу ещтийата риайят етмяк лазымдыр.
Мясяля 2587: Бурун суйу вя аьыза эялмиш синя бяльямини удмаг щарам дейил вя щямчинин дишляри тямизляйяркян онун дибиндян чыхан йемяйи удмаьын ейби йохдур.
Мясяля 2588: Юлцмя сябяб олан, йа инсана мцщцм бир зяряри олан шейи йемяк щарамдыр.
Мясяля 2589: Ат, гатыр вя улаг ятини йемяк мякрущдур. Яэяр бир шяхс онларла йахынлыг ется, яти щарам олар вя йахынлыг-дан сонракы сцдц вя нясилляри дя ваъиб ещтийата ясасян щарам олар. Онларын сидик вя пейини дя няъис олар, эяряк онлары шящярдян чыхартсынлар вя башга йердя сатсынлар; йахынлыг едян яэяр онун сащиби дейился, лазымдыр ки, онун гиймятини сащибиня версин. Сатылмасындан ялдя едилян пул да йахынлыг едян цчцндцр. Яэяр яти адятян истифадя олунан щейван иля (мясялян; дявя иняк вя гойун) йахынлыг ется, онларын сидик вя пейини няъис олар. Онларын ятини йемяк дя щарамдыр. Ваъиб ещтийата ясасян, онларын сцдцнц ичмяк вя йахынлыгдан сонра онлардан тюряйян нясил дя, ейни щюкмц дашыйыр. Эяряк дярщал о щейваны юлдцрсцнляр вя йандырсынлар, онунла йахынлыг едян шяхс, яэяр онун сащиби дейился, пулуну сащибиня версин.
Мясяля 2590: Яэяр чяпиш донуздан, ят вя сцмцйц гцввят алан мигдарда сцд ямярся, онун юзц, нясли вя сцдц щарам олар. Амма яэяр бундан аз мигдарда сцд ямярся, ваъиб ещтийата ясасян ис-тибра едилмялидир вя бундан сонра щалал олур. Онун истиб-расы ися йедди эцн пак сцд яммяси иля олур, яэяр сцд яммяйя ещ-тийаъы йохдурса, йедди эцн от йемялидир. Ваъиб ещтийата ясасян сцдямян бузов, гузу вя диэяр яти щалал щейванларын балалары да, ейни щюкмц дашыйыр. Няъис йейян щейванын да ятини йемяк щарамдыр. Беля ки, истибра едилярлярся, щалал олар. Бун-ларын да истибрасынын неъялийи 219-ъу мясялядя бяйан олуб.
Мясяля 2591: Шяраб ичмяк щарамдыр вя бя’зи щядислярдя бюйцк эцнащлардан щесаб едилиб. Щязрят Имам Садигдян (я.с.) рявайят олунмушдур ки, ''Шяраб писликлярин кюкц вя эцнащла-рын мяншяйидир. Шяраб ичян шяхс, юз яглини ялдян верир вя о заман Аллащы танымыр, щеч эцнащдан чякинмир, щеч кясин ещтирамыны сахламыр, йахын гощумларынын щаггына ямял ет-мир, ашкар чиркинликлярдян цз дюндярмир. Яэяр бир гуртум ичся, Аллащ, мялякляр, пейьямбярляр вя мю’минляр она ля’нят едирляр. Яэяр сярхош олана гядяр ичярся, иман вя Аллащ та-нымаг рущу ондан узаглашар, онун йериня нюгсанлы хябис рущ гярарлашар. Гырх эцня кими онун намазы гябул олмур.
Мясяля 2592: Шяраб ичилян сцфрядян бир шей йемяк щарам-дыр. Ваъиб ещтийата ясасян шяраб ичилян сцфрядя отурмаг ща-рамдыр.
Мясяля 2593: Щяр мцсялмана ваъибдир ки, яэяр юз ъаны тящ-лцкядя олмаса, аълыгдан вя йа сусузлугдан юлмяк яряфясиндя олан башга бир мцсялмана су вя чюряк вериб, юлцмдян ниъат версин. Щямчинин о шяхс мцсялман олмаса да, амма гятли ва-ъиб олмайан бир инсандырса, щюкм ейнидир.
Мясяля 2594: Йемяк йейяркян бир нечя шей мцстящяббдир:
1. Йемякдян габаг щяр ики яли йумаг.
2. Йемякдян сонра ялини йуйуб дясмал иля гуруламаг.
3. Сцфря сащиби йемяйя щамыдан яввял башласын вя щамы-дан сонра гуртарсын. Йемякдян яввял сцфря сащиби юз ялини йу-сун, сонра онун саь тяряфиндя отуран адамдан башлайыб, онун сол тяряфиндя отуран адама гядяр тяртиб иля яллярини йусун-лар. Йемякдян сонра сцфря сащибинин сол тяряфиндя отуран-дан башлайыб сцфря сащибиня гядяр яллярини йусунлар.
4. Йемяйя башлайанда ''Бисмиллащ'' десин. Амма яэяр сцфрядя бир нечя ъцр йемяк олса, онларын щяр бирини йемяйя башлайан-да ''Бисмиллащ'' десин.
5. Йемяйи саь яли иля йемяк.
6. Цч бармаг, йа чох бармагла йемяк йемяк; Ики бармагла йе-мяк йемясин.
7. Яэяр нечя няфяр сцфря башында отурсалар, щяр кяс юз га-баьындакы йемякдян йесин.
8. Тикяни кичик эютцрсцн.
9. Сцфря башында чох отурсун вя йемяйи узатсын.
10. Йемяйи йахшы чейнясин.
11. Йемякдян сонра Аллаща щямд етсин.
12. Бармагларыны йаласын.
13. Йемякдян сонра дишлярини тямизлясин, амма рейщан чу-буьу, гамыш, нар чубуьу вя хурма аьаъынын йарпаьы иля тя-мизлямясин.
14. Сцфрянин кянарына тюкцлян шейи йыьыб йесин. Амма яэяр бийабанда йемяк йейирся, мцстящяббдир ки, йеря тюкцлян-ляри гушлар вя щейванлар цчцн сахласын.
15. Эцнцн яввялиндя вя эеъянин яввялиндя йемяк йесин, эе-ъянин ортасында вя эцнцн ортасында йемяк йемясин.
16. Йемякдян сонра архасы цстя узансын вя саь айаьыны сол айаьынын цстцня гойсун.
17. Йемяйин яввялиндя вя ахырында дуз йесин.
18. Мейвяни йемямишдян габаг су иля йусун.
Мясяля 2595: Йемяк йейяркян бир нечя шей мякрущдур:
1. Тох олдуьу щалда йемяк йемяк.
2. Чох йемяк; Щядислярдя Аллащын щяр шейдян чох, долу га-рындан аъыьы эялдийи нягл олунмушдур.
3. Йемяк йейяркян башгаларынын цзцня бахмаг.
4. Чох исти хюряк йемяк.
5. Ичдийи, йа йедийи бир шейи цфцрмяк.
6. Сцфряйя чюряк гойдугдан сонра башга бир шейи эюзлямяк.
7. Чюряйи бычагла кясмяк.
8. Чюряйи хюряк габынын алтына гоймаг.
9. Сцмцйя йапышмыш яти онда щеч ня галмайаъаьы шякилдя тямизлямяк.
10. Габыглы йейилян мейвянин габыьыны соймаг.
11. Мейвяни йарымчыг йейиб тулламаг.
Мясяля 2596: Су ичмяйин бир нечя гайдасы вардыр:
1. Суйу совуруб ичмяк.
2. Эцндцз айагцстц су ичмяк.
3. Суйу ичмямишдян габаг ''Бисмиллащ'', сонра ися ''Ялщямду лиллащ'' демяк.
4. Цч няфяся су ичмяк.
5. Суйа мейли оланда су ичмяк.
6. Су ичяндян сонра Имам Щцсейн (я.с.) вя онун ящли-бейтини йад етмяк вя онун гатилляриня ля’нят эюндярмяк.
Мясяля 2648: Чох су ичмяк, йаьлы хюрякдян сонра вя эеъя айаг цстя ичмяк бяйянилмяз щесаб едилмишдир. Суйу сол яли иля, щямчинин габын сыныг йериндян вя онун дястяси олан йе-риндян ичмяк бяйянилмяз щесаб олунуб.
Мясяля 2598: Нязир, инсанын Аллащ цчцн, хейир бир иш ет-мяйи, йа да едилмямяси даща йахшы олан бир иши тярк етмяйи юзцня ваъиб етмясиня дейилир.
Мясяля 2599: Нязирдя ягд охунмалыдыр. Амма онун яряб дилиндя охунмасы лазым дейилдир. Мясялян; ''Хястям йахшы олса, Аллащ ризасы цчцн бир фягиря 10 манат пул веряъяйям'' – дейярся, нязири сящищдир. Яэяр «Аллащ цчцн бу иши эюрмяйи нязир едирям»-деся, ваъиб ещтийата эюря ямял етмялидир. Ам-ма яэяр Аллащын адыны чякмяся, тякъя «нязир етдим» деся, йахуд Аллащ ювлийаларындан биринин адыны чякярся, нязир сящищ дейилдир. Яэяр нязир сящищ олса вя мцкялляф юз нязриня гясдян ямял етмяся, эцнащ етмиш олур вя кяффаря вермяли-дир. Нязря ямял етмямяйин кяффаряси сонрадан дейиляъяйи кими, анд иля мцхалифят етмяйин кяффаряси кимидир.
Мясяля 2600: Нязир едян, эяряк щядди-бцлуьа чатмыш вя аьыллы олсун, юзц гясд вя ихтийарла нязир етмялидир. Буна эю-ря дя, иъбари вя йа ясябилик васитясиля, гейри-ихтийари вя гясдсиз нязир едярся, сящищ дейилдир.
Мясяля 2601: Малыны бош йеря хяръляйян сяфещ бир шяхс, яэяр фягиря бир шей вермяйи нязир едярся, сящищ дейилдир. Щямчинин мцфялляс олмуш бир шяхс, мясялян, истифадя едил-мяси гадаьан олундуьу малларындан бир шейи фягиря вермяйи нязир едярся, сящищ дейилдир.
Мясяля 2602: Яринин яввялдян иъазя вермядийи, йахуд сон-радан иъазяси олмадан, гадынын яринин ондан ляззят алма щаггына зидд олан щалларда, нязир етмяси сящищ дейилдир. Щятта яэяр издиваъдан яввял нязир етмиш олса, щюкм ейнидир. Гадынын юз малындан нязир етмяси, яриндян иъазяси олмадан мящялли ишкалдыр. Демяли, ещтийата риайят олунмалыдыр. Амма щяъъ, зякат, сядягя, ата-анайа ещсан етмяк вя силейи-яр-щам истиснадыр.
Мясяля 2603: Яэяр гадын яринин иъазясиля нязир едибся, яри онун нязирини поза билмяз вя ону нязря ямял етмясинин гаршысыны ала билмяз.
Мясяля 2604: Ювладын нязриндя атасынын иъазяси шярт де-йил. Амма яэяр, ата йа анасы ону нязр етдийи ямялдян чякиндир-ся, онларын нящй етмяси мещрибанлыг, цряйийананлыг цзцндян олса вя ювладын мцхалифят етмяси онларын язаб-язиййятя дцш-мясиня сябяб олаъагса, нязир батил олур.
Мясяля 2605: Инсан, анъаг юзц цчцн ямял етмяси мцмкцн олан бир иши нязир едя биляр. Буна эюря дя, яэяр Кярбялайа пийада эедя билмяйян шяхс, Кярбялайа пийада эетмяйи нязир едярся, онун нязири сящищ дейилдир. Яэяр нязир етдийи вахт га-дир олса, амма яэяр сонрадан аъиз олса, онун нязри батил олур, онун цзяриня щеч бир шей ваъиб олмаз. Амма нязр етдийи шей оруъ тутмаг оларса вя ону тутмаьа гадир олмаса ваъиб ещтийат одур ки, йа бир фягиря 750 грам йемяк сядягя версин, йа да башга бир кяся 1,5 кг версин ки, онун явязиня оруъ тутсун.
Мясяля 2606: Яэяр щарам вя йа мякрущ бир иши етмяйи, йа да ваъиб вя йа мцстящябб бир иши тярк етмяйи нязир едярся, онун нязири сящищ дейилдир.
Мясяля 2607: Яэяр мцбащ бир иши етмяйи вя йа тярк етмяйи нязир едярся, яэяр о иши етмяк вя етмямяк шяр'ян щяр ъящят-дян бярабяр олса, онун нязири сящищ дейилдир. Амма яэяр ону етмяк бир ъящятдян шяр'ян даща йахшы олса вя инсан да щямин ъящятдян нязир едярся, мясялян, ибадятдя даща эцълц олмаг цчцн бир йемяк йемяйи нязир едярся, нязири сящищдир. Щям-чинин ону тярк етмяк бир ъящятдян шяр'ян даща йахшы оларса, инсан да щямин ъящятдян ону тярк етмяйи нязир едярся, мяся-лян, сигарет тцстцсцнцн зярярли олдуьу вя шяр'и вязифясини ян эюзял шякилдя йериня йетирмяйя мане олдуьу цчцн сигарет чякмямяйи нязир едярся, нязири сящищдир. Амма яэяр сонра-дан сигарети тярк етмяйи она зярярли оларса, нязир батил олур.
Мясяля 2608: Юз ваъиб намазыны, намазын савабыны юз-юз-лцйцндя артырмайан бир йердя, мясялян, бир отагда гылмаьы нязир едярся, яэяр орада намаз гылмаг бир ъящятдян шяр'ян даща йахшыдырса, мясялян, тянща олмаг васитясиля инсан щцзури-гялб тапарса, о да бу ъящятдян нязир едибся, нязир ся-щищдир.
Мясяля 2609: Яэяр бир иши эюрмяйи нязир едярся, эяряк ону нязир етдийи шякилдя етсин. Буна эюря дя яэяр айын биринъи эцнц сядягя вермяйи вя йа оруъ тутмаьы, йа да айын яввялинин намазыны гылмаьы нязир едярся, бунлары о эцндян бир эцн яввял вя йа сонра едярся, кифайят дейилдир. Щямчинин ''хястям саьаларса, сядягя веряъяйям'' - дейя нязир едибся, хястяси са-ьалмаздан яввял сядягяни верярся, кифайят етмяз.
Мясяля 2610: Оруъ тутмаьы нязир ется, амма вахтыны вя мигдарыны мцяййян етмяся, бир эцн оруъ тутса кифайятдир. Яэяр намаз гылмаьы нязир ется, лакин мигдар вя хцсусиййятля-рини мцяййян етмяся, ики рцк’ят намаз, йа витр намазыны гылса, кифайятдир. Яэяр сядягя вермяйи нязир ется, амма онун нюв вя мигдарыны мцяййян етмяся, ''сядягя верди'' – дейиляъяк мигдар-да бир шей верярся, нязириня ямял етмиш олар. Яэяр Аллащ цчцн щяр щансы бир иши йериня йетирмяйи нязир едярся, бир на-маз гылыб вя йа бир оруъ тутуб, йа да бир сядягя верярся, нязи-рини йериня йетирмиш олар.
Мясяля 2611: Мцяййян бир эцндя оруъ тутмаьы нязир едярся, эяряк о эцнц оруъ тутсун. Гясдян о эцнц оруъ тутмаса, эяряк онун гязасыны тутмагдан ялавя, кяффарясини дя версин. Амма о эцнц ихтийарлы щалда сяфяря чыха биляр вя оруъ тутмайа би-ляр. Сяфярдя олса, игамят гясди едиб, оруъ тутмасы лазым дейилдир. Яэяр сяфяря чыхмаг сябябиндян, йа хястялик вя йа щейз кими диэяр цзр сябябиндян о эцнц оруъ тутмаса, лазымдыр ки, о эцнцнцн гязасыны тутсун, амма кяффаряси йохдур.
Мясяля 2612: Яэяр инсан ихтийарлы щалда нязириня ямял ет-мяся, эяряк кяффаря версин.
Мясяля 2613: Мцяййян бир вахта гядяр бир иши тярк ет-мяйи нязир едярся, вахт кечдикдян сонра о иши едя биляр. Яэяр вахты кечмяздян габаг унутганлыг вя йа чарясизлик цзцндян о иши едярся, она бир шей ваъиб олмаз. Фягят йеня дя, о ишя о вахта гядяр эяряк о ишя ямял етмясин вя икинъи дяфя мцяййян етдийи вахтдан габаг цзрсцз олараг о иши едярся, эяряк кяффа-ря версин.
Мясяля 2614: Бир шяхс, бир ямяли тярк етмяйи нязир ется вя онун цчцн мцяййян бир вахт тя’йин етмяся, яэяр унутганлыг, чарясизлик вя йа билмямязлик вя гяфлят цзцндян о ямяли едиб-ся, йа бир кяс ону мяъбур ется, йа гасир ъащил олса, кяффаря она ваъиб олмаз. Амма нязр юз йериндя галыр. Беля ки, яэяр сонра-дан ону юз ихтийары иля едярся, эяряк кяффаря версин.
Мясяля 2615: Щяр щяфтя мцяййян бир эцндя, мясялян, ъцмя эцнц, оруъ тутмаьы нязир едярся, яэяр ъцмя эцнляриндя бири-си Рамазан вя йа Гурбан байрамы эцнцня дцшярся, йа ъцмя эцнц сяфяр вя йа щейз кими оруъ тутмасына мане олан бир цзрц олар-са, о эцн оруъ тутмамалы вя онун гязасыны тутмалыдыр.
Мясяля 2616: Яэяр бир мигдар сядягя вермяйи нязир ется вя сядягя вермяздян габаг юлярся, онун малындан о мигдары ся-дягя вермяк лазым дейилдир. Амма даща йахшы одур ки, варис-лярдян щядди-бцлуьа чатаны о мигдары юз пайындан вя меййи-тин адындан версин.
Мясяля 2617: Яэяр мцяййян бир фягиря сядягя вермяйи нязир едярся, ону башга бир фягиря веря билмяз. Яэяр о фягир юляр-ся, онун варисиня вермяси лазым дейил.
Мясяля 2618: Имамлардан бирини зийарят етмяйи нязир едярся, мясялян, Щязрят Ябу Ябдуллащын (я.с.) зийарятини ня-зир едярся, башга бир имамын зийарятиня эетмяк, кифайят ет-мяз. Амма яэяр бир цзр сябябиндян о имамын зийарятиня эедя билмяся, она бир шей ваъиб олмаз.
Мясяля 2619: Зийарятя эетмяйи нязир едян шяхс, зийарят гцс-лцнц вя намазыны гылмаьы нязир етмяйибся, онлары йериня йе-тирмяк лазым дейилдир.
Мясяля 2620: Яэяр бир шяхс, имамлардан вя йа имам ювлад-ларындан биринин щярями цчцн бир шей нязир ется вя щансы ишдя хярълямяйи нязяриндя тутмаса, эяряк ону щярямин тя’-мириндя, ишыгландырылмасында, дюшянмя вя бу кими иш-лярдя хярълясин. Яэяр мцмкцн олмаса, йахуд о щярямин щеч бир ещтийаъы олмаса, о щярямин йохсул зийарятчиляриня сярф етмялидир.
Мясяля 2621: Яэяр Пейьямбяр (с.я.в.в), йа имамлардан (я), йа имам ювладларындан бири, йа кечмиш алимлярдян вя бу кими шяхслярдян бири цчцн бир шей нязир едиб мцяййян йердя хяръ-лянмяси гясд едярся, эяряк она сярф етсин. Амма мцяййян бир йердя хярълянмяси гясд етмяйибся, о щязрятя нисбяти олан бир мясряфя хярълямялидир, мясялян, онун фягир зийарятчиля-риня вя йа онун щяряминя, йа да онун адынын даща да уъалмасы-на сябяб олан ишляря хярълямялидир.
Мясяля 2622: Сядягя вя йа Имамлардан (я) бири цчцн нязир едилмиш гойун, нязря сярф едилмяздян яввял сцд верся вя йа до-ьарса, цмуми гясд етмяйибся, нязир едян шяхсин малыдыр. Ам-ма гойунун йуну вя кюкялян мигдары нязиря аиддир.
Мясяля 2623: Яэяр хястясинин саьалмасы вя йа сяфярдя ола-ны гайытмасы цчцн бир иши нязир едярся, сонрадан хястянин нязир етмяздян яввял саьалдыьы вя йа сяфярдя оланын нязир-дян яввял гайытдыьы мя’лум оларса, нязиря ямял етмяйи лазым дейилдир.
Мясяля 2624: Яэяр ата йа ана, гызыны Сеййид олан вя йа башга бир шяхсля евляндирмяйи нязир едярся, гызла ялагядар бу няз-рин е'тибары йохдур вя она бир тяклиф эялмяз.
Мясяля 2625: Яэяр бир шяхс, шяр’и олан щаъятиня чатарса, бир иши етмяйи Аллащла ящд ется, щаъятиня чатмыш олса, эя-ряк о иши етсин. Щямчинин бир щаъяти олмадан бир иши эюр-мяйи ящд едярся, о иши етмяк она ваъиб олар.
Мясяля 2626: Ящддя дя, нязирдя олдуьу кими, эяряк ягд охунсун. Мясялян, десин ки, «Аллащла ящд етдим ки, беля едям» йериня йетрилмяси ящд олунан ишин шяр'ян даща йахшы бир иш олмаса, ваъиб дейил. Садяъя шяриятдя нящй едилмямиш ишдян олмаса вя ягл сащибляринин нязяриндя цстцнлцйя ма-лик олмасы, йа шяхс цчцн о ишдя мцяййян мяслящят олмасы ки-файятдир. Яэяр ящд едиляндян сонра о ишдя мяслящят олмаса, йахуд шяр'ян бяйянилмяйян олса, щярчянд мякрущ да олса, она ямял етмяк лазым дейил.
Мясяля 2627: Яэяр юз ящдиня ямял етмяся, эцнащ етмишдир вя эяряк кяффаря версин. Йя’ни, йа алтмыш фягири дойдурмалы вя йа ики ай ардыъыл оруъ тутмалы, йа да бир гул азад етмя-лидир.
Мясяля 2628: Яэяр бир иши йериня йетиряъяйиня, йа тярк едя-ъяйиня анд ичся, мясялян, оруъ тутмаьыны, йа сигарет чякмя-мяйини анд ичся, беля ки, биля-биля анды иля мцхалифят ется, эцнащ етмиш олур вя эяряк кяффаря версин, йя’ни бир гул азад етсин, йа он фягири дойдурсун, йа онлары эейиндирсин, яэяр бун-лары едя билмяся, эяряк цч эцн ардыъыл оруъ тутсун.
Мясяля 2629: Андын бир нечя шярти вардыр:
1. Анд ичян шяхс, эяряк балиь вя агил олсун. Гясд вя ихтийар цзцндян анд ичсин. Демяли, ушаг, дяли мяст вя мяъбур олунан шяхсин анд ичмяси дцзэцн дейилдир. Щямчинин ясяби щалда, ихтийарсыз вя гясдсиз анд ичся, дцз дейилдир.
2. Анд ичиб йериня йетиръяйи иш, эяряк щарам, йа мякрущ ол-масын вя анд ичиб тярк едяъяйи иш эяряк ваъиб, йа мцстящябб олмасын. Яэяр мцбащ иши тярк едяъяйиня, йа йериня йетиряъя-йиня анд ичся, ону тярк етмяк вя йа ямяля эятирмяк ягл сащиб-ляринин нязяриндя цстцнлцйя малик оларса, йахуд онун юзц цчцн дцнйяви мяслящяти оларса, анды сящищдир.
3. Аллащын адларындан бириня анд ичсин ки, Онун мцгяд-дяс затындан башга о ад щеч кяся дейилмяз, мясялян; ''Аллащ'', ''Худа''. Йахуд йалныз Аллаща мяхсус олан сифят вя йа фе'ллярля Аллащы йад етсин, мясялян асиманлары вя йери йарадан кяся анд олсун дейя анд ичсин. Вя йа еля бир ада анд ичсин ки, о ад Ал-лащдан башгасына да дейиляр, амма о ад, о гядяр Аллаща дейи-либ ки, ня вахт бир шяхс о ады деся, анъаг онун мцгяддяс заты нязяря эялир. Мясялян; ''Халиг'' вя ''Разиг'' адына анд ичся, ся-щищдир. Щятта еля бир ада анд ичся ки, йалныз анд ичмя мяга-мында Аллащын затыны хатырлайарса, (Сями вя Бясир кими) анды сящищдир.
4. Анды диля эятирмялидир. Амма лал олан бир шяхс ишаря иля анд ичярся, сящищдир. Щямчинин данышмаг эцъцня гадир олмайан бир шяхс, яэяр ону йазыб, гялбиндя дя гясд едярся, ки-файятдир. Щятта яэяр данышмаьа гадир олса беля, анды йазар-са, ваъиб ещтийата эюря она ямял етмялидир.
5. Анда ямял етмяк онун цчцн мцмкцн олмалыдыр. Яэяр анд ичдийи заман мцмкцн олмаса, амма, сонрадан мцмкцн олса, кифайятдир. Яэяр анд ичдийи заман мцмкцн олуб, сонрадан она ямял етмякдя аъиз галса, аъиз галдыьы вахтдан е’тибарян анды позулар. Щямчинин яэяр анда ямял етмяк дюзцлмяйяъяк гядяр мяшяггятли оларса, щюкм ейнидир. Яэяр бу аъизлик онун ихти-йары иля олса, йахуд юз ихтийары иля олмаса да, гадир олдуьу замандан тя'хиря салмагда цзрц олмаса, эцнащ едиб вя кяффаря дя ваъибдир.
Мясяля 2630: Яэяр ата ювладыны, йа да яри арвадыны анд ич-мякдян чякиндирярся, онларын анды сящищ дейилдир.
Мясяля 2631: Яэяр ювлад атасынын иъазяси олмадан вя ар-вад яринин иъазяси олмадан анд ичярся, ата вя яр онларын ан-дыны поза биляр.
Мясяля 2632: Яэяр инсан унутганлыг, чарясизлик вя йа гяф-лят цзцндян юз андына ямял етмяся, она кяффаря ваъиб дейил-дир. Щямчинин, яэяр ону андына ямял етмямяйя мяъбур ется-ляр дя бу ъцрдцр. Вясвясяли олан шяхс, мясялян; ''Аллаща анд олсун ки, инди намаза башлайырам'' – дейя анд ичярся, сонра да вясвясяли олдуьуна эюря намаза мяшьул олмазса, беля ки, онун вясвясяси гейри-ихтийари олараг юз андына ямял етмя-йяъяк шякилдя оларса, она кяффаря вермяси лазым дейилдир.
Мясяля 2633: Сюзцнцн доьру олдуьу цчцн анд ичян шяхсин сюзц доьру оларса, анд ичмяси мякрущдур. Яэяр йалан оларса, щарамдыр. Щятта мцбащисяни сона йетирмяк мцгабилиндя йа-лан йеря анд ичмяк бюйцк эцнащлардандыр. Фягят юзцнц вя йа башга бир мцсялманы бир залымын шярриндян гуртармаг цчцн йаландан анд ичярся, ейби йохдур. Щятта бя’зян ваъиб дя олур. Йалныз ''товрийя'' етмяси (йя’ни анд ичдийи заман, сюзцн ясил мя’насыны бир ишаря гоймадан ъцмлянин защирдян ифа-дя етдийи мя’надан башга бир мя’на гясд етмяси) мцмкцндцрся, ваъиб ещтийат одур ки, товрийя етсин. Мясялян, бир шяхся язий-йят етмяк истяйян бир залым, инсандан ону эюрцб-эюрмядийини сорушарса, о да ону бир саат габаг эюрцбся, беш дягигя габаг эюрмядийини гясд едяряк ''хейр, эюрмямишям'' – дейяр.
Мясяля 2634: Яэяр бир шяхс бир шейи вягф едярся, онун мцл-кцндян хариъ олар, юзц, йа башгалары ону баьышлайа вя йа сата билмязляр, щеч кяс о мцлкдян ирс апармаз, амма бя’зи йерлярдя 2054-ъц мясялядя дейилдийи кими ону сатмаьын ейби йохдур.
Мясяля 2635: Вягфин сиьясини ярябъя охумаг лазым дейил-дир, щятта мясялян; ''бу китабы тялябяляря вягф етдим'' – де-йярся, вягф сящищдир. Щятта вягф ямялля дя эерчякшяшир, мя-сялян, бир щясири вягф ниййятиля мясъидя сярярся вя йа бир би-наны мясъид шяклиндя, мясъид ниййяти иля тикярся, вягф ол-маг эерчякляшяр. Лакин тякъя ниййятля вягф олмаьы эерчяк-ляшмир. Вягфин сящищ олмасы цчцн бир шяхсин гябул етмяси лазым дейилдир, истяр цмуми вягф олсун, истярся хцсуси. Щям-чинин гцрбят гясди дя лазым дейил.
Мясяля 2636: Яэяр бир мцлкц вягф цчцн мцяййян ется вя вягф сиьяси охунмаздан габаг пешман олса йа юлся, вягф эерчякляш-мир. Хцсуси вягфдя дя кимя вягф едилибся, о, вягфи ихтийары-на кечирмяздян габаг юлярся ейни щюкмц дашыйыр.
Мясяля 2637: Бир малы вягф едян шяхс, эяряк вягф етдийи вахтдан малы даими вягф етсин, яэяр деся ки, ''бу мал мян юлян-дян сонра вягф олсун'', сиья охунан замандан о юляня гядяр вягф олмадыьына эюря сящищ дейилдир, йахуд деся ки, 10 иля ки-ми вягф олунсун вя ондан сонра вягф олунмасын, йа деся ки, 10 ил вягф олуб, сонра 5 ил вягф олмасын вя ондан сонра йеня дя вягф олсун, вягф сящищ дейил. Амма бу щалда о йери щябс етмяк (истифадядян сахламаг) гясди олса, щябси ваге олар.
Мясяля 2638: Хцсуси вягф о щалда дцз олар ки, вягф етдийи малы, вягф олунан кяслярин, йа онларын вякил вя йа вялисинин истифадясиня бурахсын. Биринъи тябягядян оланларын тя-сяррцф етмяси кифайятдир. Яэяр онларын бя'зиси тясяррцф ет-ся, йалныз онларын нисбятиндя сящищдир. Амма яэяр бир шейи юз сяьир ювлады цчцн вягф ется малын ейни онун ялиндя олса, кифайятдир вя вягф сящищдир.
Мясяля 2639: Мясъид, мядряся вя с. бу кими цмуми вягфляр-дя гябз шярт дейил вя вягф садяъя вягф етмякля эерчякляшяр.
Мясяля 2640: Вягф едян, эяряк агил, балиь олсун, юз гясди вя ихтийары иля вягф етсин вя щямчинин шяр’ян юз малында исти-фадя едя билсин. Буна эюря дя сяфещин (йя’ни малыны бищудя йердя хяръляйян) юз малындан истифадя етмяйя щаггы олмады-ьына эюря яэяр бир шейи вягф ется, сящищ дейилдир.
Мясяля 2641: Яэяр бир малы ана бятниндя олан вя дцнйайа эялмямиш бир ушаьа вягф ется, о вягфин сящищлийи мящялли ишкалдыр вя лазымдыр ки, ещтийата риайят олунсун. Амма яэяр щал-щазырда мювъуд олан шяхсляря вя онлардан сонра дцнйайа эялян шяхсляря вягф едярся, вягф эерчякляшян заманда он-лар ана бятниндя олмасалар да, вягф мцщяггяг олар. Мясялян; бир шейи ушагларындан сонра нявяляриня аид олуб, щяр бир дястя яввялки дястядян сонра ондан истифадя етмясиля ушаг-ларына вягф едярся, сящищдир.
Мясяля 2642: Бир шейи юзц цчцн вягф едярся, мясялян; дцка-нынын эялирини юз боръларыны юдямяйя, ибадятляри цчцн яъир тутулмасына хярълямяйи вягф едярся, сящищ дейилдир. Амма яэяр бир малы фягирляря вягф едярся вя юзц дя фягир олса, орада сакин ола биляр. Амма яэяр иъаря пулу фягирля-рин арасында бюлцшдцрцлсцн дейя, вягф ется вя юзц дя фягир олса, о малдан юзцнцн эютцрмяси мящялли ишкалдыр.
Мясяля 2643: Яэяр вягф етдийи шей цчцн мцтяввяли мцяййян ется, эяряк онун гярар гойдуьуна мцтабиг ямял етсин. Яэяр мц-яййян етмяся, беля ки, мяхсуси шяхсляря, мясялян; юз ювладына вягф ется, ондан истифадя етмяк ихтийары онларын юзц иля олар. Яэяр щядди-бцлуьа чатмамыш олсалар, ихтийар онларын вялисининдир вя вягфдян истифадя етмяк цчцн шярият щаки-минин иъазяси лазым дейил. Амма вягфи тя’мир етмяк вя эяля-ъяк нясиллярин мянфяятиня олараг ону кирайя вермяк кими, вягфин вя йа эяляъяк нясиллярин мяслящяти олан мясяляляр-дя ихтийары шярият щакиминин ялиндядир.
Мясяля 2644: Бир мцлкц, мясялян; фягирляря, йахуд сеййид-ляря вя йа газанъы хейир ишляря сярф едилмяк цчцн вягф едяр-ся, о мцлк цчцн бир мцтявялли тя’йин етмяйибся, онун ихтийары шярият щакиминин ялиндядир.
Мясяля 2645: Яэяр бир мцлкц хцсуси шяхсляря, мясялян; юз ювладына вягф ется ки, щяр бир нясил юз нювбясиндя ардыъыл ондан истифадя етсин, беля ки, мцтявялли ону иъаряйя верся вя юлся, иъаря батил олмаз. Амма яэяр мцтявяллиси олмаса вя он-лара мцлк вягф етмиш шяхслярин бир тябягяси ону иъаря вер-сяляр вя иъарянин мцддяти яснасында юлсяляр, беля ки, онлар-дан сонракы тябягя иъаряйя имза гоймасалар, иъаря батил олар. Беля щалда иъаря едян, бцтцн мцддятин иъарясинин щаг-гыны верибся, иъарянин щаггыны онларын юлдцйц замандан иъарянин мцддятинин ахырына гядяр онларын малындан эю-тцряъяк.
Мясяля 2646: Яэяр вягф олунан малын ейни мцлкц хараб ол-са, вягфлийиндян хариъ олмаз. Амма яэяр вягф олунан шей мях-суси бир цнвана гясд олунмушса вя о цнван арадан эедярся, вягф батил олур. Мясялян; бир баьчаны, баьча олараг вягф ет-мишлярся, о баьча хараб олдуьу тягдирдя, вягф батил олур. О мцлк ися вягф едянин варисляриня гайыдыр.
Мясяля 2647: Бир гисми вягф олуб, диэяр бир гисми вягф олунмайан бир мцлк бюлцнмяйибся, вягфин мцтяввялиси вя вягф олмайан щиссянин малики вягф малыны айыра билярляр.
Мясяля 2648: Яэяр вягфин мцтявяллиси хяйанят ется, мяся-лян; вягфин эялирини мцяййян олунмуш мясряфляря чатдыр-маса, шярият щакими инанылмыш бир адамы она гошаъаг ки, она хяйанят етмяйя мане олсун. Мцмкцн олмайан щалда ися, îíó ÿçë åäèá онун йериня инанылмыш бир адамы мцтявялли тя’йин едя биляр.
Мясяля 2649: Щцсейниййя цчцн вягф олунан халчаны намаз гылмаг цчцн мясъидя, щятта мясъид Щцсейниййяйя йахын олса бе-ля, апара билмязляр. Àììà ÿýÿð Ùöñåéíèééÿíèí ìöëêö îëñà, ìö-òÿâÿëëèíèí èúàçÿñè èëÿ áàøãà éåðÿ àïàðìàã îëàð.
Мясяля 2650: Бир мцлкц бир мясъидин тя’мири цчцн вягф едярлярся, яэяр о мясъидин тя’миря ещтийаъы олмайыб, йахын бир заманда да тя’мир ещтийаъы олмаьы эюзлянилмяйян тяг-дирдя, о мцлкцн эялирлярини сонрадан о мясъидин тя’мирля-риня истифадя етмяк цчцн топлайыб сахламаг мцмкцн олмаса, лазым ещтийат одур ки, о мцлкцн эялирляри вягф едян шяхсин ниййятиня ян йахын олан ишляря хярълянñèí, мясялян; ондан, о мясъидин диэяр ещтийаъларыны да вя йа башга бир мясъидин тя’мириндя истифадя олунмалыдыр.
Мясяля 2651: Яэяр бир мцлкцн эялириниí мясъидин тя’ми-риня, имам-ъамаата вя мясъиддя азан дейян шяхся хярълян-мяси ö÷öí вягф ется, яэяр щяр бири цчцн бир мигдар мцяййян åò-ìèø îëñà, эяряк щямин ъцр хярълясинляр. Яэяр тя’йин етмя-йибся, эяряк яввял мясъиди тя’мир етсинляр, яэяр бир шей ар-тыг галарса, мцтявялли ону мяслящят билдийи шякилдя имам-ъамаатла, азан дейянин арасында бюляр. Йахшысы будур ки, бу ики няфяр юз араларында бюлян заман сцлщ етсинляр.
Мясяля 2652: Вясиййят, инсанын юлцмцндян сонра юзц цчцн бя’зи ишлярин йериня йетирилмясини сифариш етмясиня вя йа юлцмцндян сонра малындан бир шейин башгасынын малы олма-сыны, йа да онун малындан бир шейи башга бир шяхсин мцлкий-йятиня кечирмялярини вя йа хейир ишлярдя хярълямялярини сюйлямясиня вя йахуд юз ювлады вя ихтийарында олан шяхсляр цчцн мцяййян бир шяхси гяййум (башчы) тя’йин етмясиня дейи-лир. Вясиййят едилян шяхся ися вяси дейилир.
Мясяля 2653: Даныша билмяйян шяхс, яэяр ишаря иля юз мягсядини баша салса, ùÿð áèð èø ö÷öí вясиййят едя биляр. Щятта даныша билян шяхс дя, яэяр ишаря юз мягсядини баша салыб вясиййят ется, сящищдир.
Мясяля 2654: Яэяр йазылмыш бир шейи меййитин имзасы йа мющцрц иля эюрсяляр, беля ки, ìþâúóä яламятлярдян онун мяг-сядини баша дцшсяляр вя мя’лум олса ки, вясиййят етмяк цчцн йазыб, эяряк она уйьун ямял етсинляр.
Мясяля 2655: Вясиййят едян шяхс, эяряк аьыллы вя щядди-бöлуьа чатмыш олсун, сяфещ олмамалыдыр вя юз ихтийары иля вясиййят етмялидир. Щядди-бöлуьа чатмамыш ушаьын вясий-йяти сящищ дейилдир. Амма яэяр ушаг он йашында олса вя юз го-щумлары цчцн, йа да цмуми хейир èøëÿðдя сярф едилмяси цчцн вясиййят едярся, ушаьын бу ики щалда олан вясиййяти сящищдир. Àììà яэяр гощумларындан гейриси цчцн вя йа йедди йашында олан бир ушаг, малындан аз бир шейи вясиййят едярся, онун вя-сиййятинин нцфузлу олмасы ìÿùÿëëè èøêàëäûð. Бу щалда ещти-йата ямял етмяк ëàçûìäûð. Яэяр бир шяхс сяфещ олса, онун юз малы цчцн етдийи вясиййят нцфузлу дейилдир. Амма онун бундан башга олан вясиййяти, мясялян; юлцмцндян сонра ъяназя цчцн едилян ишляр щаггындакы вясиййяти нцфузлудур.
Мясяля 2656: Бèð êÿñ áиля-биля, þçöíö þëäöðìÿê ìÿãñÿäè èëÿ ùÿëàê îëàúàüû òÿðçäÿ юзцнц йаралайыб вя йа þëöìÿ ñÿáÿá îëàí зящяр è÷ñÿ, яэяр малынын бир мигдарыны бир йеря исти-фадя цчцн чатдырмаларыны вясиййят ется, ñîíðà юлярся, онун вясиййяти сящищ дейилдир. (Àììà ÿýÿð îíóí èøè Àëëàù éîëóíäà úèùàä îëàðñà, áó, èñòèñíàäûð.) Àììà ìàë-äþâëÿòëÿ ÿëàãÿäàð îëìàéàí øåéëÿðäÿ âÿñèééÿòè ñÿùèùäèð.
Мясяля 2657: Инсан, малындан бир шейи, бир шяхсин олма-сыны вясиййят едярся, о шяхс, ону гябул етдийи щалда, èñòÿð îíóí ñàüëûüûíäà, èñòÿðñÿ âÿôàòûíäàí ñîíðà îëñóí, î øåé âÿ-ñèééÿò åäÿíèí ìàëûíûí ö÷äÿ áèðèíäÿí ÷îõ îëìàñà, ùÿìèí øåé вясиййят едянин юлцмцндян сонра онун мцлкиййятиня кечяр.
Мясяля 2658: Инсан, юлцм нишанялярини юзцндя эюрян вахт, эяряк дярщал ъамаатын яманятлярини сащибляриня чатдыр-сын, йа да 2302-ъи мясялядя дейилдийи кими, онлара хябяр вер-син. Яэяр халга боръу варса вя онун да верилмя вахты ÷àòìà-éûáñà âÿ éà чатыб, àììà тялябкар да юз алаъаьыны тяляб еòìир-ся, éà òÿëÿá åòñÿ äÿ âåðìÿéÿ ýöúëö ÷àòìûðñà, юлцмцндян сонра, онун тялябкара вериляъяйиня ямин олаъаг бир иш етмялидир. Мясялян; онун башгаларына борълу олдуьу мя’лум дейился, вясиййят етмялидир вя вясиййяти цчцн шащид тутмалыдыр. Àì-ìà ÿýÿð þäÿéÿ áèëÿðñÿ âÿ âàõòû äà ÷àòûáñà, òÿëÿáêàð äà òÿëÿá åäèáñÿ, ýÿðÿê þëöì ÿëàìÿòëÿðèíè ýþðìÿñÿ áåëÿ äÿðùàë þäÿ-ñèí.
Мясяля 2659: Юлцм нишанялярини юзцндя эюрян кяс, яэяр хумс, зякат вя мязалимя борълудурса вя щал-щазырда веря бил-мирся, беля ки, юзцнцн малы варса йа ещтимал верся ки, бир кяс онлары яда едяъяк, эяряк еля бир иш етсин ки, юлцмцндян сон-ра юдяниляъяйиня ямин олсун. Мясялян, е'тимадлы бир адама вясиййят етсин. Щямчинин, яэяр щяъъ она ваъиб олса вя щалийя-дя наиб тута билмяся дя, бу ъцрдцр. Амма яэяр шяр'и верэи-лярдян олан боръуну веря билярся, щярчянд онда юлцм ниша-няляри олмаса беля, эяряк дярщал версин.
Мясяля 2660: Юлцм нишанялярини юзцндя эюрян шяхсин яэяр гяза намазы вя оруъу варса, эяряк еля бир иш эюрсцн ки, юлцмцндян сонра онун явязиндян йериня йетириляъяйиня ямин олсун, мясялян, вясиййят етсин ки, юз малындан онлар цчцн яъир тутсунлар. Щятта яэяр малы олмаса, амма ещтимал верся ки, бир шяхс бир шей алмадан онлары йериня йетиряъяк, йеня дя ва-ъибдир ки, вясиййят етсин. Яэяр онун оруъ вя намазынын гяза-сыны етмяк цчцн бир кяс олса, мясялян бюйцк оьлу, яэяр бился ки, она хябяр верся, гяза оруъ вя намазларыны йериня йетиря-ъяк, она хябяр вермяси кифайятдир, лазым дейил ки, вясиййят ет-син.
Мясяля 2661: Юлцм нишанялярини юзцндя эюрян шяхсин яэяр бир няфярдя малы варса, йа да вярясянин билмядийи бир йердя эизлядибся, ваъиб ещтийата эюря эяряк онлара хябяр вер-син. Юз сяьир ушаглары цчцн гяййум мцяййян етмяси лазым дейил-дир, амма гяййумсуз онларын малы арадан эедяъякся, йа юзляри тяляф олаъагларса, эяряк онлар цчцн бир гяййум мцяййян етсин.
Мясяля 2662: Вяси эяряк агил олсун. Вясиййят едяня аид олан ишлярдя вя щямчинин ваъиб ещтийата ясасян диэярляриля баь-лы ишлярдя е’тибарлы олмалыдыр. Ваъиб ещтийата ясасян мц-сялманын вясиси мцсялман олмалыдыр. Щабеля ещтийата яса-сян щядди-бцлуьа йетмямиш бир ушаьа тяк башына олмаг шяр-ти иля вясиййят етмяк ваъиб ещтийата эюря сящищ дейилдир вя онун тясяррцф етмяси шярият щакиминин иъазяси иля олмалы-дыр. Ялбяття бу вясиййят едян шяхсин, мягсядинин онун ушаг-лыг щалында вялисинин иъазяси олмадан истифадя етмяси ол-дуьу тягдирдядир. Амма яэяр мягсяди, онун щядди-бцлуьа чат-масындан сонра вя йа вялисинин изни иля истифадя етмяси олурса, ейби йохдур.
Мясяля 2663: Яэяр бир шяхс, юзц цчцн бир нечя вяси тя’йин ется вя щяр бириня тяк башына вясиййятя эюря щярякят етмя из-ни верся, вясиййяти йериня йетирмядя бир-бирляриндян изн алмалары лазым дейил. Амма изн вермямиш олса, истяр щамы-сынын бирликдя ямял етмясини билдирсин, истяр билдирмя-син, вясиййятя бир-бирляринин фикирляриня эюря щярякят ет-мяляри эярякдир. Яэяр бирликдя вясиййятя эюря ямял етмяйя щазыр олмасалар, арада щяр биринин диэяри иля анлашмасына гаршы олан бир шяр’и манея йохдурса, шярият щакими онлары анлашмайа мяъбур едяр. Яэяр она итаят етмязлярся вя йа щяр бири цчцн анлашылмаьын гаршысыны алан шяр’и бир манея мювъуд олса, шярият щакими онлардан биринин йериня айры бир кимсяни тя’йин едяр.
Мясяля 2664: Яэяр инсан юз вясиййятиндян дюнярся, мяся-лян; малынын цчдя бирини бир кимсяйя верилмясини вясиййят етдийи щалда, сонра ''она вермяйин'' – деся, вясиййят батил олур. Яэяр вясиййятини дяйишдирся, мясялян; яввял ушаглары цчцн бир гяййум тя’йин едиб, сонра да башга бирини онун йериня гяй-йум тя’йин едярся, онун илк вясиййяти батил олур вя икинъи вя-сиййятиня эюря ямял олунмасы эярякдир.
Мясяля 2665: Бир кимся вясиййятиндян дюндцйцнц мя’лум едян бир иш эюрярся, мясялян; бириня верилмясиня вясиййят етдийи бир еви сатарса вя йа яввялки вясиййятиня нязяр йетирди-йи щалда башга бирисинин ону сатмаг цчцн вякил тя’йин едярся, вясиййят батил олур.
Мясяля 2666: Яэяр мцяййян шейи бир шяхся вермяйи вясиййят ется, сонра ися щямин шейин йарысыны башгасына верилмяси-ни вясиййят ется, эяряк о шейи ики йеря бюлсцнляр вя о ики няфя-рин щяр бириня онун йарысыны версинляр.
Мясяля 2667: Бир шяхс юлцмцня сябяб олан бир хястялик ща-лында, малынын бир гисмини бир шяхся баьышласа вя юлцмцн-дян сонра да бир мигдарынын башгасына верилмясини вясий-йят едярся, яэяр малынын 3/1-и щяр икисиня вермяйя кифайят ет-мяся вя варисляр дя ондан артыг верилмясиня иъазя вермяз-лярся, эяряк яввял баьышладыьы малы, малын 3/1-дян чыхыб сонра да онун йердя галаныны вясиййят едилян йердя хярълямя-лидирляр.
Мясяля 2668: Малынын цчдя биринин сатылмамасыны вя эялиринин бир шейя сярф едилмясини вясиййят едярся, эяряк онун дедийиня уйьун олараг ямял етсинляр.
Мясяля 2669: Яэяр юлцмцня сябяб олан хястялик щалында башга бириня бир мигдар, борълу олдуьуну деся, беля ки, ''бу сюзц вярясяйя зийан вурмаг цчцн сюйлямишдир'' – дейя иттищам едилярся, эяряк тя’йин етдийи мигдары онун малынын цчдя бириндян верилсин. Яэяр иттищам олунмаса, онун дедийинин нцфузу вардыр вя онун малынын яслиндян верилмяси эяряк-дир.
Мясяля 2670: Инсан, бир шяхся бир шей веряъяйини вясиййят едярся, вясиййят щалында онун мювъуд олмаьы лазым дейилдир. Демяли, о кяс вясиййят едянин юлцмцндян сонра мювъуд оларса, лазымдыр ки, о шейи она версинляр. Яэяр мювъуд олмаса вя беля ки, вясиййятдян бир нечя мятляб истифадя олунарса, эяряк ону вясиййят едянин нязяриня даща йахын олан башга бир йеря сярф етсинляр. Якс тягдирдя варисляр ону юз араларында бюля билярляр. Амма яэяр вясиййят ется ки, онун малындан бир шей юлцмцндян сонра бир кясин малы олсун, яэяр о шяхс вясий-йят едянин юлян вахтында мювъуд олса, щярчянд бядяндя рущ дахил олмамыш ушаг олса беля вясиййят сящищ, якс тягдирдя ися батилдир вя онун цчцн вясиййят едилян шейи, вярясяляр юз араларында бюлярляр.
Мясяля 2671: Яэяр инсан, ону бир шяхс вяси етдийини билиб, онун вясиййятини йериня йетирмяйя щазыр олмадыьыны билди-рярся, онун юлцмцндян сонра вясиййятиня ямял етмяси лазым дейилдир. Амма яэяр юлмяздян габаг ону вяси етдийини билмя-ся вя йа билиб она хябяр вермяся ки, онун вясиййятиня ямял ет-мяйя щазыр дейилдир, она язиййят олмадыьы щалда, эяряк онун вясиййятиня ямял етсин. Щямчинин, яэяр вяси, вясиййят едянин юлцмцндян яввял о заман баша дцшся ки, вясиййят едян аьыр хястя олдуьуна эюря йа башга бир манеяйя эюря башгасына вя-сиййят едя билмяз, ваъиб ещтийата ясасян, эяряк вяси вясий-йятини гябул етсин.
Мясяля 2672: Яэяр вясиййят едян юлся, вяси башгасыны, мей-йитин ишлярини йериня йетирмяк цчцн вяси тя’йин едя билмяз вя юзц дя о ишлярдян кянара чякиля билмяз. Амма вясиййят едя-нин мягсяди садяъя бу ишлярин едилмяси олуб, йалныз вясинин етмяси нязяриндя олмамасыны баша дцшся, о заман башгасы-ны юз тяряфиндян вякил тя’йин едя биляр.
Мясяля 2673: Яэяр бир шяхс, ики няфяри бирликдя вяси едярся, беля ки, онлардан бири юлся, йа дяли, йахуд кафир олса, вясиййятин ибаряляриндян баша дцшцлся ки, беля щалларда ди-эяри мцстягил шякилдя вясидир, эяряк щямин гайдада ямял олунсун, якс щалда шярият щакими башга бир няфяри онун йе-риня тя’йин едяр. Яэяр щяр икиси юлся, йа дяли, йахуд да кафир олсалар, шярият щакими башга ики няфяри тя’йин едяр. Амма яэяр бир няфяр вясиййятя ямял едя билярся, ики няфяри тя’йин етмяк лазым дейилдир.
Мясяля 2674: Яэяр вяси, юлянин ишлярини щярчянд башга-сыны вякил вя йа яъир тутмагла да тякбашына йериня йетиря билмяся, шярият щакими башгасыны она кюмякчи тя’йин едяр.
Мясяля 2675: Яэяр меййитин малындан бир мигдары вясинин ялиндя тяляф олса, беля ки, ону сахламагда сящлянкарлыг вя йа исрафчылыг ется, мясялян; юлян шяхс, ''филан шящярин фягир-ляриня бу гядяр вер'' – дейибся, о да малы башга бир шящяря апараркян йолда арадан эется, заминдир. Яэяр сящлянкарлыг вя исрафчылыг етмяйибся, замин дейилдир.
Мясяля 2676: Яэяр инсан, бир шяхси вяси тя’йин ется вя ''о шяхс юлся, филанкяс вяси олсун'' – дейярся, биринъи вясинин юлцмцндян сонра, вясиййяти икинъи вяси йериня йетирмялидир.
Мясяля 2677: Юляня иститаятля ваъиб щяъъ, борълар вя юдянмяси ваъиб олан хумс, зякат, мязалим кими верилмяси ва-ъиб олан щцгуглар эяряк меййит онлар цчцн вясиййят етмямиш олса да, онун малынын яслиндян версинляр. Амма кяффа-ряляр, нязирляр, о ъцмлядян нязр олунан щяъъ вясиййятля, онун малынын 3-дя бириндян йериня йетирилмялидир.
Мясяля 2678: Яэяр меййитин малы боръдан, ваъиб щяъъдян вя она ваъиб олан мязалим, зякат вя хумс кими щцгуглардан артыг эялся, беля ки, вясиййят етмиш олса ки, малын 3/1-и, йа 3/1-нин бир мигдарыны бир хяръя чатдырсынлар, эяряк онун вясиййя-тиня ямял етсинляр, яэяр вясиййят етмяйибся, галан шей вяряся-нин малыдыр.
Мясяля 2679: Меййитин тя’йин етдийи хяръ, малын 3/1-дян ар-тыг оларса, онун малын 3/1-дян артыг олан мигдардакы вясий-йяти, йалныз варислярин бу вясиййятя сюзля, йа ямялля иъазя вер-дикляри тягдирдя сящищдир. Тякъя онларын гялбдя разы ол-масы кифайят дейилдир. Яэяр онун юлцмцндян бир мцддят кеч-дикдян сонра да иъазя верярлярся, сящищдир. Яэяр варисляр-дян бя’зиси разы олуб бя’зиляри ися рядд едярлярся, вясиййят йалныз вясиййятя разы оланларын щиссясиндя сящищ вя кечяр-лидир.
Мясяля 2680: Яэяр меййитин мцяййян етдийи хяръ онун малы-нын 3/1-дян чох олса вя вярясяляр дя иъазя версяляр, юз иъазя-ляриндян дюня билмязляр. Яэяр вясиййят едянин саьлыьында рядд едиблярся, юлцмцндян сонра иъазя веря билярляр. Амма яэяр о юляндян сонра рядд етсяляр, ондан сонра иъазя вермя-ляринин файдасы йохдур.
Мясяля 2681: Яэяр вясиййят ется ки, малынын 3/1-дян хумс, зякат, йа башга бир боръу версинляр вя онун оруъу вя намазы цчцн яъир тутсунлар, щямчинин фягирляря тяам вермяк кими мцстящябб бир иш йериня йетирсинляр, эяряк яввял онун бор-ъуну малынын 3/1-дян версинляр. Яэяр бир шей артыг галса, онун намаз вя оруъу цчцн яъир тутсунлар. Яэяр ондан да бир шей артыг галса, мцяййян етдийи мцстящябб ишляря чатдырсын-лар. Беля ки, онун малынын 3/1-и анъаг боръуна чатса вя вяря-сяляр дя онун малынын 3/1-дян чох хярълянмясиня иъазя вер-мясяляр, онун намаз вя оруъу цчцн, щямчинин мцстящябб иш-ляр цчцн етдийи вясиййят батилдир.
Мясяля 2682: Боръларынын верилмясини, намаз вя оруъла-рына яъир тутулмасыны вя мцстящябб бир ишин дя едилмяси-ни вясиййят едярся вя бунларын малын 3/1-дян верилмясини вясиййят етмязся, онун боръуну малын яслиндян вермялидир-ляр. Яэяр бир шей артыг галса, онун 3/1-ни намаз вя оруъа, щям-чинин мцяййян етдийи мцстящябб ишляря чатдырсынлар. Ма-лын 3/1-и онлара кифайят етмяйян щалда яэяр вярясяляр иъазя версяляр, эяряк онун вясиййятиня ямял олунсун. Яэяр иъазя вермясяляр, эяряк намаз вя оруъуну малын 3/1-дян версинляр. Яэяр бир шей артыг галса, мцяййян етдийи мцстящябб ишляря чатдырсынлар.
Мясяля 2683: Яэяр бир шяхс, ''меййит бу гядяр мябляьин мя-ня верилмясини вясиййят етди'' – дейярся, ики адил киши онун сюзцнц тясдиг едярся вя йа анд ичся вя бир адил киши ону тясдиг ется, йа бир адил киши вя ики адил гадын онун сюзцнц тясдиг едярся, йа да дюрд адил гадын онун сюзцнц тясдиг едярся, сюйля-нилян мигдар она верилмялидир. Яэяр бир адил гадын шащид-лик едярся, истядийи малын 4/1-и она верилмялидир. Яэяр ики адил гадын тясдиг едярся, онун йарысыны, яэяр цч адил гадын тясдиг едярся онун 4/3-нц она вермялидирляр. Щямчинин, шя-щадят веряъяк бир мцсялман тапылмаса юз динляриндя адил сайылан ики китаб ящли олан кафир, онун сюзцнц тясдиг етдикдя дя тяляб етдийи шейи она вермялидирляр.
Мясяля 2684: Яэяр бир шяхс, ''мян меййитин малыны щяр щан-сы бир йердя истифадя етмякдя онун вясисийям''– дейярся, ики адил киши онун сюзцнц тясдиг едян щалда, йахуд шящадят вер-мяк цчцн бир мцсялман олмазса, юз динляриндя адил олан ики зиммя ящлинин тясдиги иля, щабеля вярясянин играр етмяси иля дя онун сюзц сцбут олунур.
Мясяля 2685: Малындан бир шейин, бир шяхсин малы олма-сыны вясиййят едярся вя о шяхс дя гябул вя йа рядд етмяздян га-баг юлярся, онун вярясяляри вясиййяти рядд етмяйяня гядяр о шейи гябул едя билярляр. Амма бу щюкм, вясиййят едянин юз вя-сиййятиндян дюнмядийи тягдирдядир. Яэяр вясиййятиндян дю-нярся, о шейдя щагглары йохдур.
Мясяля 2686: Гощумлуг васитясиля ирс апаран шяхсляр цч дястядир:
1. Меййитин ата-анасы вя ювладыдыр. Ювлад олмайанда ися ювладын ювлады вя ня гядяр ашаьы эется, бунлардан щяр кяс ки, меййитя даща йахын олса, ирс апарыр. Бу дястядян бир няфяр галана гядяр икинъи дястя ирс апармазлар.
2. Баба, няня, баъы вя гардашдыр. Гардаш вя баъы олмайан-да ися онларын ювладындан щяр кяс ки, меййитя даща йахындыр, ирс апарар. Бу дястядян бир няфяр галана гядяр цчцнъц дястя ирс апармазлар.
3. Ями, биби, дайы, хала вя онларын ювладыдыр. Меййитин ямиляриндян, бибиляриндян, дайыларындан вя халаларындан бири саь олана гядяр онларын ювлады ирс апармазлар. Амма юлянин фягят ата тяряфиндян олан ямиси иля щям ана, щям дя ата тяряфиндян олан ямиси оьлу оларса, дайы вя халасы олмаз-са, мирас, ана вя ата тяряфиндян олан ямиси оьлуна дцшяр вя тякъя ата тяряфиндян олан ямиси мирас алмаз. Яэяр ями вя ямиси оьланлары бир нечя няфяр олса, йахуд да меййитин яйалы щяйатда олса, бу щюкм ишкалсыз дейилдир.
Мясяля 2687: Яэяр меййитин юзцнцн ямиси, бибиси, дайысы, халасы, щямчинин онларын ювлады вя ювладынын да ювлады олмаса, онда меййитин атасынын вя анасынын ями, биби, дайы вя халасы ирс апарарлар. Яэяр бунлар да олмаса, онларын юв-лады ирс апарарлар вя яэяр бунлар да олмаса, о щалда бабасы-нын вя нянясинин ямиси, бибиси, дайысы вя халасы, яэяр бун-лар да олмаса, онларын ювладлары ирс апарарлар.
Мясяля 2688: Яр вя арвад сонрадан дейиляъяк тяфсил иля бир-бириндян ирс апарарлар.
Мясяля 2689: Яэяр меййитин вариси биринъи дястядян анъаг бир няфяр олса, мясялян; ата, йа анасы, йа бир оьлу, йа бир гызы олса, меййитин малынын щамысы она чатар. Яэяр бир оьлу вя бир гызы олса, малы еля бюлмялидирляр ки, оьул гыздан ики дяфя артыг апарсын.
Мясяля 2690: Яэяр меййитин вариси анъаг онун ата вя анасы олса, малы цч йеря бюлярляр, онун ики щиссясини ата вя бир щиссясини ана апарар. Амма яэяр меййитин ики гардашы, йа дюрд баъысы, йа бир гардаш вя ики баъысы олса ки, онларын ща-мысы мцсялман, азад вя онларын атасы меййитин атасы иля бир олса, истяр онларын анасы меййитин анасы иля бир олсунлар, истяр олмасынлар, вя бу шяртля ки, дцнйайа эялмиш олсунлар, бахмайараг ки, меййитин ата-анасы олана гядяр бунлар ирс апар-мыр, амма яэяр бунлар оларса, ана малын 6/1-ни апарыр, гала-ныны ися атасына верярляр.
Мясяля 2691: Меййитин вариси йалныз ана, ата вя бир гыз оларса, яэяр меййитин яввялки мясялядя дейилян шяртлярля, гардашы вя йа баъысы олмазса, малы беш гисмя бюлярляр, ана вя ата щяр бири бир пай, гыз ися цч пай алар. Яэяр кечян шяртлярля гардаш, йа баъысы оларса, ата бешдя бир вя ана алтыда бир пай, гыз ися бешдя цч пай алар. Йердя галан цчдя бир-дя ися ваъиб ещтийата эюря бир-бири иля сцлщ етмялидирляр. Беля ки, онун цчдя биринин ананын, 4/3-нцн гызын вя 4/1-ин атанын олмасы ещтимал верилир.
Мясяля 2692: Яэяр меййитин вариси ата-ана вя бир оьул олса, малы алты йеря бюлярляр, ата вя ананын щяр бири онун бир щис-сясини, оьул ися дюрд щиссясини апарар. Яэяр бир нечя оьлу, йа бир нечя гызы олса, о дюрд щиссяни юз араларында бярабяр бюлярляр, яэяр щям оьлан вя щям дя гыз олсалар о дюрд щиссяни еля бюляъякляр ки, оьул гыздан ики дяфя артыг апарсын.
Мясяля 2693: Яэяр меййитин вариси йа ата, йа да ана вя бир йа бир нечя оьул олса, малы алты йеря бюлярляр. Онун бир щис-сясини ата, йа ана, беш щиссясини ися оьул апарар. Яэяр бир не-чя оьлу олса, онлар беш щиссяни бярабяр щалда бюлярляр.
Мясяля 2694: Яэяр меййитин вариси анъаг ата йа ана, бир нечя оьул вя гыз иля олсалар, малы алты щиссяйя бюлярляр. Онун бир щиссясини ата йа ана апарар, галаныны ися еля бюляъякляр ки, оьул гыздан ики дяфя артыг апарсын.
Мясяля 2695: Яэяр меййитин вариси анъаг ата, йа ана вя бир гыз олса, малы 4 щиссяйя бюлярляр, онун бир щиссясини ата йа ана, галаныны ися гыз апарар.
Мясяля 2696: Яэяр меййитин вариси ата, йа ана вя бир нечя гыз олса, малы 5 щиссяйя бюлярляр, онун бир щиссясини ата йа ана, галан дюрд щиссясини ися гызлар юз араларында бярабяр бю-лярляр.
Мясяля 2697: Яэяр меййитин ювлады олмаса, онун оьул нявя-си гыз да олса, меййитин оьлунун сящмини апарар. Онун гыз нявяси оьлан да олса, меййитин гызынын сящмини апарар, мяся-лян; яэяр меййитин юз гызындан бир оьлу вя оьлундан бир гызы олса, малы цч йеря бюляъякляр, онун бир щиссясини гызынын оьлуна, ики щиссяни ися оьлунун гызына веряъякляр. Нявяля-рин ирс апармасында ата вя ананын олмамасы шярт дейил.
Мясяля 2698: Гощумлуг васитясиля ирс апаран икинъи дястя меййитин бабасы, няняси, гардашы вя баъысыдыр. Яэяр баъы вя гардашы саь олмаса, онларын ювлады ирс апарар.
Мясяля 2699: Яэяр меййитин вариси анъаг бир гардаш, йа бир баъы олса, малын щамысы она чатар. Яэяр ата-анадан бир олан бир нечя гардашы, йа ата-анадан олан бир нечя баъысы олса, малы юз араларында бярабяр бюляъякляр. Яэяр ата-анадан бир олан бир нечя баъы-гардашы олса, щяр гардаш щяр баъы-дан ики бярабяр чох апараъаг. Мясялян; яэяр ата-анадан бир олан ики гардашы вя бир баъысы олса, малы беш йеря бюляъяк-ляр, щяр гардаш онун ики щиссясини, баъы ися бир щиссясини апараъаг.
Мясяля 2700: Яэяр меййитин ата-анадан бир олан гардаш вя баъысы олса, атадан бир, анадан айры олан гардаш вя баъысы ирс апармаз. Яэяр ата-анадан бир олан гардаш вя баъысы олмаса вя яэяр анъаг атадан бир олан бир баъы, йа бир гардашы олса, малын щамысы она чатар. Яэяр ата тяряфдян бир олан бир нечя гардаш, йа бир нечя баъы олса, малы юз араларында бярабяр бюляъякляр. Яэяр атадан бир олан щям гардашы вя щям дя баъысы олса, щяр гардаш щяр баъыдан ики бярабяр чох ирс апараъаг.
Мясяля 2701: Яэяр меййитин вариси анъаг анадан бир олуб, атадан айры олан бир баъысы йа бир гардашы олса, малын ща-мысы она чатар. Яэяр анадан бир олан бир нечя гардаш йа бир нечя баъы йа баъы вя гардаш олса, малы бярабяр юз араларында бюляъякляр.
Мясяля 2702: Яэяр меййитин щям ата-анадан бир олан гардаш вя баъысы, щям атадан бир олан гардаш вя баъысы, щям дя ана-дан бир олан бир нечя гардаш вя баъысы олса, атадан бир олан баъы вя гардаш ирс апармаз. Малы алты йеря бюлярляр, онун бир щиссясини анадан бир олан гардаш вя йа баъы юз арала-рында бярабяр бюляъякляр. Галаныны ися ата-анадан бир олан гардаш вя баъыйа верярляр ки, щяр гардаш щяр баъыдан ики дяфя чох апараъаг.
Мясяля 2703: Яэяр меййитин вариси анъаг ата-анадан бир олан гардаш вя баъы, атадан бир олан гардаш вя баъысы вя анадан бир олан бир нечя гардаш вя баъысы олса, атадан бир олан баъы гардаш ирс апармаз, малы цч йеря бюляъякляр, онун бир щиссясини анадан бир олан гардаш вя баъы апараъаг вя юз араларында бярабяр шякилдя бюляъякляр, галаныны ися ата-анадан бир олан гардаш вя баъыйа веряъякляр ки, щяр гардаш баъыдан ики дяфя чох апараъаг.
Мясяля 2704: Яэяр меййитин вариси анъаг атадан бир олан гардаш-баъы вя анадан бир олан бир гардаш вя йа бир баъысы олса, малы алты йеря бюляъякляр, онун бир щиссясини анадан бир олан гардаш вя баъы апарар, галаныны ися атадан бир олан гардаш вя баъыйа веряъякляр ки, щяр гардаш щяр баъыдан ики дяфя чох апараъаг.
Мясяля 2705: Яэяр меййитин вариси анъаг атадан бир олан, баъы вя гардаш, анадан бир олан бир нечя баъы вя гардаш оларса, малы цч йеря бюляъякляр: бир щиссясини анадан бир олан баъы вя гардаш юз араларында бярабяр бюляъякляр, йердя галанын атадан бир олан баъы гардаша веряъякляр, щяр гар-даш ики баъы пайы гядяр ирс апарар.
Мясяля 2706: Яэяр меййитин вариси анъаг гардаш, баъы вя арвады олса, арвад яр-арвад ирсиндя дейилдийи кими тяфси-латы иля дейиляъяк кими юз ирсини апараъаг, гардаш вя баъы ися йухарыда дейилдийи кими юз ирсини апараъаг. Щямчинин яэяр бир гадын юлся вя онун вариси анъаг гардаш, баъы вя яри олса, яри малын йарысыны апараъаг, гардаш вя баъы ися яввял-дя дейилдийи кими юз ирсини апараъаглар. Амма яр йа арвадын ирс апармадыьына эюря анадан бир олан гардаш вя баъынын сящминдян бир шей азалмаз, амма ата-анадан йа тякъя анадан бир олан гардаш вя баъынын сящми азалар. Мясялян; яэяр мей-йитин вариси яр вя анадан бир олан гардаш вя баъы, щямчинин, ата-анадан бир олан гардаш вя баъысы олса, малын йарысы яриня чатаъаг вя малын яслинин цч щиссясиндян бир щиссяси анадан бир олан гардаш-баъынын малыдыр вя галаныны ата вя анадан бир олан баъы вя гардашын малыдыр. Беляликля, яэяр онун малы 6 манат олса, цч манат яриня, ики манат анадан бир олан гардаш-баъысына, бир манат ися ата-анадан бир олан гар-даш-баъысына чатаъаг.
Мясяля 2707: Яэяр меййитин баъы-гардашы олмаса, онларын ирсдяки пайыны ювладларына веряъякляр вя анадан бир олан гардаш вя баъысынын ушагларынын сящми онларын арасында бярабяр бюлцняъяк, амма атадан, йа ата-анадан бир олан гар-даш вя баъысынын ушагларынын сящминдя ися, мяшщура яса-сян, щяр оьлан гыздан ики дяфя чох апараъаг. Амма бунларын да арасында бярабяр бюлцнмя узаг дейил, амма ваъиб ещтийата ясасян юз араларында разылашмалыдырлар.
Мясяля 2708: Яэяр меййитин вариси анъаг бир баба йа бир няняси олса, истяр ата тяряфдян олсун, истяр ана тяряфдян, малын щамысы она чатаъаг. Меййитин бабасы ола-ола онун ба-басынын атасы ирс апармаз. Яэяр меййитин вариси анъаг ата тяряфдян олан бабасы вя няняси олса, мал цч йеря бюлцняр, ики щиссясини баба, бир щиссясини ися няня апараъаг. Яэяр ана тяряфдян олан бабасы вя няняси олса, мал онларын арасында бярабяр бюлцняъяк.
Мясяля 2709: Яэяр меййитин вариси анъаг ата тяряфдян бир олан баба йа няня вя ана тяряфдян олан бир баба йа няняси олса, мал цч йеря бюлцняъяк, онун ики щиссясини ата тяряфдян олан баба йа няня, бир щиссясини ися ана тяряфдян олан баба йа няня апараъаг.
Мясяля 2710: Яэяр меййитин вариси ата тяряфдян олан баба-няняси вя ана тяряфдян олан баба-няняси олса, мал цч йеря бюлцняъяк, онун бир щиссясини ана тяряфдян олан баба-няня-си юз араларында бярабяр бюляъякляр, ики щиссясини ися ата тяряфдян олан баба нянясиня веряъякляр ки, баба нянядян ики дяфя чох апараъаг.
Мясяля 2711: Яэяр меййитин вариси анъаг арвады, ата тяря-финдян олан баба-няняси, щямчинин ана тяряфдян олан баба-няняси олса, арвад юз ирсини сонрадан дейиляъяк кими апара-ъаг. Ясли малын цч щиссясиндян бир щиссясини ана тяряфдян олан баба вя няняйя веряъякляр ки, юз араларында бярабяр бюлсцнляр. Галаныны ися ата тяряфдян олан баба вя няняйя веряъякляр ки, баба нянядян ики дяфя чох апараъаг. Яэяр мей-йитин вариси яри, баба вя няняси олса, яри малын йарысыны апараъаг, баба вя няняси ися кечян мясялялярдя дейилдийи ки-ми юз ирсини апараъаг.
Мясяля 2712: Гардашын йа баъынын йа гардашларын вя баъыларын баба йа няня, йа бабалар йа няняляр иля ъямлянмя-синин бир нечя суряти вардыр:
1. Баба йа нянянин щяр бири вя гардаш йа баъы, щамысы ана тяряфдян олсунлар. Бу щалда онларын арасында киши вя га-дын олмагда мцхтялиф олсалар да, бярабяр бюлцняъяк.
2. Онларын щамысы ата тяряфиндян олсунлар, бу щалда ща-мысы киши вя йа щамысы гадын олса, мал онларын арасында бярабяр бюлцняъяк. Яэяр киши вя гадын олмагда мцхтялиф олсалар, щяр киши гадындан ики дяфя чох апараъаг.
3.Баба вя йа нянядян щяр бири ата тяряфдян олсун вя баъы йа гардаш ата-анадан олсун. Бунун щюкмц кечян щалдакы щюкм кимидир. Мя'лум олду ки, меййитин ата тяряфдян ола баъы, йа гардашы яэяр ата-анадан бир олан баъы йа гардашла ъям олса, ата тяряфдян оланлар ирс апармыр.
4. Бабалар, йа няняляр, йа щяр икиси щям ата тяряфдян олсун, щям ана тяряфдян олсун, гардашлар йа баъылар, йа да щяр икиси дя беля олсалар, бу щалда ана тяряфдян гощум олан гардашлар, баъылар, бабалар, няняляр, малын 3/1-ни юз араларында бяра-бяр бюляъякляр, киши вя гадын олмагда мцхтялиф олсалар да; Ата тяряфдян гощум оланлара ися малын 3/2-дир ки, щяр киши-йя гадындан ики дяфя чох вериляъяк. Яэяр онларын арасында киши вя гадын олмагда ихтилаф олмаса вя щамысы киши, йа щамысы гадын олса, онларын арасында бярабяр бюлцняъяк.
5. Ата тяряфдян олан баба йа няня, ана тяряфдян олан гар-даш йа баъы иля ъям олсун. Бу щалда гардаш йа баъы тякдирся малын 6/1-ни апараъаг, яэяр тяк дейился, онун 3/1-ни бярабяр юз араларында бюляъякляр, галаныны ися баба йа нянянин ма-лыдыр. Яэяр баба йа няня щяр икиси олса, баба нянядян ики дяфя чох апараъаг.
6. Ана тяряфдян олан баба йа няня, ата тяряфдян олан гар-даш йа гардашлар иля ъям олсун. Бу щалда баба, йа няня цчцн малын 3/1-дир, яэяр щяр икиси саь олса, 3/1-и бярабяр олараг бюлярляр, онун 3/2-си ися гардаш йа гардашлар цчцндцр. Яэяр о баба йа няня иля ата тяряфдян баъы олса, тяк олан щалда малын йарысыны апараъаг, яэяр чох олсалар, 3/2-ни апараъаглар, щяр щалда баба йа няня цчцн малын 3/1-дир. Буна эюря дя яэяр баъы тяк олса, меййитин малынын 6/1-и онлардан артыг галыр. Бунун да баъыйа верилмяси вя йа баба иля няня арасында бюлцнмяси ещтималы вар. Бу щалда ваъиб ещтийата ясасян бир-бирляри иля сцлщ етмялидирляр.
7. Бабалар, няняляр, йа щяр икиси щям ата тяряфдян, щям дя ана тяряфдян олсун вя онлар иля ата тяряфдян баъы йа гардаш олсун, истяр тяк олсун, истярся дя чох, бу щалда ана тяряфдян олан баба йа няня цчцн малын 3/1-дир. Яэяр чох олсалар юз ара-ларында киши вя гадын олмагда мцхтялиф олсалар да, бярабяр бюляъякляр. Ата тяряфдян олан баба йа няня цчцн вя ата тя-ряфдян олан баъы йа гардаш цчцн галан малын 3/2-дир. Яэяр киши вя гадын ъящятиндян мцхтялиф олса, кишиляр гадындан 2 дяфя чох апараъаг. Яэяр о бабалар йа нянялярля бир анадан олан баъы йа гардаш олсалар, бир анадан олан бабайа йа няняйя, бир анадан олан баъы йа гардаш иля бирликдя 3/1дцшяъяк вя онларын арасында бярабяр бюлцняъяк. Киши вя гадын ъящя-тиндян мцхтялиф олса беля вя ата тяряфдян олан баба йа няня цчцн 3/2-дир. Баба нянядян ики гат артыг пай апарыр.
8. Гардаш йа баъыларын бя'зиси ата тяряфдян, бя’зиси ися ана тяряфдян олсун вя онлар иля ата тяряфдян олан баба йа няня олсун, бу сурятдя, ана тяряфдян олан баъы йа гардаш цчцн тяк олан сурятдя малын 6/1-дир. Яэяр чох олсалар, малын 3/1-дир ки, юз араларында бярабяр бюляъякляр. Ата тяряфдян олан баъы йа гардаш цчцн ата тяряфдян олан баба йа няня иля бирликдя малын галаныдыр. Кишиляр гадынлардан ики гат артыг пай апараъаг. Яэяр о гардаш йа баъылар ана тяряфдян олан баба йа няня иля бирликдя олса, ана тяряфдян олан баба йа няня цчцн ана тяряфдян баъы гардаш иля бирликдя малын 3/1-дир ки, юз араларында бярабяр бюляъякляр, ата тяряфдян олан баъы йа гардаш цчцн ирсин 3/2-дир ирс апарыр. Киши гадындан ики дяфя чох ирс апарыр.
Мясяля 2713: Меййитин гардаш вя баъысы олдуьу тягдирдя меййитин гардашынын вя йа баъысынын ушаьына йетишмяз. Ла-кин бу щюкм гардашын вя йа баъынын ювладынын гардаш вя ба-ъынын мирасына бир янэял тяшкил етмядийи щалдадыр. Мяся-лян; яэяр меййитин ата тяряфдян олан гардашы вя ана тяряфин-дян олан бабасы олурса, ата тяряфиндян олан гардашы малын 3/2-ни вя ана тяряфиндян олан бабасы малын 3/1-ни мирас алыр, бу тягдирдя меййитин ана тяряфиндян олан бабасы малын 3/1-ни мирас алыр, бу тягдирдя меййитин ана тяряфиндян олан гардашоьлу да оларса, о гардашоьлу бабасы иля малын 3/1-дя шярик олур.
Мясяля 2714: Цчцнъц дястя ями, биби, хала, дайы вя онларын ювладыдыр ки, яэяр биринъи вя икинъи дястядян бир кяс олма-са, бунлар ирс апараъаглар.
Мясяля 2715: Яэяр меййитин вариси анъаг бир ями йа бир биби олса, истяр меййитля ата-анадан бир олсун, истяр атадан бир олсун, истярся дя анадан бир олсун, малын щамысы она чатар. Яэяр бир нечя ямиси, йа бир нечя бибиси олса вя щамысы ата-анадан, йа атадан, йа анадан бир олса, малы юз араларында бяра-бяр бюляъякляр. Яэяр щям ями вя щям бибиси олса, ями биби-дян ики дяфя чох апараъаг.
Мясяля 2716: Яэяр меййитин вариси ями вя биби олса вя онла-рын бя’зиси атадан, бя’зиси анадан, бя’зиси ися ата-анадан бир олса, атадан бир олан ями вя биби ирс апармаз. Мясялян яэяр меййитин ана тяряфдян бир ямиси, йа бир бибиси олса, малы ал-ты йеря бюляъякляр, онун бир щиссясини анадан бир олан ями йа бибийя, галаны ися ата-анадан бир олан ями вя бибийя, онлар олмайан щалда ися атадан бир олан ями вя бибийя веряъякляр. Яэяр анадан бир олан щям ямиси вя щям бибиси олса, малы 3 йеря бюляъякляр. Ики щиссясини ата-анадан бир олан ями вя бибийя, онлар олмаса, атадан бир олан ями вя бибийя, бир щис-сясини ися анадан бир олан ями вя бибийя веряъякляр. Ями щяр бир щалда бибидян ики дяфя чох ирс апарыр.
Мясяля 2717: Яэяр меййитин вариси анъаг бир дайы йа бир ха-ла олса, малын щамысы она чатар. Яэяр щям дайы вя щям халасы олса вя щамысы ата-анадан йа атадан йа анадан бир олсалар, узаг дейил ки, дайы халадан ики дяфя чох апарсын. Лакин, бярабяр-чилийя дя ещтимал едилир, буна эюря дя, ваъиб ещтийата эюря артыг мигдарда сцлщ етмялидирляр.
Мясяля 2718: Яэяр меййитин вариси анъаг анадан бир олан бир йа бир нечя дайысы, йа бир халасы, ата-анадан бир олан хала-сы вя дайысы, щямчинин атадан бир олан дайы вя халасы олса, атадан бир олан хала вя дайынын ирс апармамасы мящялли-ишкалдыр. Щяр щалда анадан бир олан дайы вя йа халасы бир ня-фяр олса, 6/1-и, яэяр бир нечя няфяр олса, 3/1-и ирс апарыр, йердя галаны ися атадан йа ата-анадан бир олан дайы вя йа халайа чатыр. Щяр бир щалда дайынын халадан ики дяфя чох ирс апар-масы ещтимал верилир. Амма ваъиб ещтийата эюря сцлщ етмяли-дирляр.
Мясяля 2719: Яэяр меййитин вариси бир йа бир нечя дайы, йа бир йа бир нечя хала, йа хала вя дайысы вя бир йа бир нечя ями, йа бир вя йа бир нечя биби, йа ями вя бибиси олса, малы 3 гисмя бю-ляъякляр. Бир щиссясини дайы йа хала, йа щяр икиси, галаныны ися ями, йа биби, йа щяр икиси апарар. Щяр ики дястянин малы неъя бюлцшдцрцлмяси йухарыда дейилди.
Мясяля 2720: Яэяр меййитин ями, биби, дайы, халасы олмаса, онларын ювладына вериляъяк. Яэяр бир биби гызы вя бир нечя дайысы оьлу оларса, бибиси гызы 3/2-и гядяр, дайысы оьлан-лары ися 3/1-и апарыр вя юз араларында бюлцрляр. Бу дястя (дайынын, яминин, биби вя халанын ювладлары) меййинин ата вя йа анасынын ямиси, бибиси, дайысы вя халасындан ирялидир.
Мясяля 2721: Яэяр меййитин вариси, атасынын ями, биби, дайы вя халасы, щямчинин онун анасынын ями, биби, дайы вя халасы олса, малы цч йеря бюляъякляр. Онун бир щиссясини мей-йитин анасынын ямиси, бибиси, дайысы вя халасы ирс апараъаг-лар вя мяшщура ясасян малын, онларын арасында бярабяр бю-лцняъяйи йохса кишинин ики гадын пайы апармасында нязяр их-тилафы вардыр. Ваъиб ещтийат сцлщ етмяляридир. Онун галан ики щиссясини цч йеря бюляъякляр: онун бир щиссясини меййи-тин атасынын дайысы вя халасы юз араларында ейни гайда иля бюляъякляр, о бири ики щиссяни ися онун атасынын ямиси вя бибиси ейни гайда иля бюляъякляр.
Мясяля 2722: Яэяр бир гадын юлся вя ювлады олмаса, онун бцтцн малынын йарысы яриня, галаны ися о бири вярясяляря чатаъаг. Яэяр щямин ярдян, йа башга ярдян ювлады олса, бцтцн малынын дюрддя бири яриня, галаны ися о бири вярясяляря чатаъаг.
Мясяля 2723: Яэяр бир киши юлся вя ювлады олмаса, малы-нын 4/1-и арвадына, галаны ися башга вярясяляря чатаъаг. Яэяр о гадындан йа башга гадындан ювлады олса, малынын 8/1 арвадына, галаны ися башга вярясяляря чатаъаг. Гадын евин йериндян, баьдан, якиндян вя башга йерлярдян ирс апармаз, ня йерин юзцндян, ня дя онун гиймятиндян. Щямчинин бина вя аьаъ кими щавада (торпагдан йухары) олан малын юзцндян ирс апар-маз, амма онун гиймятиндян ирс апарар. Щямчинин, баьда, якин сащясиндя вя башга йерлярдя олан аьаъ, якин вя евлярин щюкмц дя бу ъцрдцр. Амма яри юлян заман аьаъын башында олан мейвялярин юзцндян ирс апарыр.
Мясяля 2724: Яэяр гадын ирс апармадыьы шейлярдян, мяся-лян; мяскунлашмыш евин йерини истифадя етмяк истяся, эяряк башга вярясядян иъазя алсын. Щямчинин, вярясяляр арвадын пайыны вермямиш, арвадын гиймятиндян ирс апара биляъяйи шейлярдян (мясялян; бина, аьаъ) онун иъазяси олмадан истифа-дя етмяси ъаиз дейилдир.
Мясяля 2725: Бина, аьаъ вя буна бянзяр шейлярин гиймятини мцяййян етмяк истярлярся, дяйяр мцяййян едян мцтяхяссис-лярин етдийи кими, онларын олдуглары йерин хцсусиййятини ня-зяря алмадан ня гядяр гиймят дашыдыгларыны щесаб етмяли-дирляр. Онларын йердя гопарылмыш фярз едяряк вя йа кирайя-сиз олараг о йердя галаъаглары нязяря алынараг гиймятляри ще-саб едилмямялидир.
Мясяля 2726: Канал суйунун мяърасы вя с. йерин щюкмцня аид-дир, орада ишлядилян кярпиъ вя диэяр шейляр тикинти щюк-мцндядир. Амма суйун юзцндян ирс апарыр.
Мясяля 2727: Яэяр меййитин бир нечя арвады олса, беля ки, (ярин) ювлады олмаса, малын 4/1-ни, яэяр ювлады олса, малын 8/1-ни шярщ олундуьу кими, о гадынларын арасында бярабяр бюляъякляр. Щятта яр онлардан щеч бири иля вя йа бя’зиси иля йахынлыг етмямиш олса беля. Амма юлцмцня сябяб олан хястя-лик заманы бир гадыны никащ етмиш вя онунла йахынлыг етмя-мишдирся, о гадын ирс апармаз вя мещр щаггы да йохдур.
Мясяля 2728: Яэяр гадын хястя щалында яря эется вя о хяс-тялик иля юлся, яри онунла йахынлыг етмяся дя, ондан ирс апа-рыр.
Мясяля 2729: Яэяр тялаг щюкмляриндя дейилян тяртиб иля бир гадына риъ’и тялаг версяляр вя иддя яснасында юлся, яр ондан ирс апарар. Щямчинин яэяр яр о иддянин яснасында юлся, гадын ондан ирс апарар. Амма яэяр иддя кечяндян сонра йа баин иддясиндя онлардан бири юлся, о бири ирс апармаз.
Мясяля 2730: Яэяр яр, хястя щалында юз яйалына тялаг верся вя он ики щилали айы кечмяздян яввял юлся, гадын 3 шярт иля ондан ирс апарар, истяр риъ'и тялаг олсун, истярся баин:
1. Бу мцддятдя башга яря эетмясин, яря эедян щалда ирс апармыр. Щярчянд ещтийат, сцлщ етмяляридир.
2. Тялаг, гадынын истяк вя разылыьы иля олмамыш олсун, якс тягдирдя, истяр онун тялаьы цчцн яриня бир шей вермиш олсун вя йа вермясин, ирс апармаз.
3. Яр гадына тялаг вердийи вахтда олан хястялик иля йа башга бир сябябдян юлся, беляки яэяр о хястяликдян йахшы олуб башга бир сябябя эюря дцнйадан эется, гадын ондан ирс апармаз. Амма риъ'и тялаг иддясиндя вяфат едибся, ирс апа-рар.
Мясяля 2731: Ярин, юз гадынынын эеймяси цчцн алдыьы пал-тар, гадынын яйниндя олса да, ярин юлцмцндян сонра ярин ма-лындандыр. Амма яэяр гадынын мцлкиййятиня кечирибся (юз) малы олар. Гадынын няфягя цнваны иля яриндян, либаслары онун мцлкиййятиня кечирмясини тяляб етмяйя щаггы вар.
Мясяля 2732: Меййитин Гур’аны, цзцйц вя гылынъы, щямчи-нин эейдийи йа эеймяк цчцн сахладыьы палтарлар бюйцк оьлунун малыдыр. Яэяр меййитин яввялки цч шейи бирдян чох оларса, мясялян; ики Гур’аны йа ики цзцйц чох олса, ваъиб ещтийат одур ки, бюйцк оьул онлардан башга вярясяляр иля сцлщ етсин. Рящл, (Гур'ан гойулан тахта) тцфянэ, хянъяр вя бу кими силащларын, гылынъын гыны, Гур'анын габы да онлара табедир.
Мясяля 2733: Яэяр меййитин бюйцк оьлу бирдян чох олса, мя-сялян; онун ики арвадындан ейни вахтда ики оьлу олса, эяряк йухарыда дейилян яшйалары юз араларында бярабяр бюлсцнляр. Бу щюкм ондан бюйцк баъылары олса беля, йалныз бюйцк оьула мяхсусдур.
Мясяля 2734: Яэяр меййитин боръу олса, беля ки, боръу онун малы гядяр йа ондан чох олса, эяряк бюйцк оьул онун малы олан вя йухарыдакы мясялядя дейилдийи яшйалардан онун боръуна версин йа да онларын гиймяти гядяринъя юз малындан версин. Яэяр меййитин боръу малындан аз оларса, бюйцк оьула чатан бир нечя яшйадан башга, йердя галан малы, боръуну юдямяйя кифа-йят етмязся, бюйцк оьул йа о яшйалардан йа да юз малындан онун пайына дцшян нисбятля эяряк онун боръуну версин. Щямчинин лазым ещтийат одур ки, дейилмиш шякилдя бюйцк оьул меййитин боръуну юдямякдя иштирак етсин, мясялян; яэяр онун малы 60 манат оларса вя ондан 20 манат бюйцк оьлун малы олан шейляр-дян олса вя 30 манат да боръу олса, бюйцк оьул эяряк о дюрд шейдян 10 манат мигдарында меййитин боръуна версин.
Мясяля 2735: Мцсялман кафирдян ирс апарар. Амма кафир, мцсялман меййитин оьлу йа атасы олса да, ондан ирс апармаз.
Мясяля 2736: Яэяр бир шяхс, юз гощумларындан бирини биля-биля вя нащагдан юлдцрся, ондан ирс апармаз, амма яэяр щагглы олса, мясялян, гисас, йа щядд иъра олунмасы вя йа мцда-фия кими олса, ирс апарар. Щямчинин яэяр хята цзцндян олса, мясялян; дашы щавайа атса вя тясадцфян гощумларындан бири-ня дяйиб юлдцрся, ондан ирс апарар, амма гятлин дийясиндян агилянин вердийи гядярдян ирс апармаз. Яэяр гятл шибщи-гясд оларса, (йя'ни адятян гятля сябяб олмайан, гятл гясди дя олма-йан, амма о иши юлдцрцляня нисбятдя йериня йетирмяк гясдин-дя оларса) бу иш ирся мане олмаз.
Мясяля 2737: Яэяр ирси бюлмяк истясяляр, ана бятниндя олан вя дири дцнйайа эялдикдя ирс апаран, ушаьын бир йа бир нечя олмасы, щабеля гыз вя йа оьлан олмасы мя'лум олса, щятта елми васитялярин кюмяйи иля олса беля, эяряк онун пайыны сахласынлар. Яэяр мя'лум олмаса, ики вя йа цч, олмасына мю'-тябяр ещтимал верирлярся, ещтимал верилян ушагларын пайы-ны кянара гоймалыдырлар. Яэяр сонрадан, мясялян; бир оьлан вя бир гыз дцнйайа эялярся, артыг галаныны варисляр юз арала-рында бюляъякляр.